قواعد زبان تورکی

Türkcə dilim qəzvin, [13.01.20 01:11]
مهمترین قانون در ترکی  قانون بسیار زیبای اصوات میباشد ،که در واژگان ترکی واژگان دو‌دسته هست  
۱_ واژگان یا کلا  با صداهای قالین (ضخیم)ساخته میشوند
۲_واژگان یا کلا با صداهای اینجه(نازک) ساخته میشوند

واژه هاي  توركي ، درهنگام ساخته شدن صدادارها با ترتيب معيني شكل مي گيرند .  
به اين ترتيب ، پشت سرهم آمدن و يا قانون هماهنگي ترتيب آمدن صدادارها پشت سرهم گفته مي شود .  
گفتني ، اگر در زبان توركي در واژه صدادار اولي را تشخيص بدهيم ، با كمك قانون هماهنگي اصوات ، در  هجاهاي بعدي صدادارهايي كه خواهند آمد را مي توانيم تعيين كنيم .
🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷
🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶

بخش اول  (صدادارها  به دو بخش صدای ضخیم  و صدای نازک  تقسیم میشوند
۱_ حروف صداداره  قالین (ضخیم)
Aa آ
Oo او
Uuاو
Iı ای
۲_حروف صداداره  اینجه  (ظریف)
– E e : اِ
– Ә ә : اَ
– İ i : ای  
– Ö ö : اؤ اُ
– Ü ü :  اؤ،
🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷
🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶
بخش دوم  _ صدادار ها  به‌دو بخش غنچه ای و غیرغنچه ای هم تقسیم میشوند

 ۱- دوداقلانان سسلیلر (صداهای غنچه ای) (در تلفظ این صداها لبها غنچه میشود)
O_Ö_U_Ü

۲_دوداقلانمایان‌ سسلیلر(صداهای غیرغنچه‌ای)  (در تلفظ این صداها لبها شکل غنچه نمیگیرد
Aa_Ee_Əə_İi _Iı

  🔶۹ دنه  سسلی  حرف وار
🔷۴ دنه سی قالین‌دی
🔷۵ دنه سی اینجه‌دی
🔷۴ دنه‌سی  تلفظی غنچه‌ای دی (دوداق غنچه اولور)
🔷۵دنه سی غیرغنچه ای( دوداق لار غنچه اولمور

🔶واژگان ترکی یا کلا با صداهای قالین ساخته میشوند  یا کلا  با صداهای  اینجه  ساخته میشوند
✅✅✅✅✅✅✅✅✅✅✅✅
از صدادارها e , ö , o در جملات اصيل توركي در نخستين هجا مي توانند بيايند

Döz+öm❌
Döz+em❌
Doğ+om❌
Doğ+em❌
Ge+decəm❌
Yox+o❌

Döz+üm✅
Doğ+um✅
Ge+dəcəm✅
Yox+u✅

صداهای(eoö)  در هیجای اول می توانند باشند ، هیچگاه در هیجاهای بعدی نمی‌توانند باشند
🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶
🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷

1_ واژه هايي كه حروف آخرشان به q يا ğ و يا x ختم شوند اگر تك هجائي باشند : به صورت ğ يا x و اگر دو و يا چند هجائي باشند به صورت q نوشته مي شوند .
مثال :  
Çox , yağ , bax , zığ , uşaq , qaçmaq,  axtarmaq,  soyuq,  tox,  çağ,  ağ,  dağ,  sazaq ve...
🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶
🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷
 
2 - مصدر صدادارهاي ضخيم به q و مصدر صدادارهاي ملايم به k ختم مي شود .
 
مثال :  
yazmaq , olmaq , yemәk , sönmәk,  dağılmaq,  çəkmək,  üzmək,  çaxmaq,  axtarmaq,  silinmək
🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷
3 - در واژه هايي كه در آخر شان حرف q دارند ، اگر مابين دو حرف صدادار قراربگيرد به حرف ğ
تبديل مي شود .
uşaq + ı =   uşağı
Qaırmaq+a  =    qırmağa
Qıraq +ı  = qırağı
Ve......

👇👇👇👇👇
🔷 @anadili_qazvin  

🔶کانال تورکجه دیلیم
💎Türkcə dilim qəzvin

Türkcə dilim qəzvin, [13.01.20 01:11]
حروف خ _ق_غ(x_q_ğ)  همیشه با صداهای ضخیم (قالین)همراه هستند

حروف  ک_گ(k_g)   همیشه با صداهای   نازک همراه هستند

A o u ı ↔️x q ğ

E ə i ö ü ↔️ k g

مثال

Ki

Gəlmaq❌
 Gəlmək =(G) (ə) lm(ə) (k)

Qalmak ❌
Qalmaq✅

Qil❌
Qıl✅

Qiriq❌
Qırıq✅

Çok❌
Çox✅

Geymaq❌
Geymək✅

Kusmaq❌
Küsmək

Kumur❌
Kömür✅

A _ ı _ u _ ö ⏩⏪ x_q_ğ

E_ə_ö_ü_i ⏩⏪ k_g

👇👇👇👇👇
🔷 @anadili_qazvin  

🔶کانال تورکجه دیلیم
💎Türkcə dilim qəzvin

Türkcə dilim qəzvin, [13.01.20 01:12]
Ək (پسوند)
به صداها و هیجاهایی که  که برای تشخیص  نقش واژگان در جمله  و  یا  برای  ساخت واژگانه  جدید به واژگان اضافه میشوند  پسوند(ək)  میگویند
🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷
(Ək) پسوند

پسوندها  به طور  کلی به دو دسته بزرگ تقسیم شده اند :

۱_پسوندهای ساختاری (düzəldici əklər)

۲_پسوندهای تصریفی(çəkim əklər)

🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷
🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶
🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷

🔴((1))_ پسوندهای ساختاری (yapım əklər)  :

۱_پسوندهایی که از اسم ،  اسم  میسازند
( addan Ad düzəldici əklər)

۲_پسوندهایی که از اسم فعل میسازند
(Addan feil düzəldici əklər)

۳_پسوندهایی که از اسم,  فعل میسازند
(Addan feil düzəldici əklər)

۴_ پسوندهایی که از فعل ، فعل میسازند
(Feildən feil düzəldici əklər)

👇👇👇👇👇
🔷 @anadili_qazvin  

🔶کانال تورکجه دیلیم
💎Türkcə dilim qəzvin

Türkcə dilim qəzvin, [13.01.20 01:13]
(بخش اول)
(Addan ad düzəldici əklər)
۱_پسوندهایی که از اسم ، اسم میسازند

🔴-lıq, -lik, -luq, -lük: dağlıq, çәrçilik, ucuzluq, düzlük

🔴-ça, -çә: qazança, dәftәrçә-laq: duzlaq, çaylaq

🔴-çı, -çi, -çu, -çü: yazıçı, çörәkçi, odunçu, üzümçü

🔴-lı, -li, -lu, -lü: dadlı, evli, duzlu, sözlü

🔴-daş: yoldaş, әmәkdaş, vәtәndaş

🔴-cıq, -cik, -cuq, -cük, -cığaz, -ciyәz:
 anacıq, evcik, yavrucuq, gözcük, qızcığaz, nәnәciyәz

👇👇👇👇👇
🔷 @anadili_qazvin  

🔶کانال تورکجه دیلیم
💎Türkcə dilim qəzvin

Türkcə dilim qəzvin, [13.01.20 01:13]
مروری بر  پسوندهایی که از اسم ، اسم میسازند :

اسم +پسونده اسم ساز = اسم

🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶
(Lıq_lik_luq_lük)  :

Yaxşılıq =yaxşı+lıq✅

Evlik =ev+lik✅

Ucuzluq=ucuz+luq✅

Yüzlük = yüz+lük✅

🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶

(Ça _çə)  :

Bağça =bağ+ça ✅

Qazança=qazan+ça ✅

Mıxça= mıx+ça✅

🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶

(Çı_çi_çu_çü)  :

Dağçı=dağ+çı✅

Yolçu = yol+çu✅

Üzümçü=üzüm+çü✅

Elçi= el+çi✅

🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶

(Lı _ li _ lu _lü)  :

Saçlı= saç+lı ✅

Evli =ev+ li✅

Qollu = qol +lu✅

Dözümlü =dözüm +lü✅
🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶

(Daş)

Yurddaş =yurd +daş✅

Soydaş  =soy +daş✅

Boydaş = boy+daş✅

🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶

cıq_cik_cuq_cük_cığaz _ciyәz:

 anacıq =ana+ cıq✅

 evcik= ev+ cik ✅

 gözcük =göz+ cük✅

qızcığaz = qız +cığaz✅

nәnәciyәz = nənə+ ciyəz✅
🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶

(Sız _siz_süz_suz)   :

 yağsız=yağ+sız✅

 işsiz= iş+siz ✅

susuz =su+suz✅

sözsüz= söz+süz✅
🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶
(Cıl _cil_cül_cul)  :

Ağcıl= ağ+cıl✅

  evcil = ev+cil✅

 sözcül =söz+cül ✅

pulcul =pul+cul✅

🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶
(Incı_İnci _üncü_uncu)  :

Altıncı=altı+ıncı✅

üçüncü =üçüncü ✅

onuncu =on+uncu✅

👇👇👇👇👇
🔷 @anadili_qazvin  

🔶کانال تورکجه دیلیم
💎Türkcə dilim qəzvin

Türkcə dilim qəzvin, [13.01.20 01:14]
۲_  پسوندهایی که از اسم ، فعل میسازند :
Addan feil düzəldici əklər:

🔷(-la-, -lә-) :

duzla = duz+  la✅

işlә= iş+ lə✅

qarala =qara+ la✅

cütlә =cüt+ lə✅

yarıla =yarı +la✅

🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶

🔷(-laş-, -lәş-) :

ayaqlaş =ayaq laş✅

birlәş= bir+ ləş✅

şirinlәş= sərin+ ləş✅

sözlәş = söz+ ləş✅

hazırlaş = hazır + laş✅

🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶

🔷(-lan-, -lәn-) :

 yollan  = yol + lan✅

güclәn = güc + lən ✅

evlәn = ev + lən✅

 süslәn = süs + lən✅

xumarlan = xumar + lan✅

 dillәn = dil +  lən✅

🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶

🔷(-al-, -әl-, -l-) :

boşal = boş + al✅

 düzәl = düz + əl✅

çoxal = çox + al✅

 dincәl = dinc+  əl✅

🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶

🔷(-ar-, -әr-) :

otar = ot+ ar✅

göyәr = göy + ər✅

yaşar = yaş + ar ✅

🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶

🔷(-a-, -ә-) :

 yaşa = yaş + a ✅

 boşa = boş+ a ✅

 әlә= əl +ə✅

dilә = dil + ə✅

🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶

🔷(-ı-, -i-, -u-, -ü-) :

bәrki=  bərk i✅

turşu = turş + u✅

🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶

🔷(-ılda-, -ildә-, -ulda-, -üldә-)

  pıçılda= piç + ılda✅

cingildә = cing + ildə✅

xorulda = xor+ ulda✅

 cürüldә = cür +üldə✅

🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶

🔷(-ıq-ıx-, -ik-, -uq-, -ux-) :

darıx = dar +ıx✅

 gecik = gec+ ik✅

yolux = yol+ ux✅

 karıx= kar+ ıx✅

🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶
🔷(-imsә-, -ümsә) :

mәnimsә=  mənim+ sə✅

qәribsә =qərib +sə✅

gülümsә= gülüm+ sə✅

özümsә =özüm+ sə✅
🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶

🔷(-var-) :
 
suvar =su+ var✅

👇👇👇👇👇
🔷 @anadili_qazvin  

🔶کانال تورکجه دیلیم
💎Türkcə dilim qəzvin

Türkcə dilim qəzvin, [13.01.20 01:14]
پسوندهای ساختاری

توضیحی مختصر  از پسوند هایی که وقتی با اسم ترکیب میشن ،  اسم رو به فعل تبدیل میکنن
بعنوان مثال : پسونده la_lə

Yara زخم

Yara+la  ‌زخمی کن

💎💎💎💎💎💎💎💎💎💎💎
Bağ بستگی گره

Bağ+la  ببند ،‌گره بزن

💎💎💎💎💎💎💎💎💎💎
Buz یخ
Buz+la یخ‌بزن
Buz+la+maq  یخ‌زدن
💎💎💎💎💎💎💎💎💎💎💎
Yel باد
Yel +( lə)
Yellə باد بزن
Yelləmək باد زدن
💎💎💎💎💎💎💎💎💎💎💎
Düyüm گره
Düyüm+lə گره‌بزن
Düyümləmək گره‌زدن

👇👇👇👇👇
🔷 @anadili_qazvin  

🔶کانال تورکجه دیلیم
💎Türkcə dilim qəzvin

Türkcə dilim qəzvin, [13.01.20 01:15]
پسوندهای ساختاری

توضیحی مختصر  از پسوند هایی که وقتی با اسم ترکیب میشن ،  اسم رو به فعل تبدیل میکنن

بعنوان مثال : laş-ləş

Yaxın نزدیک
Yaxın+laş نزدیک‌شو
Yaxın+laş+maq نزدیک‌شدن
💎💎💎💎💎💎💎💎💎💎💎💎
Baha گران
Baha+laگران شو
Baha+laş+maq گران‌شدن
💎💎💎💎💎💎💎💎💎💎💎
Abad آباد
Abad+laş ابادشو
Abad +laş +maq آباد‌شدن
💎💎💎💎💎💎💎💎💎💎
Gözəl زیبا
Gözəl+ ləş زیبا شو‌
Gözəl +ləş+ mək زیباشدن
💎💎💎💎💎💎💎💎💎💎

👇👇👇👇👇
🔷 @anadili_qazvin  

🔶کانال تورکجه دیلیم
💎Türkcə dilim qəzvin

Türkcə dilim qəzvin, [13.01.20 01:15]
پسوندهای ساختاری

توضیحی مختصر  از پسوند هایی که وقتی با اسم ترکیب میشن ،  اسم رو به فعل تبدیل میکنن

بعنوان مثال lan _lən

Evخانه
Ev+lən خانه‌دار‌شو(ازدواج کن)
Ev+lən+mək ازدواج کردن

💎💎💎💎💎💎💎💎💎💎💎
Bağبست ،‌گره
Bağ+lanبسته شو
Bağ+lan+maqبستن
💎💎💎💎💎💎💎💎💎💎💎💎
اسم Buz یخ
 یخ بزن Buz+lan فعل
یخ‌زدنBuzlanmaq مصدره فعل
💎💎💎💎💎💎💎💎💎💎💎💎

Dalğaموج
Dalğa+lan موج‌بزن
Dalğa+lan+maq موج‌زدن

👇👇👇👇👇
🔷 @anadili_qazvin  

🔶کانال تورکجه دیلیم
💎Türkcə dilim qəzvin

Türkcə dilim qəzvin, [13.01.20 01:15]
پسوندهای ساختاری

توضیحی مختصر  از پسوند هایی که وقتی با اسم ترکیب میشن ،  اسم رو به فعل تبدیل میکنن
 
بعنوان مثال ;
پسوند (al_əl_l)

Sağ سلامت(اسم)
Sağ+al سلامت باش
Sağ+al+maqسلامت شدن
💎💎💎💎💎💎💎💎💎💎💎
Qısa کوتاه
Qısa +l
Qısa+l+maq
💎💎💎💎💎💎💎💎💎💎
Çox زیاد
Çox+al زیاد شو
Çox+al+maq زیاد شدن
💎💎💎💎💎💎💎💎💎💎
Qısa کوتاه
Qısa +l کوتاه شو
Qısa+l+maqکوتاه شدن
💎💎💎💎💎💎💎💎💎💎💎

Yekə

Yekə +l

Yekəlmək
💎💎💎💎💎💎💎💎💎💎💎💎
Diri زنده(اسم)

Diri+l زنده شو(فعل)

Diri+l+mək ‌زنده شدن (مصدره فعل)

👇👇👇👇👇
🔷 @anadili_qazvin  

🔶کانال تورکجه دیلیم
💎Türkcə dilim qəzvin

Türkcə dilim qəzvin, [13.01.20 01:16]
پسوندهای ساختاری

توضیحی مختصر  از پسوند هایی که وقتی با اسم ترکیب میشن ،  اسم رو به فعل تبدیل میکنن
(Ər_ar)

Göy آبی و‌کبود
Göy+ər  کبود شو
Göy+ər+mək
Göyərmək کبود شدن
💎💎💎💎💎💎💎💎💎💎💎💎
Boz  

Boz+ar

Boz+ar+maq
💎💎💎💎💎💎💎💎💎💎💎💎
Ağسفید
Ağ+arسفیدشو
Ağ+ar+maq سفیدشدن
💎💎💎💎💎💎💎💎💎💎💎
👇👇👇👇👇
🔷 @anadili_qazvin  

🔶کانال تورکجه دیلیم
💎Türkcə dilim qəzvin

Türkcə dilim qəzvin, [13.01.20 01:16]
پسوندهای ساختاری
Düzəldici əklər
۳_پسوندهایی که از فعل  اسم میسازند :

💎✅فعل+پسوند = اسم✅💎
👇👇👇👇👇👇👇👇👇👇👇

 

(-ıq, -ik, -uq, -ük):
 
qatıq =qat+ ıq✅

 bilik =bil+ ik✅

qoruq =qor +uq✅

 hörük= hör+ ük✅
💎💎💎💎💎💎💎💎💎💎💎💎
(ış, -iş, -uş, -üş):
qaçış= qaç+ ış✅

 gәliş= gəl+ iş✅

uçuş =uç +uş✅

görüş= gör +üş✅
🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷
ma, -mә _maq _mək:
 
vuruşma =vuruş +ma✅

süzmә= süz+ mə✅

Vuruşmaq =vuruş+ maq✅
 
Süzmək =süz+ mək✅
🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷
(aq, -әk, -q, -k):
yataq =yat+ aq✅

 sürәk= sür+ ək✅

 daraq =dar +aq✅
🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷
( әlәk-caq, -cәk):

 sancaq= san+ caq✅

 yellәncәk =yellən+ cək✅
🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷
(-ım, -im, -um, -üm):

 yığım= yığ+ ım✅

içim= iç+ im✅

udum =ud+ um✅

ölüm= öl+ üm✅
🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷
(-qa, -gә)  :

 qovurqa = qovur+ qa✅

süpürgә =süpür +gə✅
🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷
(ar, -әr) :

 açar= aç+ ar✅

 gülәr= gül+ ər✅
🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷
-tı, -ti, -tu, -tü:

 qışqırtı =qışqır +tı✅

göyәrti =göyər+ tı✅

gurultu= gurul+ tu✅

üzüntü =üzün+ tü✅
🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷
-qın, -kin, -qun, -gün, -ğın, -ğun:

 basqın= bas +qın✅

kәskin= kəs+ kin✅

tutqun =tut+ qun✅

süzgün= süz +gün✅

 dalğın= dal +ğın✅

vurğun =vur+ ğun✅

🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷

(-qı, -ki, -qu, -gü, -ğı, -ğu) :

asqı =as+ qı✅

 seçki =seç+ ki✅

 pusqu= pus+ qu✅

 bölgü= böl+ gü✅

 çalğı= çal +ğı✅

sorğu= sor+ ğu✅
🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷

-ın -in:

 axın= ax +ın✅

 biçin= biç+ in✅
🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷
-ı, -i, -u, -ü:

 yazı =yaz+ ı✅

çәki =çək+ i✅

pozu= poz+ u✅

 ölçü= ölç+ ü✅
🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷

(-ıcı, -ici, -ucu, -ücü) :

satıcı =sat+ ıcı✅

 bilici= bil +ici✅

 sorucu =sor +ucu✅

 bölücü= böl+ ücü✅
🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷

-ınc, -inc, -unc, -ünc:

qaxınc =qax+ ınc✅

sevinc= sev+ inc✅

qorxunc= qorx+ unc ✅

 gülünc= gül+ ünc✅

🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷

-acaq -әcәk:

yanacaq =yan +acaq✅

silәcәk=  sil+ əcək✅

🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷

-cә:

düşüncә =düşün +cə✅
🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷

-gәc :

 süzgәc =süz+ gəc✅
🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷

-ac,-әc:

tıxac =  tıx +ac✅

döyәc=  döy+ əc✅
🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷

-ıc:

 ayrıc =ayrı +c✅
🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷

-ıntı, -inti, -untu, -üntü:

 qazıntı =qaz ı+ntl✅

әzinti =əz +inti✅

ovuntu= ov +untu✅

 çöküntü= çök+ üntü✅
🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷

-maz -mәz:

solmaz=  sol +maz✅

sönmәz =sön+ məz✅
🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷

Maca _məcə :

doğmaca =doğ+ maca✅

tapmaca= tap+ maca ✅

 atmaca= at +maca✅

👇👇👇👇👇
🔷 @anadili_qazvin  

🔶کانال تورکجه دیلیم
💎Türkcə dilim qəzvin

Türkcə dilim qəzvin, [13.01.20 01:17]
پسوندهای ساختاری
Düzəldici əklər
۴_پسوندهایی که از فعل ، فعل میسازند :

💎✅فعل+پسوند = فعل✅💎
👇👇👇👇👇👇👇👇👇👇👇

 

» -t :

yürüt =yürü +t✅

anlat= anla+ t✅

ağlat= ağla+ t✅

🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷
Ur-ür -ər-ar : ✅

Qopar =qop +ar✅

çıxar= çıx+ ar✅

uçur =uç+ ur✅

düşür= düş+ ür ✅

🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷

»  dur-dür-dır -dir:

yazdır = yaz +dır✅

açdır =aç+ dır✅

Yandır  =yan+ dır✅

sordur = sor+ dur✅

🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷

» -ıl-il-ul-ül :

 atıl =at +ıl ✅

yazıl =yaz +ıl✅

 çözül= çöz+ ül✅

sorul  = sor +ul✅

🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷

» -in-ın-un-ün :

Daran = dar+ an✅

silin = sil+ in✅

alın = al+ ın✅

🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷

» -ələ_ala :

Qovala  =qov+ ala✅

 itələ =  it  +ələ✅

🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷

» -u-ü-ı-i :

Qazı =qaz+ ı✅

 sürü =sür+ ü ✅

🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷

» -msa-msə :

 anımsa =an + msa✅

gülümsə =gül+msə✅

👇👇👇👇👇
🔷 @anadili_qazvin  

🔶کانال تورکجه دیلیم
💎Türkcə dilim qəzvin

Türkcə dilim qəzvin, [13.01.20 01:17]
به طور کل در پستهای قبلی گفتیم که پسوندهای ساختاری به دو‌دسته بزرگ  :۱_پسوندهای ساختاری ۲_پسوندهای تصریفی  تقسیم میشوند.

🔶(((۱)))_پسوندهای ساختاری هم که در پستهای قبلی توضیح دادیم :
۱_پسوندهایی که از اسم ، اسم میسازند
۲_پسوندهایی که از اسم ، فعل میسازند
۳_پسوندهایی که از فعل ، اسم میسازند
۴_پسوندهایی که از فعل ، فعل میسازند

🔶(((۲)))دسته دوم پسوندهای تصریفی هستند که واژه رو تصریف و توصیف میکنند :
۱_پسوندهای تصریف اسم (ad çəkim əkləri)

۲پسوندهای تصریف فعل(feil çəkim əkləri)

🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷

پسوندهای تصریفی(çəkim əkləri)

1-پسوندهای تصریفی اسم :

۱_دوروم اکلری (پسوندهای حالت)

۲_ییه‌لیک اکلری(پسوندهای مالکیت)

۳_ایلگی ضمیری(کی) ، (پسونده ارتباطی)

۴_چوخلوق اکی (پسونده تکثر)

۵_پسونده سوالی (سورو اکی) (می)

۶_پسونده  تصریفه فعلی

۷_پسونده عمومی (تام اکی)

👇👇👇👇👇
🔷 @anadili_qazvin  

🔶کانال تورکجه دیلیم
💎Türkcə dilim qəzvin

Türkcə dilim qəzvin, [13.01.20 01:17]
۱_دوروم اکلری (پسونده حالت)

🔷پسونده نزدیک شدن (yaxlaşma ək)

🔷پسونده پیدایش (bulunma ək)

🔷پسونده فاصله و جدایی( ayrılma ək)

🔷پسونده اعلام (bəlirtmə ək)

👇👇👇👇👇
🔷 @anadili_qazvin  

🔶کانال تورکجه دیلیم
💎Türkcə dilim qəzvin

Türkcə dilim qəzvin, [13.01.20 01:17]
چکیم‌اکلری(پسوند تصریفی)_ اسم اکلری_ دوروم (حال) اکی :

💎Yönəlmə (yaxlaşma) əki :  
پسونده جهت گیری :
(Ə _a)

فعللرین یرینی مقصدینی بیلدیرن بلیردَن اک‌دیر

 Axşam evə gedəcəyəm
(Ev +ə)

O niyə mənə baxır

Mən+ə

🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷

نکته‌: اگر انتهای کلمه‌ای که به حرف صدادار ختم بشه پسوند به‌صورت yə_ya قرار میگیرد :

Araz  dünən savaya getdi
(Sava+ya)

Maşın bu  təpəyə getməlidir
Təpə+yə

(Ə_a_yə_ya)
همونطور که‌دقت میکنید ، نقش پسوند جهت گیریه فعل  رو‌نشون میده ،  قانونه غنچه ای هم‌ ندارد.
🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷🔷
نکته بعدی اگر پسونده جهتگیری در انتهای واژگانی  بیاد که به صامتهای (q_k)  ختم بشن : 👇

Çörəyə bax
 çörək+ə  

Çomağa sarı getməyin
    Çomağa = çomaq+a

👇👇👇👇👇
🔷 @anadili_qazvin  

🔶کانال تورکجه دیلیم
💎Türkcə dilim qəzvin

Türkcə dilim qəzvin, [13.01.20 01:18]
چکیم‌اکلری(پسوند تصریفی)_ اسم اکلری_ دوروم (حال) اکی :

Bulunma ək : پسونده پیدایش

پسونده پیدایش  محل  به‌وقوع پیوستن فعل رو  توصیف میکند :
➡️(Də _da)

💎Mən bu gün evdə qalıram
Ev+də

 _______________________

💎Bizim damda çox qar var
 
Dam+da

_______________________

💎Qəzvində bu gün qar yağmayacaq

Qəzvin+də

_____________________

💎Gəmilər havaya görə dənizdə qalmadılar

Dəniz+də

_______________________

Zəncanda hava çox soyuqdur

Zəncan+da

همونطور که دقت میکنید پسونده پیدایش  محل وقوع فعل  رو نشان میدهد...  (Də_da) ➡️

👇👇👇👇👇
🔷 @anadili_qazvin  

🔶کانال تورکجه دیلیم
💎Türkcə dilim qəzvin

Türkcə dilim qəzvin, [13.01.20 01:18]
چکیم‌اکلری(پسوند تصریفی)_ اسم اکلری_ دوروم (حال) اکی :

Ayrılma əki : پسونده جدایی

(Dan_dən)

این‌پسوند  اسمی‌که قبل‌از خودش اضافه شده است را از فعل دور‌میکند :(dan_dən)

 

💎Biz dünən tehrandan təbrizə getdik

Tehran=Tehran+dan

از‌کجا  رفتیم؟!
جواب : ازتهران
__________________

💎Ondan bizə əmanət qalan üç şey var

Ondan =on+dan

از کی امانت مونده؟!
جواب : از اون
____________________

💎Bu gün bu evdən  çıxmalıyıq

Evdən=ev+dən

از کجا خارج‌شدنی هستیم؟
جواب : از خانه
___________________

💎Uzaqdan zurna səsi xoş gələr

Uzaqdan = Uzaq+dan

از‌کجا می آمد ؟
جواب : از دور
___________________

💎Gecə çağı bacadan baxırdı

Bacadan= baca+dan

از کجا نگاه میکرد!
جواب : باجادان

💎(دان _دن) اون اسمی  که‌ بهش اضافه شدند رو‌از فعل دور میکند

👇👇👇👇👇
🔷 @anadili_qazvin  

🔶کانال تورکجه دیلیم
💎Türkcə dilim qəzvin

Türkcə dilim qəzvin, [13.01.20 01:19]
چکیم‌اکلری(پسوند تصریفی)_ اسم اکلری_ دوروم (حال) اکی :

Bəlirtmə əki : پسونده تشخیص

( i_ı_ü_u)

اسم را به فعل وصل میکند و تاثیر فعل بر روی کدامین  اسم را مشخص میکند ، به هر اسمی در جمله قرار دهیم  فعله آن جمله بر روی ان اسم انجام میشود

💎ev-i gördüm (ev+i)

💎 oxul-u boyadılar  (oxul+u)

 💎gül-ü dərməyin...(gül+ü)

____________________

💎 çocuqları buradan kim alacaq?
(Çocuqlar+ı)
________________________

💎Babası çocuğu çağırdı.
(Çocuq+u)

_______________________

💎 indi soruları cavablayın.
(Sorular+ı)

_______________________

💎Burada kimi bəkləyirsiniz?
(Kim+i)

_______________________

نکته اگر انتهای آن اسم حروف صدادار باشد. (Ni _nı_nu_nü)

Çömçəni mənə ver  
(Çömçə+ni)
______________________

Qapını bağla   (qapı+nı)
______________________

Bu havanı çox sevirəm (hava+nı)
__________________

Ən Güclünü seçdim
(Güclü+nü)

👇👇👇👇👇
🔷 @anadili_qazvin  

🔶کانال تورکجه دیلیم
💎Türkcə dilim qəzvin

Türkcə dilim qəzvin, [13.01.20 01:19]
چکیم‌اکلری(پسوند تصریفی)_ اسم اکلری_ ییه‌لیک اکی (پسونده مالکیت) :

___________________
💎اگر به حرف صامت(بی‌صدا) ختم شوند:

kitab-ım , kitab-ın , kitab-ı, kitab-ımız , kitab-ınız ,kitap-ları

____________________
💎چندهجایی که اگر‌ به حرف مصوت(صدادار) ختم شوند:

masa-m, masa-n, masa-s-ı, masa-mız, masa-nız masa-ları

____________________
💎تک هجایی هایی که اگر به مصوت(صدادار ختم شوند :

nə-y-im , nə-y-in , nə-y-i/nə-s-i, nə-y-imiz , nə-y-iniz  ,nə-ləri
___________________
💎تک‌هجایی هایی که اگر به مصوت(صدادار) ختم شوند :

Su_yum ,  su_yun ,  su_yu ,  su_yumuz , su_yunuz,  su_ları

____________________

Qapının qol-u,

işin baş-ı

Eşq sevgi-s-i

 

👇👇👇👇👇
🔷 @anadili_qazvin  

🔶کانال تورکجه دیلیم

💎Türkcə dilim qəzvin

Türkcə dilim qəzvin, [13.01.20 01:19]
İLGİ ZƏMİRİ: -ki
چکیم‌اکلری(پسوند تصریفی)_ اسم اکلری_ ایلگی اکی (پسوند ضمیر نسبی) :

(پسونده ضمیره نسبی)

در ترکی سه نوع پسونده کی داریم :
: "ki", "-ki", "-ki"

🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶
a. "ki" واسطه ، ارتباط

 از کلمه قبل و بعد از خودش  همیشه جدا نوشته میشود :

Yağış yağmadı ki yalanlar ortaya çıxsın.

Atatürk deyir ki :

Bir şey bilir ki danışır

Mən ki bütün sizin üçün çalışdım.

Sınağı qazana bilərəm ki...

Baxdım ki gedib

🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶

 b. "-ki" İlgi Zamiri
💎ضمیر نسبی میتواند  جای موصوف اسمهای مشخص را بگیرد

benim qələmim > mənimki

onun əli > onunki

Alinin gözü >   alinki

onun düşüncəsi > onunki...

🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶

c. "-ki" düzəldici Eki پسونده ساختاری
پسوندی که با اضافه شدن به اسامی،   مکان و زمان را توصیف میکند :

bu ilki sınaq

Səhərki adam

dünənki film,

bugünkü ağlım...

masadaki kitablar,

Evdəki saat,

Bizdəki hesab...

Damdaki qarğa

👇👇👇👇👇
🔷 @anadili_qazvin  

🔶کانال تورکجه دیلیم

💎Türkcə dilim qəzvin

Türkcə dilim qəzvin, [14.01.20 01:24]
چکیم‌اکلری(پسوند تصریفی)_ اسم اکلری_ چوخلوق اکی :

💎çoxluq(kesrət) əki :  
پسونده چوخلوق (کثرت) :

این اک اسم را از حالته فردی به جمعی‌ تبدیل میکند   :
( lar _ lər)

اسامی اینجه  با lər که اینجه هست ترکیب‌میشوند ؛

🔷Gül+lər  = güllər

🔷Göz +lər = gözlər
 
🔷Siz+lər = sizlər

🔷Ev + lər  = evlər

🔷Əl + lər = əllər

🔷Yüz + lər = yüzlər

🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶

اسامی اگر واژگانه قالین(ضخیم) باشند با پسونده ضخیم (lar)  ترکیب میشوند:

🔷Dağ+lar = dağlar

🔷Buz+lar = buzlar

🔷Quzu+lar = quzular

🔷Azərbaycanlı+lar = azərbaycanlılar

🔷Yolçu +lar  = yolçular

🔷Qanat +lar = qanatlar

🔷İldırım + lar  = ildırımlar

🔷Qızıl+ lar = qızıllar

👇👇👇👇👇👇👇
@anadili_qazvin

Türkcə dilim qəzvin, [15.01.20 01:56]
چکیم‌اکلری(پسوند تصریفی)_ اسم اکلری_ سورغو اکی :
Sorğu əki : پسونده سوالی

Mi _ mı _mu _mü

 🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶
پسونده سوالی Mi _ mı _mu _mü  همیشه به واژه ای که سوالی شامل میشود را میچسبد :

Həsən bu kitabı oxudumu?
ایا حسن این کتاب رو خواند؟ =(حسن چیکار کرد این کتاب رو)

Həsən bu kitabımı oxudu?
آیا حسن این کتاب رو خواند =(حسن کدوم کتاب را خوانده پس)

Həsənmi bu kitabı oxudu?
ایا حسن‌این کتاب رو خواند=(پس چه کسی این کتاب رو خوانده )
🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶

 Elman onu döydümü?

Elman onumu döydü?

Elmanmı onu döydü?

🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶
پسونده سوالی  (mi_mı_mu_me)  همیشه بعد از پسونده(də_da)  به صورت جداگانه نوشته میشود :

Sadıq hələ çöldə qalıbmı?

Sadıq hələ çöldə mi  qalıb?

Sadıq hələmi çöldə qalıb?

Sadıqmı hələ çöldə qalıb

 Həsən damdanmı gəlir?  

Sən də mi burda yazışdın!

Biz də mi daha gəlməyəcəyik?
 
Hüseyn də mi   gələcək?

Bugün evdə mi qalacayıq?

Bugünmü evdə qalacayıq?

Bizim kanala qoşulun
👇👇👇👇👇👇👇
@anadili_qazvin

Türkcə dilim qəzvin, [16.01.20 02:53]
چکیم‌اکلری(پسوند تصریفی)_ اسم اکلری_ فعل_اک :
Feil_ək : فعل_پسوند

پسوندی است واژگانی که ریشه اسمی(غیرفعلی) دارند را به عنوان فعل صریف میکنند :

این چهار نوع صرف تقسیم میشوند :

۱_ زمان گستردgəniş zaman(dir)
۲_زمان گذشته  keçmiş (idi)
۳_زمان گذشته keçmiş  (miş)
۴_حالت شرط şərt durumu(isə)

🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶

۱-فعل_پسونده زمان گسترده :
این پسوند (dir) با ترکیب با اسم (غیرفعل)ها  از آنها فعل با زمان گسترده میسازد :(dir)

🔷İnsan-am ,  insan-san ,   insan-dır ,  insan-ıq,    insan-sınız ,  insan-(dır) lar

🔷Cavan-am ,  cavan-san ,  cavan-dır ,  cavan-ıq ,  cavan-sınız ,  cavan-(dır) lar

🔷Türk-üm ,  türk-sən ,   türk-dür ,   türk-ük ,  türk-sünüz ,  türk-(dür)lər

🔷yoxsul-am ,  Yoxsul-san , yoxsul-dur
 ,  Yoxsul-uq ,  yoxsul-sunuz ,  yoxsul-(dur) lar

🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶🔶
اگر انتهای اسم به مصوته(سسلی‌لر) ختم شود : بین مصوته پسوند و اسم یک(y)  قرار میگیرد

🔷evdə-yəm ,  evdə-sən ,  evdə-dir ,  
Evdə-yik ,   evdə-siniz ,  evdə-dirlər

🔷Varlı-yam ,  varlı-san ,  varlı-dır ,  varlı-yıq ,  varlı-sınız ,  varlı-dırlar

🔷Gülüşlü-yəm ,   gülüşlü-sən ,   gülüşlü-dür ,   gülüşlü-yük,  gülüşlü-sünüz ,  gülüşlü-dürlər

🔷Qumlu-yam , qumlu-san ,  qumlu-dur,  qumlu-yuq,  qumlu-sunuz,  qumlu-durlar

Bizim kanala qoşulun
👇👇👇👇👇👇
@anadili_qazvin

آموزش زبان تورکی

Türkcə dilim qəzvin, [13.01.20 00:23]
🇦🇿
 آزربايجان تۆركجه_سينين آبج_سى (اليفباسؽ)
لاتؽن و عرَبجه آبج تۆركجه'يه اۇيغولانميٓش
الفباى تركى آزربايجانى

A a           آ  ا  ـا
B b         بـ ـبـ ـب ب
C c         جـ ـجـ ـج ج
Ç ç         چـ ـچـ ـچ چ
D d           د ـد د
E  e         ائــ ـئـ ئـ ـئ ئ(عـ ع)
Ə ə         اَ ــَـ ه ـه (عـ ع)
F  f          فـ ـفـ ف ـف
G g         گـ ـگـ گ ـگ
Ğ ğ          غـ ـغـ  ـغ غ
H h         هـ ـهـ  (حـ ح)
X x           خـ ـخـ ـخ خ
I   ı           اؽـ ـؽـ ؽـ ـؽ ؽ
İ   i           ايـ ـيـ يـ ـى ى
J  j               ژ  ـژ  ژ
K k          كـ ـكـ ـك ك
Q q          قـ ـقـ ـق ق
L  l            لـ ـلـ ـل ل
M m          مـ ـمـ ـم م
N n           نـ ـنـ ـن ن
O o             اۏ  ـۏ  ۏ
Ö ö             اؤ  ـؤ  ؤ
P  p          پـ ـپـ ـپ پ
R  r             ر  ـر  ر
S s          سـ ـسـ ـس س(ص ث)
Ş ş           شـ ـشـ ـش ش
T t          تـ ـتـ ـت ت(ط ة)
U u            اۇ  ـۇ  ۇ
Ü ü            اۆ  ـۆ  ۆ
V v            و  ـو  و
Y y          يـ ـيـ ـى ى
Z z         ز  ـز  ز (ذ ظ ض)

———————————————
اً ـاً = ən  قيسماً(قسماً) qismən
ع = ' بعضاً bə'zən
مۆعلليم (معلّم) müə'llim
أ = ə / ع = ' أعلا əla
ئـ = ' مسئول məsul مسئله məsələ
ؤ = u —-> سؤال sual
إ = i إجرا (ايجرا ) icra  / إلهام ilham
اِ = e / ع= ' اعجاز ecaz
ء= a شفاء şəfa / ايفاء ifa
إملاء (ايملاء) imla
 ع = ü عنوان ünvan / ع= e علم elm
ع= o عثمان osman
———————————————-
💢آيراج (پارانتئز) ايچينده گؤسته_ريلن حرفلر آنجاق عرب كؤكلۆ و بعضاً فارسجا سؤزلرده يازؽلؽر.
اؤرنك اۆچۆن =👇🏿
ظالؽم zalım , اذيت əziyət
صاباح sabah ،صۆلح sülh
حۆرّييت hürriyət ، مدّاح məddah
صرّاف sərraf , گۆذَشت güzəşt، ضميمه zəmimə، علم elm
ضربه zərbə، اطرف ətraf
 ثۆريّا sürəyya، عثمان osman  و ....
———————————————
👇👇👇👇👇
Türkcə dilim qəzvin, [13.01.20 00:25]
Bu dilimizin ilk adımıdır
Necə ki uşaq ana südü və quru süd olmasa böyüyə bilməz, hər dilin də ana südü və o dilin quru südü o dilin əlifbasıdır 😊
Bəs gəlin ana dilimizi təməldən və əlifbadan öyrənərək böyüdək. 🙏

A a   آ ـا ا

Alma         آلما = سیب
Ata               آتا = پدر
Ayaq              آیاق = پا
Alı                آلؽ = آلو
Almaq     آلماق= گرفتن
Atmaq  آتماق = انداختن
Atışmaq آتیشماق = شلیک
At             آت = اسب
At           آت = بیانداز
Arı    آرؽ = زنبور عسل
Arı             آرؽ = تمیز
Ayıq         آیؽق = بیدار
Alqış     آلقؽش = تشویق
Aslan آسلان= حیوان شیر
Arpa.           آرپا= جو
Açıq.            آچیق = باز
Alın        آلین = پیشانی
Aqça  آقچا= سکه/ پول
Anlaq  آنلاق = عقل/ اخلاق
Anlam         آنلام = معنا
Anı           آنؽ= خاطره
V.s.            ... و
👇👇👇👇👇

♦️  B b       ب بـ

Bal                 بال = عسل
Boyaq             بویاق = رنگ
Boya               بویا = رنگ
Bilim     بیلیم = علم/ دانش
Bilmək       بیلمک = دانستن
Bildiri           بیلدیری = گزارش
Barmaq      بارماق = انگشت
Baxış        باخیش = نظر/ نگاه
Bağımsız    باغیمسیز = مستقل
Buğda            بوغدا = گندم
Bığ                بیغ = سیبیل
Buğ                 بوُغ = بخار
Barış              باریش = صلح
Boyun            بویون = گردن
Boğaz              بوغار = گلو
Boran بوران = برف، باران همراه طوفان
Boy           بوی = قدّ/طول
Böyük            بؤيوك = بزرگ
V.s.                          ... و
👇👇👇👇👇

♦️ C c       ج جـ

Can                     جان = جان
Cam                 جام = شیشه
Cük                   جۆک = جوانه
Cücərti/cükərti جۆجرتى/جۆکرتی=جوانه
Cılız                   جؽلؽز = نهیف
Cücə                 جۆجه = جوجه
Cızıq                  جؽزؽق = خراش
Cızmaq         جؽزماق= خراشیدن
Cırcırama     جؽرجؽراما= جیرجیرک
Caymaq جایماق =لغزش/ انحراف
Calaq                  جالاق = پیوند
Calamaq جالاماق =پیوند زدن/ریختن
Cındır         جؽندؽر = پلاس/ کهنه
Cib                      جیب = جیب
Cecim              جئجیم = جاجیم
Cüyür   جۆیۆر =شوکا/نوعی آهو
Cəhrə     جهره =چرخ نخ‌ریسی
Com                    جۏم = جمع
Cələ    جَله = تله برای پرندگان
Cöngə        جؤنگه = گاو نر جوان
Camış             جامؽش = گاومیش
Cuyuq      جۇیۇق = مایع/ آب دار
Coşqu  جۏشقو = شور و شوق/اشتیاق
Coşmaq جۏشماق=هیجان/به جوش آمدن
👇👇👇👇👇

♦️ Ç ç         چ چـ

Çay            چای = رودخانه
Çaqqal          چاققال = شغال
Çadır              چادؽر = چادر
Çəlik     چلیک = عصا /فولاد
Çörək               چؤرک = نان
Çanqıl   چانقیل = شن بادامی
Çəngəl         چنگل = چنگال
Çüy                  چۆی = میخ
Çıraq              چؽراق = چراغ
Çiyələk   چییه‌لک = توت‌فرنگی
Çağdaş  چاغداش=معاصر/ هم‌عصر
Çalışmaq  چالؽشماق = تلاش‌کردن
Çöl         چؤل = بیرون/صحرا
Çölgə              چؤلگه = جلگه
Çömçə           چؤمچه = ملاغه
Çölmək  چؤلمک=دیزی‌سنگی/سفالی
Çor                   چۏر = آفت
Çatlaq              چاتلاق = تَرَک
Çuxur  چۇخۇر =جای‌پست/گودال
Çaxır   چاخؽر = شراب/مشروب
Çarpı                چارپؽ = ضرب
Çap                    چاپ = قُطر
Çalğı  چالغؽ=موسیقی/آلت موسیقی
Çağlayan         چاغلایان = آبشار
Çakır     چاکیر = آبی‌فیروزه‌ای
Çatı         چاتؽ = بالای سقف
Çolaq   چۏلاق =علیل/معلولیت پا
Çözüm              چؤزۆم = حلّ
Çözülgən     چؤزۆلگن = محلول
👇👇👇👇👇

♦️ E e        ائـ ئـ ئ

Ev                  ائو = خانه
El ائل =استان، ایل، طایفه، سرزمین
Elçə         ائلچه = شهرستان
Evlilik           ائولیلیک = ازدواج
Evlənmək ائولنمک = ازدواج کردن
Eşşək         ائششک = خر/الاغ
Eşitmək       ائشیتمک = شنیدن
Eşit    ائشیت = بشنو، مساوی
Eşitli ائشیتلیک = برابری، تساوی
En                  ائن = عرض
Enli  ائنلی = عریض، گسترده
Etmək   ائتمک = انجام دادن
Etki                 ائتکی = تأثیر
Etkin               ائتکین = مؤثر
Eyləmək        ائیله‌مک = کردن
Eyləm             ائیلَم = فعل
Elçi ائلچی = سفیر، خواستگار
Evrən  ائورن =جهان هستی، دنیا
Eyitim   ائگیتیم= آموزش، پرورش
Eyitmək ائگیتمک=آموزش دادن، پروراندن
Eydirmək ائیدیرمک =محیّا و آماده کردن
V.s.                           ... و
👇👇👇👇👇

♦️ F f                ف فـ

Fırça   فؽرچا = فرچه/شُتکه، قلم‌مو
Fırçalamaq فؽرچالاماق = فرچه کشیدن
Fırfıra               فؽرفؽرا = فرفره
Fırıldaq   فؽرؽلداق = متقلب، زبل
Fırlanmaq   فؽرلانماق = چرخیدن
Fırtına            فؽرتؽنا = طوفان
Fors فورس =ژست دماغ بالا گرفتن
Fit                    فیت = سوت
Fışqa     فؽشقا = سوت، سوتی
Fərə/ fərik فَره / فریک =مرغ جوان
Fər                       فَر = فرّ
Fərli     فَرلی =فایده دار/به درد خور
Fərsiz  فَرسیز =بی‌فایده/به درد نخور
Fincan            فینجان = فنجان
Fışqırmaq فؽشقؽرماق =فوردان کردن
Fışqıraq           فؽشقؽراق = فوران
Fışqırtı   فؽشقیرتی = صدای فوران
Fısıltı             فؽسؽلتؽ = فس‌فس
Fısıldamaq فؽسؽلداماق=فس‌فس کردن
Fil (yağan)         فیل(یاغان) = فیل
Fırtıq             فؽرتؽق = اَن‌دماغ
----------------------------
Final                    فینال = فینال
Firma فیرما = شرکت/ اورتاقلیق
Film                      فیلم = فیلم
👇👇👇👇👇

♦️ İ i    ایـ یـ ـیـ ی

İynə           ایینه = سوزن
İnci          اینجی= مروارید
İnam           اینام = ایمان
İnanc             اینانج = باور
İyrənc ایگرنج/اییرنج=کثافت، منزجر، نفرت
İçərilk   ایچه‌ریک = محتوا، درون مایه
İçəri   ایچری= درون، داخل
İz                ایز = اثر، رد
İlbiz    ایلبیز = حلزون، شیطان
İlginc   ایلگینج = جالب، عجیب
İtkin, itik ایتکین، ایتیک=گمشده، گم گشته
İti             ایتی = تیز، تند
İydə           اییده = سنجد
İçgüdü  ایچ‌گودو = غریزه، حس غریزی
İri                ایری = درشت
İncimək اینجیمک = اذیت و ناراحت شدن
——
İzin ایذین = اذن، اجازه
İdarə ایداره = اداره
İşkəncə ایشکنجه= شکنجه
İfa   ایفاء = ایفاء، اجرا
-----
İrəli      ایره‌لی = به‌‌پیش، رو به جلو
İpucu      ایپ‌اوجو = سرنخ
İmrənmə  ایمرنمه=رغبت، حسادت، حسد
👇👇👇👇👇

♦️ I ı    اؽـ  ؽـ  ـؽـ  ؽ

ışıq اؽـشؽـق=روشنایی
işıq  ایشؽـق
ışın اؽـشؽـن=پرتو، أشعه
işın ایشؽـن
ışıltı اؽـشؽـلتؽ=تلألو-درخشش
işıltı ایشؽـلتؽ
Işınım ایشؽـنؽـم=رادیاسیون، پرتو‌افشانی
işınımایشؽـنؽـم
Işıl, işıl اؽـشؽـل،ایشؽـل=الماس، برلیانت
ışıldaq  اؽـشؽـلداق=تشعشع
işıldaq ایشؽـلداق
ırmaq  ایرماق=رودخانه بزرگ
ıldırım  اؽـلدؽـرؽـم=رعدوبرق
ildirim ایلدیریم
ılıq, ilıq  اؽـلؽـق، ایلؽـق=ولرم
ılğım, ilğım اؽـلغؽـم، ایلغؽـم=سراب
ılmanqı اؽـلمانقؽ=ولرم
ilmanqı ایلمانقؽ
ıslanmaq اؽـسلانماق=خیس شدن
islanmaq ایسلانماق
ıslaq اؽـسلاق=مرطوب، خیس
islaq ایسلاق
ısmarıc اؽـسمارؽـج=سفارش، سپرده
ismarıc ایسمارؽـج
ısmarlamaاؽـسمارلاما=سفارش، سپردن
ismarlama ایسمارلاما
ılxı, ilxı اؽـلخؽ، ایلخؽ=رمه، رمه اسب
ısırmaq اؽـسؽـرماق=گاز گرفتن،نیش/گزند زدن
ısı, isti  اؽـسؽ،ایستی=گرم، گرما
Isırğan اؽـسؽـرغان=گزنه
Qıç   قؽچ=ساق پا
Qırıq  قؽرؽق=پاره-پاره ، شکسته
Sarıq   سارؽـق=باند، بانداژ
Sırıq    سؽـرؽـق=بخیه
Yırğa  یؽـرغا=ریتم، حرکت ریتمیک
👇👇👇👇👇

Jet                     ژئت = جت
Jele                     ژئلئ = ژله
Joker               ژۏکئر = جوکر
Jurnal   ژۇرنال = مجله، ژورنال
Jurnalist  ژۇرنالیست = روزنامه‌نگار
Jalə                    ژاله = ژاله
Jaket               ژاکئت = ژاکت
Janr     ژانر = ژانر، گونه هنر
Jüri  ژۆری = ژوری، هیت منصفه
Jandarma     ژاندارما = ژاندارم
Jandarmeriya ژاندارمئری‌یا=ژاندارمری
Jest                 ژئست = ژست
Əjdaha            اژداها = اژدها
Qaraj                قاراژ = قاراژ
Müjdə  مۆژده / مۇشتۇ = مژده، مشتلق
Montaj          مۏنتاژ = مونتاژ
Qıjıltı     قؽـژؽـلتؽ = صدای قژقژ
Qıjılldamaq قؽـژؽلداماق = قژقژ کردن
👇👇👇👇👇

♦️ K k         کـ ک

Keyimək کئییمک=سست و بی‌حس شدن
Key     کئی = سست، سستی
Keyidici کئییدیجی =بی‌حس کننده
Kərtənkələ کَرتَنکَله=مارمولک، سوسمار
Kəvər, kavar کَوَر، کاوار =سبزی تره
Kəpənək          کپه‌نک = پروانه
Kömür      کؤمۆر = زغال سنگ
Kir                    کیر = چرک
Kəpir daşı کپیر داشؽ= سنگ آهکی
Kilim                 کیلیم = گلیم
Kişnəmək کیشنه‌مک =شیهه کشیدن
Küt                    کۆت = کند
Kötük    کؤتۆک = ریشه، کنده
Köynək        کؤینک = پیراهن
Kürək     کۆرَک = پارو، پشت
Kürk            کۆرک = خز، پرز
Kürt کۆرت=کُرچ افتادن مرغ و پرندگان
Kül              کۆل = خاکستر
Kimlik کیملیک =هویت، شناسنامه
-
Kədər      کدر = کدر، غم
Kafir              کافیر = کافر
Kəlmə          کلمه = کلمه
Kasa            کاسا = کاسه
Kaşı            کاشؽ = کاشی
-
Küsmək    کۆسمک = قهر کردن
Köçəri  کؤچری = کوچنده، مهاجر
Kənd        کند = روستا، ده
Köy                کؤی = روستا
Küçə   کۆچه = کوچه، خیابان
👇👇👇👇👇

♦️ L l           لـ ل

Ley  لئی=نوعی شاهین و پرنده تزرو
Leylac    لئیلاج=شخص تیز، قمارباز
Laçın   لاچؽن= شاهین سیاه چشم
Leysan  لئیسان : باران تند و کوتاه
Lav          لاو = موم نازک
Lavaş            لاواش = لواش
Lavaşa        لاواشا = لواشک
Lüt         لۆت = لخت، برهنه
Lomba  لۏمبا = قلنبه و گرد شده
Lötkə        لؤتکه = قایق کرجی
Lüy                   لۆی = نهنگ
-
Lakin             لاکین = لاکن
Lider              لیدئر = لیدر
Liqa                لیقا = لیگ
Lampa         لامپا = لامپ
Lüğət           لۆغت = لغت
Lüks           لۆکس = لوکس
-
Lam              لام = آرام
Lil  لیل=رسوب کف دریا/دریاچه‌ها
Leh           لئه = گِل و لای
Lehmə      لئهمه = گِل‌ شُل
Lılıq       لؽـلؽـق = مخلوط آبه
Lığ                 لیغ = لجن
Ləçər          لچر = کثیف
Lətdi  لَتدی=شخص لاغر آندام و نهیف
Lağ, Lağlğı  لاغ، لاغلاغؽ= مسخره
Loğaz          لۏغاز  = مسخره
Lağlamaq  لاغلاماق = مسخره کردن
Laq, lax            لاق، لاخ = لق، شل
👇👇👇👇👇

♦️ M m       مـ م

Mən           من = من
Mənçil, məncil منچیل، مجیل=خودخواه
Man   مان = عیب، نقص
Manqurd مانقۇرد = خود فروخته
Mut   مۇت = خوشبختی، بخت
Mutlu        مۇتلۇ = خوشبخت
Muştu              مۇشتۇ = مژده
Muştuluq    مۇشتۇلۇق = مژدگانی
Mələmək  مَله‌مک = مه‌مه کردن
Mələrti  مَلَرتی = صدای مه‌مه، ناله
Mərci             مرجی = عدس
Mərcimək     مرجیمک = عدسی
Min  مین = عددهزار، سوار شو
Minmək    مینمک = سوار شدن
Miniş              مینیش = سواری
Muncuq.         مۇنجۇق = منجق
Mışıl-mışıl مؽشؽل=آسوده، خرامان
Mişovul  میشۏوۇل= نوعی سنجاب
Moruq          مۏرۇق = تمشک
Mırsıq مؽرسؽق=قسمت انتهای لب
Mırıq  مؽرؽق=خط بالای سیبیل
Matan        ماتان = زیبارو
Mətə, Mo-tun  مته، مو-تون=مائوتان
مودو=امپراطور هون تورک=اوغوزخان
-
Maşın         ماشؽن = ماشین
Münasib   مۆناسیب = مناسب
Mübarək    مۆبارک = مبارک
Müqəddəs مۆقدّس = مقدس
Mexanika  مئخانیکا  = مکانیک
Maaş  ماعاش = معاش، حقوق
-
Maymaq      مایماق = گیج
Moçük    مؤچۆک = دنبالچه
Mürgü        مۆرگۆ = چُرت
👇👇👇👇👇

Nar           نار = انار
Nə     نه = چه، چی
Niyə  نییه = برای چه
Niyəlik  نییه‌لیک = چرایت، علت
Nəyə نَیه = به چه چیزی
Nəyi  نَیی = چه چیزی ‌را
Neynək=ok!  نئینک =اوکی، باشد
Nədən   ندن = دلیل، سبب، چرا
Nədənlik ندنلیک=علیّت، سببیّت، چرایی
Necə  نئجه = چگونه، چطور
Necəlik نئجه‌لیک=کیفیت، چگونگی، وصف
Neçə    نئچه = چه‌قدر، چند
Neçəlik نئچه‌لیک=کمیت، چندیت
Nite    نیته = کِیف، چگونه
Nitelik  نیته‌لیک = خاصیت،صفت
Nitəl      نیتل = کیفی
Nitəkimنیته‌کیم=چنان، اینگونه، همانگونه
-
Normal نۏرمال=عادی، معمولی، اولاغان
Nazik     نازیک = نازک، اینجه
Nəfəs   نفس = نفس، سولوق
Naz    ناز = ناز، عشوه، تومار، سیغال
Nanə   نانه=نعناع، داغ‌یارپیزی، نارپیز
Neytral  نئیترال=خنثی، قیسیر ، یانسیز
Naringi  نارینگی= نارنگی  
-
Nəsnə  نسنه=مادّه، ذات جسم، شئی
Nəysə نَیسه=به هر روی، در هر صورت
Nəsə     نَسه = چیزی
Naqqa   ناققا = بؤیوک بالیق
Narın    نارؽن= ریز، ریزه
Nənə ننه = ننه، مادر بزرگ
Nənni     نَننی = نننو
Nargilə نارگیله، نارگیل=قلیان، نارگیل

👇👇👇👇👇

♦️O o          اۏ  ـۏ  ۏ

Ov     اۏو = شکار، صید
Ox                اۏخ = تیر
Oğul اۏغۇل = فرزند، فرزند پسر
Oğlan                 اۏغلان = پسر
Olğu  اۏلغۇ =پدیده، فنومن، فاکت
Olğun اۏلغۇن=بالغ، رسیده، تکامل یافته
Oraq           اۏراق = داس
Orman      اۏرمان = جنگل
Ordu          اۏردۇ = ارتش
Onurğa/omurğa 👇 اۏنۇرغا/اۏمۇرغا
فقرات، ستون فقرات، مهره، ستون مهره‌ها
Oynaq اۏیناق=مَفصل، بازیگوش
Omba   اۏمبا =مفصل ران یا هیپ
Otlaq       اۏتلاق = چراگاه
Orta    اۏرتا = وسط، بین
Ortalama اۏرتالاما = متوسط، مابین
Ortaq      اۏرتاق = شریک
Ortaqlıq اۏرتاقلؽق = شرکت، شراکت
Ortam    اۏرتام = محیط، اطراف
Olağan    اۏلاغان = عادی، شدنی
Olağanüstüاۏلاغان‌اۆستۆ=فوق/خارق‌العاده
Oturum اۏتۇرۇم = نشست، اقامت
Ot    اۏت = علف
Od   اۏد = آتش
Otraq  اۏتراق=زمین‌گیر، اسکان، اتراق
Otaq/oda            اۏتاق/اۏدا = اتاق
Oda, özək  اۏدا، اؤزَک=مرکز، سنتر
Odaqsal/özəksəlاۏداقسال،اؤزکسَل=مرکزی
Odaqlıq اۏداقلؽق=مرکز، مرکزیت، سنترال
Odaq اۏداق=مرکز، کانون، فوکوس، سنتر
Odaqlanma  اۏداقلانما =تمرکز، فوکوس
V.s.
👇👇👇👇👇

♦️ Ö ö        اؤ ؤ ـؤ

Öz    اؤز = خود، خودی، اصل
Özgə اؤزگه=غیر‌خودی، بیگانه، دیگری
Özləm         اؤزلم = حسرت
Özgün  اؤزگون = اصل، اصلی
Özgü             اؤزگو = خاصّ
Özdək            اؤزدک = ماده
Özərk    اؤزرک = خود مختار
Özdəş         اؤزدش = یکسان
Öyüd  اؤیود = پند، نصیحت
Ötək               اؤتک  = تاریخ
Ödəv  اؤدَو = مشق، تکلیف
Ödül    اؤدول = مدال، جایزه
Ödəniş  اؤده‌نیش = پرداخت
Ödəşmə اؤدشمه = تصویه حساب
Ödünc   اؤدونج = وام، قرض
Ötünmək اؤتونمک = خواهش کردن
Örgüt  اؤرگوت = سازمان، تشکیلات
Öpkə   اؤپکه = شُش، جگر سفید
Öfkə          اؤفکه = خشم
Öd     اؤد = کیسه صفرا
Öc  اؤج = قصاص، انتقام
Örtü          اؤرتو = پوشش
Öykü  اؤیکو = حکایت، داستان
Ön        اؤن = جلو، پیش
Önəm      اؤنم = اهمیت
Önəmli اؤنملی = مهم، با اهمیت
Önəri     اؤنری = پیشنهاد
Öndər         اؤندر = رهبر
Önçü      اؤنچو = پیشگام
Ölçü         اؤلچو ‌= اندازه
Ölçün       اؤلچون = معیار
👇👇👇👇👇

♦️ P p      پـ پ

Palçıq      پالچؽق = گِل
Parlaq   پارلاق = درخشان
Pardaq  پارداق = پرداخت، جلا
Para      پارا = پول کاغذی
Pozan  پۏزان=پاک‌کن، پاک کننده
Pozğun پۏزغون=داغون، از هم پاشیده
Pozuq  پۇزۇق=باطله، ابطال شده
*Paralel   پارالئل =موازی، قوشوت
Piçin     پیچین = میمون
Pambıq   پامبؽق = پنبه
Pürçük   پۆرچۆک = ؟
Pürçüm  پۆرچۆم = تراشه، پرز
Pay        پای = سهم
Paylaşım  پایلاشؽم= پست، اشتراک
Pas        پاس = زنگ آهن
Paxır      پاخؽر = مس
Palaz    پالاز = پالاز، زیر انداز
Palto      پالتو = پالتو
Paltar    پالتار = لباس
Papaq    پاپاق = کلاه
Pınar   پؽنار = چشمه
Pəlmə  پَلمه = مه‌آلود، غیر شفاف
Pinti  پینتی=نوعی گیاه، بدسلیقه، شلخته
Püşk        پۆشک = قرعه
Piləmək   پیله‌مک = فوت کردن
Püfləmək پۆفله‌مک = فوت کردن
Pillə           پیلله = پلّه
Pəltək  پَلتک = لکنت‌دار
Pətə        پَته = نسخه
Pətək  پَتَک =نوشته، موم زنبور عسل
Padar  پادار = خیلی، فراوان
Pusu       پۇسۇ= کمین، دام
Pusmaq  پۇسماق = کمین کردن
Püskürmə پۆسکۆرمه = افشاندن
👇👇👇👇👇

♦️ Q q           قـ ق

Qəmzə            غمزه = غمزه
Qürbət  غۆربت = غربت، دوری
Qurbət  قۇربت = نزدكي،قربت
Qıfıl                   قؽفؽل = قفل
Qəhvə             قهوه = قهوه
Qəsb             غصب = غصب
Qəsd               قصد = قصد
-
Quzu              قۇزۇ = برّه
Qılıq              قؽلؽق = قلق
Quda       👇        قۇدا
نسبت فامیلی والدین عروس‌ و داماد
Qorunc        قۇرۇنج = بیمه
Quşqu          قۇشقۇ = شکّ
Quşqulanma  قۇشقۇلانما = شکاکی
Qovaq قۏواق = صنوبر- تبریزی
Qırtlaq        قؽرتلاق = حنجره
Qucaq  قۇجاق = آغوش، بغل
Qas               قاس = عضله
Qoşun  قۏشۇن = لشکر، ارتش
Qayra  قایرا = مهربان/مهر/مهربانی
Qat       قات = طبقه، مرتبه
Qatman            قاتمان = لایه
Qoşa              قۏشا = جفت
Qutlu قۇتلۇ = مقدس، مبارک
Qutan  قۇتان = پلیکان، مرغ سقا
Qarıc               قارؽج = وجب
Qapalı     قاپالؽ = بسته، قفل
Qabırğa           قابؽرغا = دنده
Qabıq            قابؽق = پوسته
Qıov قؽرۏو، قؽراو=یخبندان، شبنم یخ‌زده
Qumral  قۇمرال=قهوه‌ای مایل به قرمز
Qonur        قۏنۇر = قهوه‌ای
V.s.

👇👇👇👇👇

♦️ R r       ر ـر

Radikal  رادیکال= رادیکال، کؤکتنجی
Ruh            رۇح = روح - تین
Radiator رادیاتۏر = رادیاتور
Refrens   رئفرئنس = رفرنس، قایناق
Rəf        رَف = قفسه
Rəy         رأی = رأی
Rəm        رَم = رم
Rol رۏل = رول، نقش
Roz        رۏز = رُز
Rica ریجا = رجا، خواهش
Rifah        ریفاه = رفاه
Radar رادار = رادار
Rəndə  رنده = رنده
Robot رۏبۏت = ربات
Reform رئفۏرم = رفورم
Rahlamaq راحلاماق = حاضر کردن
-
Irmaq    ایرماق = رودخانه
Irq        ایرق = فال، بخت
Dar              دار = تنگ
Damar        دامار = رگ
Ar          آر = ناموس
Axar     آخار = در جریان
Arx   آرخ = جوی آب، کانال
Arxa        آرخا = پشت
Arpa           آرپا = جو
Ard         آرد = ادامه
Ardıcıl آردؽجؽل=ادامه‌دار، پشت‌سر هم
Artış    آرتؽش = افزایش
Orman اۏرمان = جنگل
Oraq      اۏراق = داس
Onarım   اۏنارؽم = تعمیر
V.s                  ... و

👇👇👇👇👇

♦️ S s    سـ س(صـ ص، ثـ ث)

Satış      ساتؽش = فروش
Satıcı ساتؽجؽ = فروشنده
Saç         ساچ = گیسو
Sol           سۏل = چپ
Sancı        سانجؽ = درد
Sancaq سانجاق = سنجاق
Soncuq  سۏنجۇق = جفتک
Səsləm     سسلم = هجا
Səsli    سسلی = صدادار
Saçaq ساچاق = حاشیه، ریش‌ریش
Sarğı سارغؽ= پانسمان، باند پانسمان
Sarma  سارما = پاکت، بسته‌بندی
Sarıq      سارؽق = عمامه
Sırtıq        سؽرتؽق = پُر رو
Sıyrıq     سؽیرؽق = خراش
Sürtmə سۆرتمه = سورتمه
Sürücü   سۆرۆجۆ = راننده
-
Saat      ساعات = ساعت
Səhər سحر = فردا، صبح
Sabun    صابون = صابون
Sakit     ساکیت = ساکت
Səmərə  ثمره = ثمره، بهر
Saniyə     ثانیه = ثانیه
Süls         ثۆلث = ثلث
-
Sürgün       سۆرگۆن = تبعید
Sürüngən سۆرۆنگن = خزنده
Sürtük سۆرتۆک = مالیده، فاحشه
Sömürgə سؤمۆرگه = مستعمره
Sömürgəçilik سؤمۆرگه‌چیلیک=استعمار
Sonuncu   سۏنۇنجۇ = آخرین
Sərinləndirici  👇 سرینلندیریجی
خنک کننده - سرمایش، انرژی سرمایشی
Soyuq            سۏیۇق = سرما
Sərt   سَرت = محکم، سخت
V.s.

👇👇👇👇👇

♦️ Ş ş    شـ ش

Şaman  شامان = شمن
Şölən شؤلَن = جشن، مراسم
Şaşmaq👇شاشماق
شگفت‌زده شدن، متعجب شدن
Şaşqın شاشقؽن=شگفت‌زده، متعجب
Şaşırtı شاشؽرتؽ=سورپرایز، غافل‌گیری
Şaşılıq شاشؽلؽق=انحراف چشم، لوچ
Şit     شیت = بی‌نمک
Şaxta شاختا=سرمای خشک
Şaxmaq شاخماق=تابیدن، درخشیدن
Şaxlanmaq شاخلانماق=قائم یا راست شدن
Şax شاخ=بتاب، شقّ، قائم
-
Şah      شاه = شاه
Şeyx   شئیخ = شیخ
Şıq/şık  شؽق/شؽک = شیک
Şok شۏک=شوک، شوکه شدن
Şirin شیرین=شیرین، سوجو
şirniyyat شیرنییات=شیرینی‌جات
Şivə  شیوه = شیوه
Şeytan  شئیطان=شیطان، آلبیز
Şampun شامپۇن = شامپو
Şaka شاکا = شوخی
Şuxluq شۇخلۇق=شوخی
Şum شۇم = شوم، بد یُمن
Şüşə شۆشه = شیشه
-
Şüş شۆش = صاف، راست
Şümşə شۆمشه = شمشه
Şum, şoxum شۇم، شۏخۇم = شخم
Şumlamaq👇 شۇملاماق
ریزش، شخم زدن، هموار و آباد کردن
Şiş    شیش=سیخ، تورّم، تومور
Şişlik شیشلیک=سیخی شده
Şişman شیشمان=چاق، متورم
Şişik شیشیک=باد کرده، ورم
Şişmək شیشمک=باد و متورم شدن
Şişirmək شیشیرمک=باد و متورم کردن
Şişək شیشَک=گوسفند یک ساله
Şapalaq  شاپالاق=سیلی
Şimşək شیمشک=برق، رعد
V.s.

👇👇👇👇👇

♦️ T t    تـ ت(طـ ط - ة)

Tenqri, Təngri تئنقری، تنگری=خداوند
Tanrı, Tarı  تانرؽ، تارؽ=خدا
Tuğ  تۇغ = علم، علامت
Tətik تَتیک=ماشه، ماشه تفنگ
Tanıq تانؽق = شاهد
Tanıtım تانؽتؽم=ترویج، شناساندن
Tanış تانؽش = آشنا
-
Tolerant تۏلئرانت=مداراگر، شخص تُلرانس
Tolerantlıq تۏلئرانتلیق=مداراگری، تُلرانس
Təbiət طبیعت=طبیعت
Təxmin  تَخمین=تخمین
Tarix   تاریخ = تاریخ
Təqvim تقویم= تقویم
Əşirət  عشیرة= عشیره
Təşkilat تشکیلات=تشکیلات
Texnologiya  تئخنولوگی‌یا=تکنولوژی
Texnika  تئخنیکا= تکنیک
-
Təkərlək  تَکَرلک=چرخ
Təkər تَکَر=تایر، لاستیک، چرخ
Tasar تاسار = لایحه
Tasarı, tasarım تاسارؽ، تاسارؽم=طرح
Tasma, təsmə تاسما، تسمه=تسمه
Təpə    تَپه= تپّه
Tel   تئل= تار، سیم
Taxı  تاخؽ= آویزه
Toz  تۏز= گرد، پودر
Tər تَر= عرق، رطوبت
Tərlik ترلیک= دمپایی
Tasa تاسا= نگرانی، درد، کدر
Tamu, damu  تامۇ، دامۇ=جهنم
Tapdıq  تاپدؽق = معبود
Tapınaq  تاپؽناق= معبد
Top  تۏپ = توپ
Toplu    تۏپلۇ= جمع
Toplam  تۏپلام = مجموع
Toplum تۏپلۇم=اجتماع، جامعه
👇👇👇👇👇

♦️ U u     اۇ  ـۇ  ۇ

Ulduz  اۇلدۇز = ستاره
Ulus      اۇلۇس = ملّت
Uyum اۇیۇم= هارمونی، هماهنگی
Uyuşdurucuاۇیۇشدۇرۇجۇ=دارو، مواد مخدر
Uyarı    اۇیاری = هشدار
Uyğun اۇیغۇن = مناسب
Uyğar اۇیغار = متمدن
Uyğulama اۇیغولاما=کاربرد، عمل، اپلکیشن
Ucuz     اۇجۇز = ارزان
Uc      اۇج = نوک، اوج
Uca        اۇجا = بلند
Usta اۇستا = استاد
Us اۇس = هوش
Uğraşı  اۇغراشی=مشغله، شغل
Uçuq اۇچاق = هواپیما
Uçmağı  اۇچماغی = بهشت، فردوس
Uçarı  اۇچاری = بیهوده، پوچ
-
Ultrasəs اۇلتراسس = فراصوت
Universitet  اۇنیوئرسیتئت = دانشگاه
Uniform  اۇنیفورم = لباس فرم
-
Ur  اۇر = تومور، قوز
Uz اۇز = ریاضی
Uzam اۇزام = هندسه
Uzay اۇزای = فضا
Uzaq اۇزاق = دور
Uzun اۇزون = دراز
Uzlaşma اۇزلاشما = مصالحه، سازش
Uzman اۇزمان = متخصص
Uşqun اۇشقۇن = ریواس
Usanma اۇسانما=خسته شدن، بریدن، بیزاری
Udlaq اۇدلاق = حلق
Ulaşım اۇلاشیم = دسترسی، حمل و نقل
Uydurma  اۇیدۇرما = جعلی، ساختگی
Uyduruq    اۇیدۇرۇق = جعل
Uydu    اۇیدۇ = ماهواره، پیک
V.s.

👇👇👇👇👇
♦️ Ü ü    اۆ ـۆ ۆ

Üst    اۆست = بالا
Üstün  اۆستۆن = والا، برتر
Ürək اۆرک = قاب
Ürün اۆرۆن = محصول
Ürəmə    اۆره‌مه = تکثیر
Ürətmə اۆرتمه = تولید کردن
Ürətim اۆره‌تیم = تولید
Üçəm اۆچم = سه قلو
-
Ücrət  اۆجرَت = اُجرت
Üfüq   اۆفۆق = اُفق
Ünsiyət   اۆنسیت = اُنسیت
Ümmət     اۆمت = اُمّت
-
Ün اۆن = صدا، نوا، ندا
Ünlü اۆنلۆ = صدا‌دار، مصوت، معروف
Ünləm  اۆنلم = ندا، حرف ندا
Ülkü اۆلکۆ = ایده‌آل، آرمان، آرمانی
Ülkücü اۆلکۆجۆ=ایده‌آلیست،آرمان‌گرا
Ülkücülük👇 اۆلکۆجۆلۆك
آرمان‌گرایی، ایده‌آلیسم، مینو‌گروی
Üç boyutlu اۆچ‌بویوتلو = سه بعدی
Üşümə   اۆشۆمه=از سرما لرزیدن
Üşütmək اۆشۆتمک = چاییدن
Üşənmə اۆشَنمه = ترس
Üşünmə اۆشۆنمه = شبه کردن
Ürpənmə اۆرپنمه=ترس و لرز و جا خوردن
Üz اۆز = روی، رخ، صورت
Üzmək اۆزمک = شنا کردن
Üzey اۆزئی = سطح
Üzəngi اۆزنگی = رکاب
Üzgün اۆزگۆن = متأسف
Üzük اۆزۆک = انگشتر
Ütmək    اۆتمک = ؟
Ütü          اۆتۆ = اتو

👇👇👇👇👇

♦️ V v     و  ـو

Veri   وئری = آمار، داده
Veriləmək وئریله‌مک = آمار دادن
Vergi وئرگی = مالیات
Verimli وئریملی=کارا، کارآمد، بهره‌ور
Verimsiz وئریمسیز=ناکارآمد، بی‌بهره
Verim وئریم = بازده
Vəzi وَزی = غدّه
Vəzəri وَزه‌ری = شاهی(گیاه)
-
Vaxt  واخت = وقت
Vədə, vəd وعده، وعد=وعده، ، وعید، وعد
Verisiya وئرسییا = نسخه، ورسیون
Variyant وارییانت = نوع دیگر
Vəhşi وحشی = وحشی
Viza ویزا = ویزا، روادید
Vali   والی = فرماندار، شهردار
Vasitə واسیطه = واسطه، میانجی‌گر
Vacib      واجیب = واجب
Vəkil     وکیل = وکیل
Voleybol وولئیبۏل = والیبال
-
Vuruş   وۇرۇش = برخورد
Vuruşma وۇرۇشما=برخورد،زدوخورد، مبارزه
Vuruq   وۇرۇق = ضربه، زده
Vurğu وۇرغۇ= تأکید
Vurğun وۇرغۇن = عاشق، مجنون
Vuru, vuruntu وۇرۇ، وۇرۇنتۇ=ضربان
Vurnuxmaq   وۇرنۇقماق=پلکیدن
Varğı وارغؽ = تصمیم
Varğılı وارغؽلؽ= مصمم
Varğısız وارغؽسؽز = نامصمم، بی‌ثبات
Varğılamaq وارغؽلاماق=تصمیم گرفتن
👇👇👇👇👇
♦️ X x           خ خـ

Xanım             خانؽم = خانم
Xan                  خان = شاه
Xaqan  خاقان = شاه‌‌شاهان، شاهنشاه
Xatın     خاتؽن = خاتون، خانم
Xoş                 خۏش = خوش
Xosanlaşma 👇  خۏسانلاشما
= احوالپرسی یواشکی و پچ‌پچ کردن
Xalça      خالچا = فرش، قالی
Xaç               خاچ = صلیب
Xıxmaq  خؽخماق = خوابیدن شتر
Xarıltı   خارؽلتؽ = صدای خش‌خش
Xoca                خۏجا = دانا
Xocalı خۏجالؽ = شهر خوجالی
Xana / xanlıq  خانا / خانلؽق = خانه
Xəşil          خشؽل = اسم غذا
Xodək   خۏدک=کودک، شاگرد چوپان
Xuday(qutay)  خۇدای(قۇدای) = خدا
Xonça           خۏنچا = خنچه
Xəzər     خزر = دریای خزر
--------------------------
Xəyanət   خیانت = خیانت
Xala             خالا = خاله
Xalq   خالق = خلق، مردم
Xəmir         خمیر = خمیر
--------------------------
Yaxın       یاخؽن = نزدیک
Tıxac      تؽخاج = ترافیک
Ox                 اۏخ = تیر
Xaral  خارال = گونی بزرگ
Saxsı          ساخسؽ = کوزه
Yaxşı         یاخشؽ = خوب
Yaxa             یاخا = یقه
    👇👇👇👇👇

♦️ Y y      یـ ی

Yay یای = تابستان، کمان
Yayğın یایغؽن=شایع، بطور گسترده
Yaylıq    یایلؽق = روسری
Yaz یاز = بهار، بنویس
Yazıq یازؽق = بیچاره، مظلوم
Yey    یئی = خوب، برتر
Yel یئل = باد
Yeləc, yelləngəc یئلَج، یئللَنگج=بادبزن
Yanıq   یانؽق = سوختگی
Yanğın یانغؽن = آتش‌سوزی
Yanğınsöndürənیانغؽن‌سؤندۆرن=آتشنشان
Yobaz یۏباز = متعصب، کم‌فکر
Yoluxma ‌یۏلۇخما = سرایت‌کردن
Yoluxucu یۏلۇخۇجۇ=مسری‌، سرایت کننده
Yoluxum  یۏلۇخۇم = سرایت
Yoğurma یۏغۇرما = ورز دادن
Yoğurğa یۏغۇرغا = خمیر
Yoğurt یۏغۇرت = ماست چکیده
Yoxlama یۏخلاما = بازرسی، کنترل
Yoxlayıcı یۏخلایؽجؽ=بازرس،کنترل کننده
Yoxlac  یۏخلاج = دستگاه کنترل
Yaxın یاخؽن = نزدیک
Yuva یۇوا = لانه
Yığar یؽغار = غیرت، باغیرت
Yırğa یؽرغا = راه رفتن اسب
Yorum یۏرۇم = شرح، کامنت
Yozum  یوزوم = شرح، تعبیر
Yozlaşmış یۏزلاشمؽش = فاسد
Yozlaşım یۏزلاشؽم = فساد
Yozlaşma یۏزلاشما = فسادی
Yara  یارا = جرح، زخم
Yaraman    یارامان = جرّاح
Yaramanlıq  یارامانلؽق = جرّاحی
Yalvarma یالوارما = التماس.
👇👇👇👇👇

♦️ Z z   ز ‌ ـز (ذ، ضـ ض، ظ)

Zığ زؽغ = گل و لای
Zığlı زؽغلی = گل‌آلود
Zabaq زاباق = جلبک آبی
Zor زور = زور، سخت
Zil زیل=صدای زیر و نازک، پشگل پرندگان
Zingildəmək زینگیلده‌مک =صدا دادن
Zarımaq  زارؽماق = مویه کردن
Zırıldamaq زؽرؽلداماق = زر-زر کردن
Zağar زاغار = تازی، نوعی سگ تازی
-
Zərər ضرر = ضرر
Zalım ظالؽم = ظالم
Zəka  ذكاء = ذكاء، ذهن، هوش
Əziyət اذییت/اذیّت= اذیّت، رنج
Zaman زامان = زمان
Zavod زاوۏد = فابریکا، کارخانه
-
Zolaq زۏلاق = باریکه، راه باریک، باند
Zəli, zalı  زلی، زالؽ= زالو، سۆلۆک
Zınqırov زؽنقؽرۏو = زنگوله
Zəngin زنگین = غنی
Zəvzək زَوزَک = پرحرف
Zuğ زۇغ = ریشه
Zurna  زۇرنا = سُرنا
Zumar  زۇمار = آذوقه
Züvmək, züymək👇زۆومک، زۆیمک
سُر خوردن، لغزیدن
Züyüldək زۆیۆلدک = سُرسُره
Züymə زۆیمه = لغزش، سُرخوری
Zəhlə    زهله = تنفّر
Zəhləsiz زهله‌سیز = منفور
Zəhm زَهم = وحشت، سهمگین
Ziyil, Zigil زییل، زیگیل = زگیل
Zindan زیندان = زندان، آهن محکم
V.s.
👇👇👇👇👇
🔷 @anadili_qazvin
🔶 Türkcə diıim qəzvin
💎آنادیلیمیز

تحلیلی بر مطلبی به عنوان(زبان فارسي، زبان جنگ نيست )چاپ شده در روزنامه شرق

در سایت تابناک به نقل از روزنامه شرق مطلبی با عنوان(زبان فارسی زبان جنگ نیست)آمده که با توجه به ادعاهای مطرح شده در برخی جاهای این متن لازم دیدم تحلیل خود را راجع به این نکات بیان کنم.ابتدا اصل مطلب کامل به نقل از سایت تابناک:((((( به گزارش تابناک، علي‌اكبر قاضي‌زاده. روزنامه‌نگار طی یادداشتی در صفحه آخر شرق نوشت: این روزها کشورهایی می خواهند زبان ما را در شبکه های اجتماعی به عنوان زبان جنگ نشان دهند، حتی ترامپ به زبان فارسی در توییتر می نویسد، در مقابل تلاش ماست که می تواند این توطئه های موجود را پس بزند و به این رفتارهای سیاسی دل نبندیم زیرا او نمی داند زبان فارسی چیست. آنچه مي‌خواهم بگويم به نقل از مرحوم محيط طباطبايي است که خود از استادان روزنامه‌نگاري و زبان و ادبيات فارسي بوده است. ايشان فرمودند: روزنامه‌هايي که به زبان فارسي در کلکته هند، مصر و عثماني اوايل دوره قاجار منتشر مي‌شدند، از کشورهاي قرقيزستان، ازبکستان و جمهوري‌هاي شمال ايران تا برمه خوانده مي‌شدند و اگر به نقشه جهان دقيق شويد مي‌بينيد که چه وسعت عظيمي است. همچنين به نقل از مرحوم سيدجعفر شهيدي که از استادان بنام ايراني است برايتان مي‌گويم كه مي‌فرمود: در دانشگاه الازهر مصر يک کرسي تخصصي براي تدريس زبان و ادبيات فارسي بود که وقتي ايشان اوايل دهه 70 خورشيدي به آنجا رفته بود متوجه مي‌شود به جاي زبان فارسي در آنجا دارند عبري تدريس مي‌کنند و اين را با اظهار تأسف هم مي‌گفت. يک‌زماني زبان فارسي زبان دوم دربار عثماني بود و ما بوديم که زبان و دستور زبان را به اعراب داديم و اين چيزهايي که مي‌گويم برايشان اسناد موثق هست اما زبان فارسي امروز محدود شده است به سه کشور ايران، افغانستان و تاجيکستان که زبانشان فارسي است و همچنين برخي از کشورهاي حوزه خليج فارس که در آنجا هم هنوز ايرانياني هستند که ريشه گرفته‌اند و در عين حال برخي از ايرانياني که در مغرب‌زمين به صورت اقليت زندگي مي‌کنند و زبانشان فارسي است. حالا اگر بپرسيد حيطه زبان فارسي چطور است؟ بايد بگويم که الان چيز دندان‌گيري به زبان فارسي در دنيا توليد و عرضه نمي‌کنيم، ولي هنوز کساني در دنيا به خاطر شعر حافظ و سعدي مي‌آيند و زبان فارسي را مي‌آموزند و اينها مربوط به گذشته است و چنانچه متوني از ابوعلي سينا، ابوريحان بيروني، رياضيات خيام و فارابي به زبان‌هاي ديگر دنيا ترجمه و در دانشگاه‌هايشان تدريس مي‌شود، مربوط به گذشته است و امروز ديگر توليدي نداريم که همه را مجبور کند که باز هم زبان فارسي بياموزند. اما در مقابل اورهان پاموک دو، سه داستان نوشته که نظر همه دنيا را به زبان ترکي جلب کرده است و البته تنها خود زبان هم نيست و در کنارش فرهنگ نيز مهم است؛ بنابراين دولت‌هاي ما هم کمک چنداني به گسترش زبان فارسي نکرده‌اند و اگر دليلش را بخواهيم بدانيم، واقعيت اين است که کسي براي اين زبان دل نمي‌سوزاند و از آن طرف مي‌بينيم که چقدر ترکيه‌اي‌ها و پشتوها براي شناساندن و خواندن زبانشان هزينه مي‌کنند تا در لابي‌هاي علمي جهان بتوانند زبانشان را به دولت‌هاي ديگر معرفي کنند. در حال حاضر سالانه ژاپني‌ها چقدر براي شناساندن زبانشان که واقعا آموختنش هم خيلي سخت است هزينه مي‌کنند. متأسفانه در کشور ما اصلا کسي به فکر زبان و ادبيات فارسي نيست و به جز همان چهار پيرمردي که در مورد زبان و ادبيات فارسي و ريشه‌هاي زبان‌هاي ايراني تحقيق مي‌کنند، ديگر هيچ توجه‌اي به آن نمي‌شود و اگر همين‌ها هم فوت کنند ديگر کسي را نداريم که براي حفظ و نگهداري زبان فارسي تلاشي کند. متأسفانه کسي به فکر همين چهار نفر هم نيست و براي همين فضاي شبکه‌هاي اجتماعي پر شده است از کلمات و جملات زبان‌هاي غيرايراني که متأسفانه به همين‌ها هم مي‌بالند. به‌هرحال خيلي‌ها تلاش کرده‌اند که در گوگل زبان فارسي مطرح نباشد (و چنانچه در توييتر هم چنين شده بود) اما در مقابل مي‌بينيم چه زبان‌هاي مُرده و زبان‌هايي با حداقل گويشوران در گوگل فعال بوده‌اند، و به هر روي زبان فارسي در گوگل هم مطرح شده است. من فکر مي‌کنم دولت‌ها و حکومت‌هايي هستند که مي‌خواهند زبان فارسي را در اين شبکه‌ها به شكل ديگري نشان دهند. اما همان‌طور که بارها هم گفتم ما چيز دندان‌گيري براي عرضه‌کردن نداريم و بايد در زمينه فرهنگ و ادبيات تلاش‌هايي کنيم و دولت‌هاي خودمان نيز در اين زمينه هزينه کنند؛ چنانچه همان‌هايي که ادبيات گذشته و معاصر ما را مي‌خوانند متوجه مي‌شوند که اين زبان ارزش‌هاي بسياري دارد. همان‌طور که در دنيا جراحان و متخصصان کامپيوتر‌ بنامي داريم و اين را خودشان مي‌گويند و نه اينکه بنده عرض کنم، بايد بتوانيم قدردان همين چهار پيرمردي باشيم که براي زنده‌نگه‌داشتن زبان فارسي تلاش مي‌کنند و درست همانند استاد پورداود و ملک‌الشعراي بهار با همان کتاب سبک‌شناسي‌اش که يک پديده است و مرحوم محمد معين و عبدالحسين زرين‌کوب نبايد بگذاريم اينها هم در گوشه‌اي به فراموشي سپرده شوند؛ ما مطبوعاتي‌ها هم اينها را فراموش کرده‌ايم و بيشتر به اهالي موسيقي و هنرپيشه‌ها پرداخته‌ايم که در بيشتر موارد نيز هنرشان نازل بوده است. ))))

منبع:https://www.tabnak.ir/fa/news/952114

و اما تحلیلی بر چند قسمت این متن

1)ین روزها کشورهایی می خواهند زبان ما را در شبکه های اجتماعی به عنوان زبان جنگ نشان دهند، حتی ترامپ به زبان فارسی در توییتر می نویسد، در مقابل تلاش ماست که می تواند این توطئه های موجود را پس بزند و به این رفتارهای سیاسی دل نبندیم زیرا او نمی داند زبان فارسی چیست.

کدام کشور دقیقا امروز رسما یا پنهانی درباره زبان فارسی بد و بیراه گفته آیا صرف بیان جمله ای از طرف یک مقام یک کشوری که زبان رسمی مخاطبانش به زبانی هست که او به آن زبان حرفش را می گوید یعنی توهین؟اصلا کدام ملت یا دولتی زبانی را در این دنیا عنصر نامطلوب دانسته و تلاش کرده تا این زبان را نابود کند .این گونه افکار فقط از ذهن مغشوش و مریض شوونیست هایی امثال شما در می آید که انگار زمین و زمان نشسته اند و توطئه می کنند تا زبانی مثلا فارسی را نابود کنند .هر زبانی ذاتا توانمندی هایی دارد که با توجه به این توانمکندی باید طی مسیر کند .لهجه فارسی هم چنین است .هم ضعف دارد هم توانمندی اما شما از دوره پهلوی با این عنوان من در آوردی که جهان و جهانیان روزی فارسی حجرف می زده اند امروز خود به عقب نشینی این زبان اصرار دارید.زبان اگر قدرت داشته باشد هرگز نابود نمی شود .اما نکته درست این است که لهجه فارسی همین هست که هست البته اندکی ضعیف تر از حال و احوال امروزش .چون همین لهجه به مدد سرکوب و ممنوعیت سایر زبان ها و اجبار غیر فارس ها به تحصیل به این لهجه دوام داشته وشما با مغز معیوب خود هنوز هم در رویای فتح جهانید اما ...

2)محيط طباطبايي است که خود از استادان روزنامه‌نگاري و زبان و ادبيات فارسي بوده است. ايشان فرمودند: روزنامه‌هايي که به زبان فارسي در کلکته هند، مصر و عثماني اوايل دوره قاجار منتشر مي‌شدند، از کشورهاي قرقيزستان، ازبکستان و جمهوري‌هاي شمال ايران تا برمه خوانده مي‌شدند و اگر به نقشه جهان دقيق شويد مي‌بينيد که چه وسعت عظيمي است.

اگر حرف شما درست باشد پس این به اصطلاح زبان اینقدر ضعیف و مریض و عجوج است که با اندکی پیشروی دیگر زبان ها عرصه را خالی و رو به فنا می گذارد.اما گزینه دوم این است که همان گونه که امروز هر کس از هر زبان و لهجه ای کمی می داند در قدیم نیز لهجه فارسی به دلیل فقط شعراش در بخشی از منطقه معروف بوده و این لزوما بدین معنی نیست که بگوییم همه به این لهجه حرف می زده اند و بعد زبان دیگپر اختیار کرده اند.مثلا مردم هند اگر چند سده قبل فارسی حرف می زده اند پس آثار چند هزار ساله سانسکریت و غیر سانسکریت در این کشور را چگونه توجیه می کنید .بعد از اسلام با عقب نشینی اعجاب آور نظامی و دینی و زبانی شما در برابر اعراب عده ای فارس خالص زرتشتی رو به هند گذاشتند و در آنجال به لهجه فارسی چیزی نوشتند و این را چنین توجیه می کنید که تمام  هند فارسی بود.

3) يک‌زماني زبان فارسي زبان دوم دربار عثماني بود و ما بوديم که زبان و دستور زبان را به اعراب داديم

شما اگر قادر بودید( دستور زبان) اختراع کنید اینقدر در هر چند سال قواعد لهجه فارسی را عوض نمی کردین .امروز هرکس چند سال پیش قواعد فارسی را اجبارا در هر سال خوانده باز به چاپ جدید کتاب ها ی فارسی که سر بزند چیزی حالی نمی شود .و اما زبان دوم عثمانی.خدا را شکر اینجا تخفیفی قایل شدید و نگفتید زبان حتی ماقبل زبان مادری عثمانی هم فارسی بوده .

4)بارها هم گفتم ما چيز دندان‌گيري براي عرضه‌کردن نداريم و بايد در زمينه فرهنگ و ادبيات تلاش‌هايي کنيم و دولت‌هاي خودمان نيز در اين زمينه هزينه کنند؛

شما هشتاد سال هست هر کاری از دستتان امده کرده اید از ممنوعیت همه زبان ها و اجبار همه غیر زبان فارسی به تحصیل در لهجه تا ممنوعیت هر انتشار و چاپ هر کتاب و ...اری لهجه فارسی هشتاد سال هست که ابر و باد و خورشید و فلک و دولت و حاکمیت  در خدمتش هستند ولی چون تواناییش حد و حدودی دارد تازه از سرتون هم بیشتر رشد کرده اگر سایر زبان ها را آزاد بگذارید و اجازه دهید همین لهجه در یه رقابت عادلانه با دیگر زبان ها در عرصه حضور داشته باشد آن وقت توانایی هر زبان مشخص و برای همیشه ادعاهای امثال شما هم اثبات خواهد شد.

 

 

 

 

خزر تركى٫ مازندران انيرانى حميد دباغى

خزر تركى٫ مازندران انيرانى حميد دباغى

30 July 2009 00:28

پيش درآمد رئيس جمهور خاتمى در ديدار با پرزيدنت علييف٫ پس از بكاربردن نونام "مازندران" براى درياى "خزر" در كوشش براى از ميان بردن شگفتى ميهمان خود٫ گفته است كه ما (ايرانيان؟) اين دريا را "مازندران" مىناميم همانگونه كه اروپائيان آنرا "كاسپين" مىخوانند. و افزوده است كه واژه "كاسپين" همانند واژه "خزر" داراى ريشه مشترك با نام "قزوين" است. گذشته ماجرا درياى خزر در دوره هاى مختلف در زبانهاى مختلف نامهاى مختلفى داشته است. تركان آنرا "خزر دنيزى"٫ اعراب "بحر خزر" ناميده اند. در برخى منابع به آن "خوارزم" و يا "خاليس"٫ "خاليمس"٫ "بحر شيروان"٫ "بحر عجم"٫ "جرجان" و حتى در يكى از منابع قرن ١٦ "باكو دنيزى - درياى باكو" گفته شده است. يكى از رايجترين نامهاى درياى خزر در زبانهاى اروپايى "قاسپيوس" ويا"كاسپى" بوده است. خزر: نام قوم باستانى خزر “Khazar”٫ كلمه اى تركى است. ريشه اين كلمه تركى "كاز-گز" “kaz” “gez” به معنى گردش و سرگردانى و سير است. خزر ويا گزر٫ امروز نيز در زبان تركى در مورد طوائفى كه آزادانه و بدون تعلق به سرزمين و محل خاصى دائما در حال حركت اند بكار برده مىشود. سير دگرگونى ريشه شناسى اين كلمه به شكل گزر٫"gazar"٫"gezer" ٫ كزر "kazar"٫ هزر "hazar" تثبيت شده است. خزر در زبان عربى به صورت الخزر٫el-Hazar در زبان عبرى هوزارى٫ كوزار٫ “Huzari, Kozar” در زبان لاتين گازارى٫ چازارى٫“Gazari, Chazari” در زبان گرجى هزرى ٫“Hazari” ٫ در زبان مجارى هوسار “Huszar” و در زبان چينى "كو-سا٫ كا-سات" “Ko-sa, ka-sat” ثبت شده است. اكثريت مطلق صاحب نظران بر اين باورند كه "خزرها" اقلا در آغاز توده اى از اتحاد قبايل توركى گوناگون (توركيك) با اعتقادات شامانى-آنيميست بوده اند كه در سده هاى ٢-١١ ميلادى به تقريب در ناحيه شمال درياى خزر و غرب آن تا درياى سياه مىزيسته اند. (درمنابع چينى كلمه اى به شكل ”توكواو- كوسا“ ٫ “Tu-kuo Ko-sa” به معنى خزر- ترك وجود دارد). خزرها بين قرون ٥ و ١١ ميلادى در منطقه ياد شده امپراتورى عظيم توركان خزر را بوجود آورده اند. گرچه برخى از سران اتحاديه خزرى در آغاز قرن ٨ ام براى مدتى دين هاى اسلام و مسيحيت را پذيرفته بودند٫ بسيارى از آنان در قرن ٩ ميلادى در اوج قدرت خويش به همراه توده هاى خزر به طور قطعى به دين موسوى در آمده اند. بعدها عمده گروههاى خزر با مهاجرت به اروپاى شرقى بنيان يهوديان اروپايى امروزه را (٨٥%- ٩٠% ) تشكيل داده اند. همچنين بخشى از آنها به مرور زمان در ديگر بوميان ساكن نواحى غرب درياى خزر مستحيل شده و بدين ترتيب و در اين ميان در شكل گيرى تبارى ملتهاى توركى اين منطقه مانند خلقهاى "قاراچاى-بالكار"٫ "نوقاى"٫ "قوموق"٫ "قارائيم (قاراى)"٫ "گاگاووز" و نيز "آذرى" نقش يگانه اى بازى نموده اند. قزوين-كاسپى: در مورد نام شهر قزوين روايات مختلفي ذكر شده است كه وجه مشترك همه آنها غير ايرانى بودن اين نام است. از مقبولترين اين روايات دو شق زير است: در گذشته هاي دور قومي غير ايرانى به نام كاسي ها يا كاسيت ها در نواحى جنوبى آذربايجان و نيز لرستان امروزى ويا قوم ديگر غير ايرانى بنام كاسپى ها در سواحل درياي خزر سكونت داشتند كه نام درياي خزر به زبانهاى اروپايى (كاسپين) و.. از نام آن قوم گرفته شده و به مرور زمان پس از تغيير و تعريب به قزوين تبديل شده است. نام شهر "قزوين" احتمالا منتسب به قوم "كاسپى" و به گمان برخى به قوم "كاسى-كاشى-كاسيت" است. "كاسپى" ها نيز كه در ناحيه غرب جنوبى درياى خزر مطابق با آذربايجان ائتنيك كنونى در ايران مىزيسته اند٫ مانند كاسىهاى ناحيه "لكستان" و "لرستان" امروزى آميخته اى از گروههاى بومى با تبارهاى بسيار گوناگون و در وجه غالب "انيرانى" يعنى غيرايرانى (پيش ايرانى٫ پيش هند و اروپايى) بوده اند. اين قوم انيرانى نيز بعدها يكسره با بوميان و نومهاجرين "توركى"٫ "ايرانى" و "سامى" و "قفقازى" در هم آميخته و از جمله در تشكل و بافت تبارى خلقهاى گيلك" و "تركهاى آذرى" امروزين نقش داشته است. شق دوم روايت تركى بودن كلمه قزوين است. كلمه قز-قاز-قاد-كاس-كاد در تركى و ديگر زبانهاى آلتايى به معنى صخره٫ كوه صخره دار٫ شيب تند مىباشد. اين كلمه (ريشه كلمه "قايا=قيه"ى تركى امروزى به معنى صخره) در ريشه شناسى كلمه "قفقاز" نيز پيشنهاد شده است. علاوه بر آن "كاس" نام طائفه اى باستانى است كه از جمله در تشكل تبارى خلق تركى قزاق كنونى نيز اشتراك داشته است. بر طبق روايات تاريخى ديگرى نيز٫ "كوز- قاز " نام دختر افراسياب "خاقان" بنيادگزار خاندان سلطنت "خان"ها٫ "تگين" ها و "تريم" ها و پدر قاز٫ بارمان٫ و بارس قان كه هر كدام به نام خويش شهرى پى افكندند مىباشد. شهرى كه به اسم "قاز" نامگذارى شد شهر قزوين در آذربايجان ايران٫ كه اصل آن " كاز اوينى- قاز اوينو" (به تركى بازيگاه قاز) مىباشد است٫ زيرا كه وى در آنجا ساكن بود و بازى مىنمود. زبانشناس باستان شناس روبرت دانكوف در مقاله خويش بنام ادبيات قاراخانيان و آغاز فرهنگ ترك-اسلامى مىگويد :"افراسياب "خاقان" بود٫ بنيادگزار خاندان سلطنت "خان"ها٫ "تگين" ها و "تريم" ها و پدر قاز٫ بارمان٫ و بارس قان كه هر كدام به نام خويش شهرى پى افكندند....شهرى كه به اسم "قاز" نامگذارى شد شهر قزوين در ايران٫ كه اصل آن "قاز اوينو" (به تركى بازيگاه قاز) مىباشد٫ است مازندران-تبرستان: در متنهاى ايرانى باستان و در ادبيات اوستائى (گاتاها٫ يسنا٫ يشت٫ ونديداد٫ دندكرد٫ زند٫ ويسپراد و غيره)٫ حتى در شاهنامه فردوسى از بوميان و ساكنان "مازندران" (سرزمين مازان ها) همراه با "گيلان" (وارنا) و ديگر مناطق جنوبى پيرامون درياى خزر و ماد شمالى همواره به شكل "انيران" (غيرايرانى) ياد شده است. در اين متون غالبا ساكنان و بوميان اين مناطق به دليل رد دين آريايى و اصرار و پافشارى بر رسومات و باورهاى ديرينه خويش هميشه به شكل "ديوان مازان٫ درنده خويان انيرانى (غيرآريايى) و با صفاتى چون ديو-انسان٫ جادوگر٫ شيطان صفتان٫ بيرحمان٫ شريران٫ غيرمتمدنان" و غيره تصوير گرديده اند. افزون بر اين تمام بوميان زاگرس در شمال از آذربايجان امروزى تا جلگه هاى خوزستان در جنوب (آلبانى٫ ويتتى٫ پانتىماتى٫ پانوسى٫ داريات٫ كسانى٫ گوتى٫ لولوبى٫ ماننا٫ اورارتو٫ كاسپى٫ كاردوكى٫ سوشى٫ سيماش٫ نمرى٫ خرخر٫ كاسى-كيسيا٫ عيلام٫ سومر و غيره) به احتمال نزديك به يقين همه داراى تبارى آميخته٫ با عنصر غالب غيرآريايىنيا و غيرايرانى زبان بوده اند. امروزه نيك دانسته است كه نياكان مفروض و بومى خلقهاى امروزى "تبرى"٫ "گيلك" و "تالش" به ترتيب "تاپورى-تبرىها" (در تبرستان)٫ "گلائه-گيلها" (در گيلان) و "كادوسى-كاتوزىها" (در تالشان) و نيز اقوام بىشمار ديگر ساكن پيرامون جنوبى خزر مانند "ماردى"٫ "اوتى"٫ "آمورى"٫ "هيركانى" و غيره كه در پيدايش اين خلقها سهيم بوده اند٫ نه تنها به لحاظ تبارى٫ زبانى و فرهنگى همه گروههايى غيرايرانى زبان٫ غيرايرانى تبار و پيش آريايى-پيش هند و اروپايى بوده اند٫ بلكه از سرسخت ترين مقاومين در مقابل گسترش زبان٫ فرهنگ و باورهاى ايرانى-زرتشتى (و بعدها عربى-اسلامى) نيز بشمار مىرفته اند. اين گروههاى انيرانى (غيرايرانى) با كوچ گروههاى "ايرانى" و "توركى" و "سامى" و "قفقازى" به سرزمينشان طى سده هاى دراز به شدت با تازه واردين آميخته شده و سرانجام خلقهاى امروزى "تبرى"٫ "گيلك"٫ و "تالش" را با زبانهاى ايرانى و تبارى عميقا مخلوط (مانند تبار تمام گروههاى ديگر ائتنيك در ايران و منطقه) بوجود آورده اند. "تبريها" در دوران پهلوى در معرض يكسان سازى ملى قرار گرفته اند. در اين راستا نام نياخاكشان از "تبرستان" به "مازندران" كه به ايرانى بودن آن گمان برده مىشد٫ تغيير داده شده است. بعدها ايرانى نبودن واژه مازندران آشكار شده است. بنابر آنچه گفته شد٫ "خزر" نامى توركى٫ "مازندران" و "كاسپين" نامهايى پيش ايرانى٫ انيرانى اند. "خزر"٫ "مازندران" و "كاسپين" هر سه نام اقوامى غيرايرانى بوده اند. با اين حال چگونه ممكن است كه نام "مازندران انيرانى" از سوى ملىگرايان فارس و اخيرا رئيس جمهور آقاى خاتمى به سمبل حاكميت ملى ايران تبديل شود؟ اصل ماجرا گرچه به دنبال خيزش مردمى سال ١٣٥٧ و به ويژه در دهه اخير گشايشى تدريجى و برخى تغييرات مثبت٫ آما ناپايدار٫ غيربنيادين٫ ناپيوسته و ناگسترده در سياست رسمى دولت در باره گروههاى ملى بوقوع پيوسته است٫ علىرغم آن پس از استقرار دولت اسلامى تاكنون هيچكدام از حكومتهاى منسوب به جناح هاى محافظه كار و يا اصلاح طلب حاكم به دگرگونى اساسى و بازسازى "اسلامى"٫ "انقلابى"٫ "اصلاحى" و يا "محافظه كارانه" در سياست رسمى دولت دست نشانده پهلوى مبنى بر "انكار و امحاء گروههاى ملى غيرفارس ايران" دست نيازيده است. حتى تاكنون سياست سيستماتيك٫ طرح ريزى شده و كودتا ساخته ديكتاتورى پهلوى و پس از آن جمهورى اسلامى در مورد گروههاى ملى ايران به گونه اى شفاف و فراگير نه در افكار عمومى و نه به صورت كارشناسانه مورد بررسى٫ ارزيابى٫ بازنگرى٫ بازبينى و يا نقد قرار نگرفته٫ چهارچوب ذهنى و پايه هاى نظرى آن آشكار و تبيين نگرديده است. (در اين ميان مجلس شوراى اصلاح طلب كه براى نخستين بار هر چند گهگاه به برخى از مسائل گروههاى ملى ايران مىپردازد٫ استثنائى قابل ذكر و تقدير است.) با اين اوصاف جاى شگفتى نخواهد بود اگر كه گروههاى ملى ايران پس از اين نيز از احتمال انجام بازبينى و تحقق دگرگونىهاى ياد شده بخصوص از جانب جناح تجربه شده محافظه كاران حكومت اسلامى به يكباره قطع اميد كرده باشند. افزون بر آن همه شواهد و داده ها دال بر آن است كه موج نوى از نوعى ملىگرايى افراطى فارس در ميان دولتمردان و محيطهاى سياسى و روشنفكرى منسوب به عنصر قومى حاكم فارس در حال شكل گيرى و گسترش مىباشد. بنظر مىرسد كه خزر ستيزى كنونى نيز نه منشاء اعتقادى-ايمانى بلكه جزئى از و در بستر همين سياست "ملىگرايى افراطى غيرفارس گريز" و "تورك ستيزى پادگانى" اى است كه از زمان رضاخان آغاز شده است. رئيس جمهور به عنوان نمونه مواضع آقاى خاتمى٫ رئيس جمهور منتخب اصلاح طلب و منادى گفتگوى تمدنها در مورد "گروههاى ملى ايران" و "نامهاى ملى ممنوع شده" نيز در زمينه سياست عمومى جمهورى اسلامى كه آنهم بنوبه خود ادامه سياست دولت پهلوى است قابل بررسى مىباشد. به "كارزار خزرستيزى" اخير و ادعاى ايشان در باره نام درياى خزر مبنى بر اينكه "مردم ايران درياى خزر را مازندران مىنامند" نيز مىتوان در اين چهارچوب نگريست. در رابطه با اين مورد خاص خالى از فايده نخواهد بود كه يادآورى شود: - ايشان رئيس "جمهور" مردم ايران و نه منتخب و نماينده فقط يك گروه ملى-زبانى خاص كشور مىباشند. پذيرش اين امر بديهى٫ وابسته به درك و قبول اين واقعيت است كه "كشور ايران كشورى موزائيك مركب از فرهنگها٫ زبانها و گروههاى مختلف اجتماعى٫ اعتقادى و مدنيتهايشان" است. به نظر مىرسد سخنان فوق ايشان نه از موضع تمثيل تمام شهروندان و گروههاى ملى ايران٫ بلكه تنها به نمايندگى از عنصر قومى مشخصى بر زبان آورده شده باشد. - پايه هر اصلاح سياسى و بويژه فرهنگى در كشور٫ از "اصلاح ذهنيت نادرست تك زبان٫ تك فرهنگ٫ تك ائتنيكى٫ تك باور و تك انديشه شمردن مردم ايران" آغاز مىشود. در كشورى مانند ايران اصلاحات نه با حفظ وضعيت موجود٫ نه با سخت چسبيدن به انديشه تك ملتى-تك دولتى٫ نه با خود فريبى و تكرار افسانه هاى حماسى٫ نه با ادامه انحصار حاكميت قومى در عرصه هاى گوناگون سياسى٫ فرهنگى و اجرائى٫ بلكه با آغاز به شناختن ساختار ناهمگون و كوشش به پذيرفتن بافت چندگانه شهروندان خويش در بسيارى از زمينه ها و به طور مشخص گروههاى ائتنيك و ملى و با مشاهده نارسائىها و مقاومت موجود در شناسايى و پذيرش اين تكثر از سوى دولت قابل تحقق اند. - هر نوع گفتگوى موفق بين تمدنها بدون پذيرش رسمى وجود "مدنيتهاى گوناگون درون كشورى" بدور از صميميت و به ناچار محكوم به ناكامى است. چطور مىشود در خارج از گفتگوى تمدنها٫ چندگونگى ها و لزوم بردبارى سخن راند در حاليكه وجود چندگانگى ملى ديرپا٫ فرهنگهاى رنگارنگ اما رو به مرگ و مدنيتهاى انكار شده گوناگون در داخل و پيرامون كشور به رسميت شناخته نمىشوند و روند نابردبارانه و فزاينده پاكسازى نامهاى تاريخى-جغرافيايى غيرفارس در داخل كشور-كه سمبل مدنيتهاى گوناگون اند- به صحنه سياست خارجى نيز گسترانده مىشود؟ - گرچه گروههاى ملى ايران در انتخاب نام براى اماكن جغرافيايى دور و نزديك٫ معاصر و تاريخى و غيره آزادند (ويا بايد باشند)٫ شايسته خواهد بود كه در صورت استفاده ايشان از اين آزادى به جاى آنكه گفته شود "ما ايرانيان درياى خزر را مازندران مىناميم"٫ گفته شود كه "به زبان فارسى درياى خزر را مازندران مىنامند" (كه خود اين ادعا نيز صحيح نيست. كاربرد نام "درياچه مازندران" بجاى "درياى خزر" در زبان فارسى بيش از آنكه يك قاعده باشد يك استثناء است). زيرا دست كم ايرانيان ترك (آذرى) كه اكثريت نسبى مردم كشور را تشكيل مىدهند و نيز تركمنها و غيره هرگز اسمى به جز خزر جهت ناميدن اين دريا بكار نبرده اند و مسئله اى با اين نام ندارند. توركهاى ايران "درياى خزر" را "درياچه مازندران" نمىنامند. - موضع آذرىها و تركمنها از آن جهت نيز مهم است كه در حاليكه دو گروه مذكور از ساكنان اصلى پيرامون خزر-هم در سوى ايرانى و هم در سوى غيرايرانى آن- مىباشند٫ گروه قومى-ملى فارس به لحاظ جغرافيايى جزء ساكنين پيرامون درياى خزر شمرده نمىشود. هرچند نظرات گروه قومى اخير در باره نام و سرنوشت درياى خزر بىشك شايان دقت است٫ نهايتا در سوى ايرانى اين دريا گروههاى "آذرى"٫ "تالش"٫ "گيلك"٫ "تبرى" و"تركمن" ساكنند كه هيچكدام تاكنون نام خزر را زير سوال نبرده اند. گمانه ها ممكن است كه گفته شود "خزرستيزى" برخى منشاء اعتقادى داشته به سبب موسوى باور بودن خزرهاست. اين احتمال بسيار ضعيف است از آنرو كه دست كم به ادعاى خود اسلامگرايان مسئله ايشان نه موسويان و يهوديان٫ بلكه دشمنى با صهيونيسم نژادپرست و اسرائيل اشغالگر است. هرچند كه امروزه بسيارى از موسويان (اعتقادى)٫ يهوديان (زبانى)٫ صهيونيستها (ايدئولوژيك) و اسرائيل (سياسى) همه خزرها را گرامى داشته از آن خود مىدانند٫ قدر مسلم اين است كه خزرها نه يهودى به معناى زبانى-تبارى٫ نه صهيونسيت و نه اسرائيلى بودند. از جنبه اسلامى نيز قاعدتا مىبايست انتظار داشت كه خزرهاى موسوى موحد بسيار مقبول تر از بت پرستها و آنيميستهاى مازانى و كاسپينهاى انيرانى تلقى شوند. علاوه بر آن در صف مدافعين آتشين نونام "درياچه مازندران" گروههاى ملىگراى افراطى فارس نيز قرار دارند كه نه تنها اسلامگرا شمرده نمىشوند٫ افزون بر آن داراى روابط بسيار حسنه تاريخىاى با دولت اسرائيل مىباشند. به همه حال خزر توركى بسيار نزديكتر از مازندران و يا كاسپين انيرانى به مردم فعلى ايران است. نه فقط از اينرو كه خزرها گروهى موحد مىبوده اند٫ نيز از اينرو كه بر خلاف مازان و كاسپى و غيره انيرانى كه زبان و فرهنگشان از صحنه تاريخ به يكباره حذف شده است٫ هم امروزه اكثريت نسبى مردم ايران را توركهاى آذرى تشكيل مىدهند كه زبان و فرهنگشان اگرچه ادامه مستقيم زبان و فرهنگ توركهاى خزرى شناخته نمىشود٫ بىشك از پيوند و همبستگى گسترده و ژرفى با آن برخوردار است. ممكن است برخى از زاويه ديگرى به مسئله نگريسته٫ رويكرد جديد دولتمردان به گروههاى غيرآريايى٫ پيش ايرانى مانند مازانها و سرزمينشان مازندران را نشانه مثبتى دال بر دور شدن از دهه ها سياست انگليس ساخته رسمى دولت٫ ترك "افسانه آريايى بودن مردم ايران"٫ چرخش در "غيرفارسى ستيزى ديكتاتورى افسران پهلوى" و آغاز به يكسان انگاشتن تمام گروهها و ميراث فرهنگى-تاريخى ايشان" فارغ از وابستگيهاى تبارىو منسوبيتهاى زبانى بشمار آورده آن را به فال نيك بگيرند. اين احتمال نيز ضعيف است چونكه اگر چنين انگيزه هاى خيرى در ميان مىبود٫ بهتر آن بود كه كار را نه از گراميداشت گروههاى باستانى انيرانى٫ بلكه از گراميداشت فرهنگ٫ زبان و هويت گروههاى ملى حى و حاضرى مانند توركهاى آذرى و اعراب ايران و غيره٫ از طريق اقدامات عملى ماندگار و جدىاى چون "اعطاى حقوق برابر به گروههاى ملى٫ رفع ممنوعيت و لغو بايكوت دولتى اعمال شونده بر زبان٫ فرهنگ و هويت ايشان" آغاز كرد. حتى مىشد مژده آزاد شدن "تعليم و تعلم به زبانهاى ملى" مانند توركى آذرى و غيره را كه على رغم نص صريح قانون اساسى فعلى به طور غيرقانونى و پس از گذشت ٢٣ سال پس از انقلاب بهمن هنوز هم به مرحله اجراء در نيامده است٫ و يا "آزادى انتخاب نام بدين زبانها" را اعلان نمود. برآمد آشكار است كه "درياچه مازندران" ناميدن "درياى خزر" بجز ارضاء كوتاه مدت برخى حسيات ملىگرايانه فارسى در داخل كشور و يا دامن زدن به آنها كوچكترين تاثير مثبتى بر سرنوشت اين دريا٫ چگونگى تقسيم منابع آن ميان كشورهاى ساحلى٫ موقعيت ايران در اين كشمكش ويا بهسازى روابط ميان ملل و دول منطقه نخواهد داشت و از اينرو مانور و تاكتيكى به همه حال "فاقد ارزش حربيه" است. اما به اين سبك نگرش از ابعاد ديگرى نيز مىتوان پرداخت: - نخست آنكه اين سبك نگرش نشانگر آنست كه در محدوه رابطه بين دولت و مسئله گروههاى ملى كشور٫ در بر پاشنه سابق آريامهرى مىچرخد. هنوز هم دولت بدون توجه به و يا با انكار تكثر ملى كشور و رد وظائف خويش در شناسايى٫ حفظ و گسترش هويت٫ زبان و فرهنگ گروههاى ملى٫ خود را همچنان نماينده گروه قومى خاصى٫ عنصر قومى فارس بشمار مىآورد. ادامه اين وضعيت پس از انقلاب بهمن٫ سقوط بلوك سوسياليستى٫ تثبيت مسئله حقوق بشر به عنوان گفتمان مركزى عصر كنونى و آغاز حركت اصلاحات و گفتگوى تمدنهاى آقاى خاتمى حقيقتا باعث تاسف است. - از زاويه پراگماتيزم صرف٫ "توركى نخواهى به هر قيمت" و اصرار بر نديدن اين واقعيت كه ايران پس از تركيه دومين كشور داراى بيشترين نفوس تورك در جهان است٫ آنهم با توجه به بافت ملى خاص ايران كه در آن هيچ گروه ملىاى از جمله فارسها داراى اكثريت مطلق نمىباشند٫ بىگمان روشى بدور از آينده نگرى سياسى بوده و به لحاظ داخلى مىتواند بسيار پرهزينه باشد. - در جبهه خارج٫ طرد نامهاى تاريخى توركى به هر بهاء حتى به قيمت پذيرش نامهاى غيرايرانى مازندران و يا كاسپين٫ بىتوجه به دگرگونيهاى حادثه در نقشه جغرافيايى معاصر و همسايگى زمينى و دريايى ايران با چهار دولت كه داراى نوفوس عمدتا تورك مىباشند (تركمنستان٫ كازاخستان٫ آذربايجان٫ تركيه) و به مثابه دريچه اى گشوده به سوى جهان معاصر٫ دنياى غرب٫ گذرگاهى به كشورهاى پيشرفته صنعتى و جوامع دمكرات اروپايى براى ايران بشمار مىروند٫ فدا كردن ناسنجيده منافع درازمدت كشور به منافع بسيار كوتاه مدت فرضى است. - در كشور كثيرالمله اى مانند ايران كه به هر تقدير و از قضا اكثريت نسبى شهروندان آن را توركهاى آذرى تشكيل مىدهند و با توجه به سابقه ناخوش اعمال نزديك به يك صد سال قوم گرائى برترى طلب و تورك ستيزى رسمى سيستمهاى حاكم در اين كشور٫ اينگونه اقدامات حسى كه به آسانى و بدرستى در بستر جريان ملىگرايى افراطى فارسى و تورك ستيزى بيمارگونه تفسيرپذيرند٫ بسيار تحريك آميز بوده و فاقد دورانديشى بايسته اند. - نكته قابل ذكر ديگر اينكه همانگونه كه پاسدارى از ميراث تاريخى و مدنى مربوط به گروههاى باستانى ايرانى- كه نامهاى تاريخى را نيز شامل مىشود- مىتواند به نوعى ژست پسنديده در احترام به گروههاى ايرانى تبار و ايرانى زبان كنونى داخل و خارج كشور شمرده شود٫ پاسدارى از ميراث تاريخى و مدنى گروههاى تاريخى توركى- كه شامل نامهاى تاريخى مانند خزر نيز مىشود- مىتواند نوعى ژست احترام آميز از سوى مسئولين نسبت به شهروندان و گروههاى كنونى توركى تبار و توركى زبان كشور به شمار آيد٫ البته اگر به وجود چنين شهروندان و گروههايى٫ به لزوم ابراز چنين احترامى قائل باشيم. يادآورى مىشود همانگونه كه برخى از ادبا و سياسيون ملىگراى فارس٫ به صواب ويا به خطا٫ از ديرباز خود را ميراثدار فرهنگى٫ سياسى و تبارى اقوام و دول دور و نزديك آريايى-ايرانى منطقه اى كه خود آنرا "حوزه فرهنگى ايران" ناميده اند (مانند پارت٫ ماد٫ هخامنشى٫ ساسانى٫ سامانى٫ طاهرى٫ صفارى٫ بويه٫ زند و غيره) مىدانند٫ عده اى از ادبا و سياسيون ملىگراى آذرى نيز٫ با همان ذهنيت و منطق خود را ميراثدار فرهنگى٫ تبارى و سياسى اقوام و دول توركى منطقه (مانند خزر٫ آوار٫ هون٫ پچنك٫ غزنوى٫ خوارزمشاهى٫ سلجوقى٫ صفوى٫ افشار٫ قاجار و غيره) به شمار مىآورند. سمبولها و جنگ سمبولها همبستگىها و پيوندهاى موجود بين مردم و دولتهاى همسايه مانند گذدشته٫ فرهنگ و نامهاى مشترك و يا خود گروههاى ملى ساكن در دو سوى مرزهاى بين المللى (آذريها٫ تركمنها٫ كردها٫ عربها٫ بلوچها٫ ارمنيها٫ تالشها٫ يهوديها٫ تاجيكها٫ براهويىها٫....) مىبايست از سوى دولتمردان و دولت زنان به عنوان سمبل دوستى و نزديكى بين مردم و بين كشورها تلقى شده و وسيله اى براى گسترش روح بردبارى٫ بهزيستى و همزيستى در منطقه و در ميان دولتها باشند. دستكارى نابجا در اين مشتركات تاريخى و ارزشهاى فرهنگىاز جمله نامهاى جغرافيايى و يا تخريب مداوم آنها٫ استفاده ابزارى از گروههاى ملى مشترك جهت تعميق دشمنىها٫ گسترش بدبينى٫ اعمال فشار بر رقبا و دشمنان واقعى و يا خيالى٫ ايجاد بحرانهاى نو در اين منطقه بحران زده٫ تسليم شدن به موج ملى گرايى افراطى و در اين راستا تعويض نامهاى تاريخى غيرفارس٫ نونامگذاريهايى بى پايه مانند تبديل يك شبه "درياى خزر توركى" به "درياچه مازندران انيرانى" و پافشارى نامعقول بر آنها از سوى دولت مردان (در ايران ٩٧% ) و دولت زنان (در ايران ٣% )٫ يعنى ادامه سياستهايى كه دولت ايران پس از كودتاى انگليسى سال ١٩٢٠ بىوقفه در حال اجراى آن است٫ بىبصيرتى محض و كوته بينىاى غيرقابل بخشايش است. اينگونه اقدامات حاصلى به جز افزايش تنش و كاشتن تخم بىاعتمادى متقابل بين ايران و دولتهاى منطقه و نيز بين خود ملل ساكن ايران نخواهد داشت. منطقه ما آنچنان منطقه اى است كه گزاردن ممنوعيت بر بادبادك پرانى و يا تخريب مجسمه بودا در ذهنيت طالبان به نادرستى مىتواند سمبل قدرت و حاكميت دولت بر شهروندان انگاشته شود و در مقابل به درستى پراندن بادبادك از سوى كودكان و نوجوانان آزاده افغانستان و يا گراميداشت يك مجسمه بيجان سمبل آزادى٫ مدنيت و زندگى به حساب آيد. زدودن حافظه مشترك و تخريب ميراث تاريخى خلقها با نونامگذاريهايى مانند "مازندران انيرانى" به جاى "خزر توركى" نيز مىتواند از سوى دولتمردان ملىگراى فارس به نادرستى سمبل حاكميت دولت ايرانى-اسلامى در منطقه شمرده شود. همانگونه كه در واكنش٫ تلفظ و پايدارى بر نام توركى خزر از سوى مردم آزاده و صلح پرور ترك آذرى و غيرآذرى مىتواند به سمبل آزادى٫ پاسدارى از ميراث تاريخى مشترك٫ هويت ملى خويش و رمز دوستى خلقها تبديل گردد. دو بزرگ٫ دو گفته نخستين گفته از بزرگى محرم به "رازهاى سرزمين من" دكتر رضا براهنى است. مايلم كه بخش اول اين وجيزه را در پيوند با مسئله "تغيير نام درياى خزر به درياى مازندران" و بخش دوم آن را "ممنوعيت نامهاى جغرافيايى٫ تاريخى٫ اشخاص و اماكن به زبانهاى ملى" تعبير نمايم: "زدودن حافظه مشترك شرقيان بدترين نوع غربزدگى است٫ به همان صورت كه زدودن حافظه مشترك يك قوم بدترين خيانت به ادامه حيات آن قوم است." و دومين٫ سروده اى از سياوش كسرائى خطاب به "درياى خزر": از اين سوى با "خزر" دريا" دوباره ديدمت افسوس بى نفس پوشانده چشم سبز در زير خار و خس دامنكشان به ساحل٫ بيرون ز دسترس! دريا دوباره ديدمت آرام و بىكلام دلتنگ و تلخكام در جامه كبود سراپا نگاه و بس! ابريست چشم تو ابريست روى تو تا ژرفناى خاطر تو ابريست! خورشيد گوئيا در عمق آبهاى تو مدفونست اما بهر دمى كه چو سالى است در گذر من آفتاب طالع من آسمان سبز ترا مىكنم هوس! موجت كجاست تا به شكن هاى كاكلش عطرى ز خاك و خانه خود جست و جو كنم؟ موجت كجاست تا كه پيامى بصدق دل بر ساكنان ساحل ديگر همراه او كنم!؟ كاينجا غريب مانده پراكنده خاطريست دلبسته شما و به اميد هيچ كس! دريا متاب روى با من سخن بگوى تو مادر منى به محبت مرا ببوى گرد غريبى از سر و رخسار من بشوى دريا مرا دوباره بگير و بكن ز جاى بگذار همچو موج بار دگر ز دامن تو سر برآورم در تندخيز حادثه فانوس بركشم دستى بدادخواهى دلها در آورم دريا ممان مرا و مخواهم چنين عبث! در پشت سر مخاطره در پيش رو هلاك مرغ هوا گرفته و پا بستگى به خاك بر اشتياق جان سدى ز پيش و پس بارى من موج رفته ام اما تو اى طپنده بخود تازه كن نفس بشكف چو گردباد و گل رستخيز باش با صد هزار شاخه ى فرياد سر بر آر مرغ بلند بال توفان در قفس ارديبهشت- ١٣٦٨ – باكو- آذربايجان ------------------------------------------------------------------------------- -Qarakhanid Literature and the Beginnings of Turco-Islamic Culture-Robert Dankoff در همين مورد در بولتن شماره 7 AACAR ASSOCIATION FOR THE ADVANCEMENT OF CENTRAL ASIAN RESEARCH Fall 1989 چنين آمده است: "مشاهدات محمود كاشغرى (نويسنده كتاب ديوان الغات الترك٫ قرن 10 ميلادى) در باره افراسياب محتاج نگاهى نزديكتر مىباشد. در توضيح در باره دختر "كوز" اطلاعات جالبى داده مىشود: "كوز" نام دختر افراسياب ٫ كسى كه شهر "قزوين" را ساخت مىباشد. شكل ريشه اى اين كلمه "كاز اوينى" به معنى محل بازى كاز به تركى مىباشد زيرا كه وى در آنجا ساكن بود و بازى مىنمود..."

منبع:

https://www.gunaz.tv/fa/8515054

كاسی ها (كاسپی ها) و یا همزبانان تركان خزر

كاسی ها (كاسپی ها) و یا همزبانان تركان خزر

23 August 2009 21:51

اخیراً نام كاسی و یا كاسپی در ایران در مرکز توجه قرار گرفته و برای نامیدن دریای خزر كه نامی تركی و برگرفته از نام تركان خزر می باشد، پیشنهاد گردید. اما در این مورد با در نظر گرفتن غرض ورزی با ترکان منطقه و همچنین تحریف تاریخ منطقه در جهت اهداف استعماری بر علیه ترک ها، برآن شدیم تا در جهت افشاء تحریفات مذکور و همچنین ارائه ی اطلاعات صحیح در مورد كاسی ها تحقیقات مختصری را انجام داده، نظریات و ملاحظات عالمان و محققان امر را در همین مورد برای اطلاع عموم تقدیم نماییم. كاسی ها طوایف باستانی كوه نشین [بودند] كه در سلسله جبال زاگرس در ناحیه ای كه لرستان در آن واقع است طی هزاره دوم و اول پیش از میلاد می زیستند.1 یعنی آنها در جنوب طوایف قوتی و توروك و شمال طوایف عیلام، تقریباً در منطقه ی لرستان امروزی و جنوب همدان زندگی می كردند. "ضمناً آنها از اواسط قرن هیجدهم تا اواسط قرن دوازدهم قبل از میلاد از محل سکونت خود به طرف محل تمدن سومر و اكد حركت كرده و شهرهای آنها را اشغال نمودند. اما كاسی ها از لحاظ فرهنگی از سومرها و اكدها در سطح پایینی بودند و در مدت حاكمیت 600 ساله بر آنها از زبان آنها در نوشتن لوحه های خود استفاده می كردند".2 به عقیده ی پژوهشگران، کاسی ها بعدها تحت نام کاسپی در مشرق و جنوب شرقی دریای خزر و دشت مغان در صحنه ی تاریخ ظهور نمودند و در اواخر هزاره اول قبل از میلاد در فرآیند الحاق و هضم طوایف مختلف آلبانی قفقاز در یکدیگر [قسمتی از سرزمین آذربایجان در شمال ارس – از مؤلف] بتدریج از صحنه ی تاریخ محو شدند.3 در اصل کاسپی از دو جزء "کاس" + پسوند جمع "پی"4 عبارت می باشد. این قوم که در سواحل دریای خزر زندگی می کردند بعنوان انسانهای ساکن کوهستان سواحل خزر یعنی کاس ها (انسان کاس) نامیده می شدند و با در نظر گرفتن رایج بودن تبدیل حرف "ب" به "پ" در شاخه های ترکی، در اصل کاسپی بصورت کاسبی5 (کاس + بی) بوده است، که به معنای انسان های کاس و یا کاس ها می باشد. ضمناً پلینی مورخ بزرگ یکی از حاکمان آلبانی قفقاز را کاس می نامید.6 همچنین استرابون جغرافیدان یونانی محل زندگی کاسپی ها را از آن منطقه ی آلبان [قسمتی از سرزمین آذربایجان در شمال ارس – از مؤلف] ذکر کرده است.7 معمولاً عالمان و پژوهشگران خارجی بویژه شرقشناسان غربی در زمینه ی تحقیق و بررسی منسوبیت نژادی و زبانی اقوام باستانی منطقه بصورت هدفدار زبان و فرهنگ آنان را با زبان و فرهنگ ملل و اقوام هند و اروپایی مقایسه کرده و خواسته اند به هر قیمتی که شده آنها را به هند و اروپائیان ربط دهند. البته آنها از این اقدام مغرضانه مقاصدی داشته اند و به همین جهت حقایق را قربانی اهداف استعماری خود نموده اند. لذا بعلت عدم ربط همان اقوام باستانی به اقوام هند و اروپائی به نتیجه ای هم نرسیده، نظریات بی ربط و احتمالات جعلی ارائه داده اند. لازم بذکر است که برخی از اینگونه محققان هم در این زمینه بیشتر تحت تأثیر فرضیه ی موهوم آریائیسم كه در جهت اهداف استعماری انگلیس و غرب از طرف آنها جعل گردیده، زبان صاحبان تمدن های بشری منطقه را با زبانهایی كه در گروه زبانی هند و اروپایی قرار می گیرد، مقایسه می كنند. در حالیكه اگر كمی بدور از القائات غربیان و بدور از هر گونه غرض ورزی در تحقیقات مذكور از زبان های التصاقی منطقه و بویژه زبان تركی استفاده گردد، كلید بسیاری از ابهامات موجود در این زمینه پیدا می شود. ضمناً مورد مذکور در زمینه ی تحقیقات مربوط به منشاء و منسوبیت قومی و زبانی كاسی ها هم صادق بوده و پژوهشگران مغرض غربی و خارجی و بعداً ایرانیان ادامه دهنده ی راه اشتباه و مغرضانه ی آنها سعی كرده اند به هر قیمتی كه باشد كاسی ها را مرتبط با هند و اروپائیان قلمداد كنند. اما وجود دلایل معتبر در زمینه ی منشاء زبانی و قومی كاسی ها موجبات بی آبروئی آنها گردید. چنانکه دیاكونف در زمینه ی منسوبیت زبانی و قومی كاسی ها می نویسد: "زمانی این عقیده رایج بود كه كاسیان هند و اروپایی بوده و یا لااقل چنان روابط و تماس نزدیك با عناصر هند و اروپایی داشتند كه زبان و فرهنگ و تمدن ایشان به نحوی مشهود از آن متأثر گشته. ولی مداركی كه به نفع مناسبات هند و اروپایی كاسیان وجود دارد چنان سست است كه بالضروره باید كاسیان را یا فاقد رابطه با هند و اروپائیان شمرد و یا غیر مستقیم و بسیار دورادور با عناصر اخیرالذكر مربوط دانست".8 در حالیكه عناصر زبانی و نام های پادشاهان، خدایان و غیره ی برجای مانده از كاسیان چنان به زبان تركی امروزی مطابقت دارد كه در اولین مرحله ی تحقیق و بررسی انسان را به شگفت وا می دارد. ضمناً علاوه بر عناصر زبانی و از جمله نام های برجای مانده از كاسی ها كه از آرشیوهای اكد بدست آمده فرهنگ، تمدن و طرز زندگی آنها هم شباهت كلی به فرهنگ و تمدن تركان دارد. ضمناً جالب است كه خود کلمه ی كاسی هم بعنوان نام قوم و یا طایفه در بین ترك ها موجود می باشد. در سیبری و آلتای [محل زندگی ترك های سیبری - از مؤلف] چندین طایفه ی ترك بنام های كاس، كاش و كاچ موجود می باشد.9 در زبان سامودی "خاکاس" [خاکاس ها ترکان سیبری می باشند که در ولایت خود مختار خاکاسی ساکن هستند – از مؤلف] بصورت "کاس – خاس" به معنای انسان، مرد و آدم بکار می رفت.10 «در قدیم 6 طایفه از تركان اویغور، كاس نامیده می شدند. براساس تحقیقات اخیر نام خاكاس از اسم كاس شكل گرفته است. در منابع قدیم چینی هم دولت قرقیزها در آسیای میانه "خا- قاس" [تبدیل حرف "ق" و "ك" به یکدیگر در شاخه های مختلف تركی از قدیم رایج می باشد – از مؤلف) نامیده می شد. شهر كاشغر واقع در تركستان چین (ترکستان شرقی) هم در منابع قدیم ترك (نوشته های اویغوری) كاس نامیده می شد... در قرن 17 در منطقه ی اودین سیبری در بین طوایف ترك كارا- كاس، ساریق- كاس و كاش موجود بود. براساس منابع هیتی 1300 سال قبل از میلاد در شمال آناطولی کاسی ها با نام های مختلف چون قاس، قاسقا، قاشقا و ... زندگی می کردند و آنها حتی تا دوره ی بیزانس هم موجودیت خود را حفظ کرده بودند. در آذربایجان هم به ردپای قوم کاس (کاسی) در عهد هخامنشیان برمی خوریم. براساس منبع تاریخی، شاهان هخامنشی هر چه قدر سعی نمودند تا کاس های ساکن قره داغ را تابع خود نمایند، موفق نشدند».11 همانطور که مشاهده می کنید "کاس" و "کاش" هر دو بعنوان نام قبیله در ترک ها رایج بوده و این مسئله از آن ناشی می گردد که حرف "س" و "ش" در تركی به همدیگر تبدیل می شوند. مثلاً كلماتی كه در آن "ش" بكار رفته در برخی از شاخه های زبان تركی چون قزاقی با حرف "س" تلفظ می گردد. در ضمن در کلمه ی كاسی هم به این مسئله برمی خوریم. چنانكه حتی كاسی ها در برخی منابع از جمله منابع آشوری بصورت "كاشو"12 ذكر گردیده اند. لازم بذکر است که در نام های مكان مربوط به قشقائی ها [تركان قشقائی كه در تركی بصورت قاشقای و یا كاشكای می باشد واز دو جزء "كاش" + "کای" و یا "قای" تشكیل می گردد كه "قای" هم طایفه ای از ترکان اوغوز بوده است- از مؤلف] چون كاسكا، كاسسو، كاسولا، كاسیپا، كاسسیا، قازیورا، قازاپا و غیره جزء اصلی كاس موجود می باشد كه این مسئله توجه و دقت ب. قروزنی دانشمند چك كه برای اولین بار خط هیتی را خواند به خود جلب كرد و وی حرف قاس (كاس) و قاز را در تمامی نام های مکان و قومی موجود در قشقایی (قاشقای)، كاسوق ها، كاسپی ها و قزاقها (كازاق ها) را مشاهده و به آن اعتراف کرد.13 ضمناً نباید از یاد برد که ترکان قشقایی بی ارتباط با کاسی ها نبوده و قرابت زبانی، عینیت نام طایفه و تطابق تقریبی محل زندگی دلیل این مدعاست. كاسی ها در مدتی كه بر بین النهرین حاكم بودند نام های پادشاهان، خدایان و غیره مربوط به كاسی بزبان اكدی در آرشیوهای اكد ثبت شده است. امروزه با خواندن این آرشیوها دسترسی به كلمات كاسی ممكن گردیده است. ضمناً باید خاطر نشان ساخت كه علاوه بر نام طایفه ی كاسی و كاسپی كه یك نام تركی می باشد، به این نام طوایف ترك زیادی هم موجود بوده است. نام ها و كلمات مربوط به كاسی ها كه از آرشیوهای اكدی خوانده شده، اكثراً در زبان امروزی تركی معنی دار بوده و بعضی ها حتی امروزه هم در زبان تركی بكار می رود. اما همانطور كه قبلاً اشاره نمودم محققان غربی بدون توجه بزبان تركی، نام ها و كلمات مذكور را با زبان های هند و اروپایی و غیره مقایسه كرده و نتیجه ای بدست نیاوردند. ما با یک مقایسه ی جزئی بین کلمات کاسی و ترکی این مسئله را به اثبات می رسانیم. یكی از نام های مربوط به كاسی ها "كارا- خارداش" می باشد. این كلمه ی مركب عبارت از "كارا" به معنی بزرگ كه امروزه هم در تركی كاربرد زیادی دارد و "خارداش" و یا قارداش [قارداش، كارداش، كارتاش در اصل یك كلمه است و در لهجه و شاخه های مختلف تركی به اشكال ذکر شده بكار می رود – از مؤلف] بمعنی برادر است. كورسیی روف مورخ همعصر اسكندر مقدونی می نوشت كه در آسیای میانه یكی از حاكمان اسكیت (تركان اسكیت و یا ساكا) بنام كارتازیس بر اسكندر مقدونی شورید . این اسم در اصل كارتاش می باشد كه در یونانی حرف "ز" بعلت عدم وجود حرف "ش" بصورت "ز" نوشته شده و "یس" هم پسوند مربوط به اسم می باشد كه در زبان یونانی كابرد دارد. علاوه بر این در قرون وسطی قارداش و كارتاش بعنوان نام موجود بوده14 و در حال حاضر هم نام مركب "قارداش علی" و غیره در آذربایجان رایج می باشد. یكی دیگر از اسامی و یا نام طایفه در کاسی ها "كارزی یابكو" بود. این اسم یك اسم مركب عبارت از "كارزی" و "یابكو" می باشد. جالب است كه یابكو در تركی زیاد بكار رفته و به معنای حاكم و یا بزرگ طایفه می باشد. این كلمه در اوغوزنامه ی رشید الدین مربوط به قرن سیزدهم در شجره نامه ی خانهای اوغوز هم موجود می باشد.15 از دیگر نام های مربوط به کاسی ها می توان به "اولام بوریاش" اشاره کرد. "اولام" در ترکی به معناهای مختلف چاپار، همیشگی، تکیه گاه و پشت و پناه می باشد، همچنین "اولام" در قدیم بصورت نام اشخاص هم در ترک ها بکار رفته است. بوریاش [بوری = گرگ + "آش" مرتبط با توتم گرگ در ترکان می باشد] هم نام خدای کاسی ها بود. در ترکان آسیای میانه در سده ی سیزدهم نام "بوری تای" و در ترکان خراسان در قرون وسطی نام "بوریباش" موجود بوده است. همچنین نام یکی از حاکمان کاسی "اولام خالا" بود.16 یکی از خصوصیات بارز نام های برجای مانده از کاسی وجود پسوند "تاش" و "آش" (تاش بدون "ت" که بعلت راحتی تلفظ و خلاصه شدن کلمه "ت" افتاده است) می باشد. ضمناً در ترکی پسوند "داش" و "تاش" ( این مورد در برخی لهجه های ترکی با "د" و در برخی دیگر با "ت" بکار می رود) به معنای "هم" کاربرد زیادی دارد مانند یولداش (یول + داش) یعنی همراه، آداش (آد + اش) یعنی هم اسم و غیره. قابل ذکر است که در برخی موارد حرف "د" و یا "ت" از اول آن حذف می گردد که در نام های مربوط به کاسی ها هم این مورد مشاهده می گردد. البته این مورد یعنی وجود پسوند مذکور در نام پادشاهان قوتی (کوتی) ساکن آذربایجان که آنها هم التصاقی زبان و ترک بودند، دیده می شود. ا. م. دیاکونوف با اشاره به این مسئله می نویسد: "البته ممکن است که چنین اصطلاحی را کوتیان از کاسیان و یا کاسیان از کوتیان به وام گرفته باشند ولی در عین حال این احتمال نیز وجود دارد که دو گروه قومی مزبور (کاسی و کوتی) از لحاظ زبانی قرابت داشته باشند".17 از نام های کوتی بعنوان مثال می توان به یارلاقاش، الولومش، اینی باگامش و غیره اشاره کرد. علاوه بر این در نام اشخاص، امروزه هم به همان صورت پسوند داش (و یا تاش) و از این قبیل بکار می رود. بعنوان مثال می توان به توختامیش خان (پادشاه اردوی زرین در دوره ی تیموری)، دنکتاش (رئیس جمهور سابق قبرس شمالی)، تیمورتاش، مهتاش و غیره اشاره کرد.18 همچنین "داش" و یا "تاش" علاوه بر معنای "هم" به معنای "سنگ" هم می باشد که در نام ها بر استحکام و محکمی اشاره دارد. از نام های ترکی که دارای پسوند "تاش" بوده همچنین می توان به نام کینگ داش خاقان در ترکان اویغور، یلوی داش (سال وفات 1143 میلادی) حاکم ترکان قاراکیتای در آسیای میانه، آرسلان تاش از امیران ملک شاه (1032-1017 میلادی) سلطان سلجوقی، آلتونتاش در ترکان خزر در قرن سیزدهم، آلتونتاش در منطقه ی بیلگان آذربایجان در قرن دوازده، ارتاش یابقو از نسل سلجوق در قرن یازده، سوتاش از بیگ های اوغوز، خان بویداش از ترکان قزاق در قرن شانزدهم اشاره کرد. همچنین از نام های کاسی که دارای پسوند "تاش" می باشند از جمله می توان به "هاتتاش"، کاراینتاش، کیدین- هوتروتاش، کیک کیورتاش، نامبانیداش، آبیرات تاش، ماروت تاش، اورشی قوروماش، نازی ماراتاش و غیره اشاره کرد.19 در آذربایجان و دیگر کشورهای ترک حتی نام مکان و شهر با پسوند داش و تاش هم وجود دارد که از جمله می توان به دیک داش و آغداش20 در آذربایجان و بنکتاش، تارکتاش، باکاتاش، آلاتاش در ترکان تاتار شبه جزیره ی کریمه اشاره کرد.21 یکی دیگر از نام های مهم کاسی هم "کاداشمان – تورقو" می باشد. کاداش (قاداش) در ترکی به معنای فامیل و منسوب به یک نسل و "مان" هم بصورت پسوند به معنای "بهادر"22 در حال حاضر هم در نام های آذربایجانی چون المان (ال= طایفه + مان)، آتامان (آتا + مان) و غیره بکار می رود. "تورقو" هم به احتمال زیاد حالت کاسی "تورکو"ی امروزی که اشاره بر ترک دارد، بوده است. از نام های دیگر کاسی "کانداش" (و یا قانداش) می باشد. در ترکی کانداش (کان یعنی خون + داش به معنی هم و کلاً به معنای هم خون) به معنای هم خون و منسوب به یک پدر می باشد.23 همچنین یکی دیگر از نام های کاسی "کارینتاش"24 بود این نام امروزه در بین برخی ترکان از جمله اویغورها به همین شکل کارینتاش (کارین = شکم + تاش یعنی برادر و از یک شکم آمده) بکار می رود و حالت قدیمی کارداش (برادر) می باشد که با مرور زمان "ین" در برخی شاخه ها ترکی افتاده است. اما در حال حاضر در لهجه های مختلف ترکی بصورت های کارینتاش، کارینداش، کارداش و قارداش به معنای برادر بکار می رود. همانطور که قبلاً اشاره کردیم این کلمه در اعصار مختلف بصورت نام شخص در بین ترکان بکار رفته است. علاوه بر نام هایی که دارای پسوند "تاش" می باشد نام های دیگر کاسی هم چون آتا (پدر)، آنا (مادر)، بوررا آلبان [بورلا خاتون نام ترکی استفاده شده در کتاب دده قورقوت که بصورت بوررا خاتون هم بکار می رود، آلبان هم نام قسمتی از آذربایجان بوده است – از مؤلف]، سیبار (شبیه نام ترکان سوبار)، یابکو و یا یابقو (حاکم، رئیس قبیله) و بوری [گرگ در ترکی که بصورت نام هم بکار رفته و همچنین اشاره بر توتم گرگ در ترکان دارد – از مؤلف] هم ترکی می باشد.25 کسانی که به زبان ترکی و قواعد دستوری این زبان آشنایی دارند از ساختمان نام های مربوط به کاسی ها متوجه می گردند که زبانهای کاسی و ترکی علاوه بر مطابقات و عینیت کلمات و نام ها از لحاظ دستوری هم، همریشه و التصاقی می باشند. قابل ذکر است که "زبان های التصاقی (آگلوتیناتیو) از طریق اضافه شدن پسوند به ریشه شکل می گیرند"26 (کلمات، اسامی و غیره با اضافه شدن به ریشه ایجاد می گردند). با مشاهده و مقایسه ی ساختمان واحد های زبانی دو زبان کاسی و ترکی بر عینیت و شباهت موجود بین آنها پی می بریم. یکی دیگر از دلایل ترک بودن کاسی ها طرز زندگی آنها و اهلی کردن اسب و همچنین اهمیت این حیوان بعنوان وسیله ی نقلیه در زندگی آنها می باشد. "اما [کاسی ها] بزرگترین تغییری که در زندگی بابلیها ایجاد کردند آوردن اسب بود. تردیدی نیست که این قوم به تربیت اسب عادت داشتند و موفقیت حملات آنها تا حدی زیاد مرهون تحرک فراوان آن بود. اما با آمدن کاسی ها اسب ناگهان در سراسر آسیای غربی بصورت حیوان بارکش سودمندی درآمد... در آن دوره طوایف کاسی، کوچ نشین هایی در نواحی غربی عیلام تشکیل دادند و هنگامی که دسته های کوچک از آنان وارد بابل شدند، تا بعنوان کارگران دروکار استخدام شوند، ابزارهای خود را همراه بردند..."27 در متون کاسی آرشیوهای اکدی، اسامی و نام اسب های مختلف کاسی نیز ذکر گردیده که آنها هم از لحاظ معنا و ساختار دستور زبانی جالب است. در نام یکی از اسب ها به کلمه "آت" برمی خوریم که به معنای اسب در ترکی می باشد. "در رابطه با اسب در متون کاسی با نام های تیمیر- آش، کاشاک تی، بوقاش، کورو- شه بوقاش، آکری- یاش و اصطلاح هام آت- تی برمی خوریم. در این متن کلمات دمیر [تیمیر به معنای آهن می باشد که دلالت بر مقومت دارد و در بین ترکهای مختلف به حالتهای مختلف تیمیر و دمیر تلفظ می گردد. از مؤلف]، کاشاک [در ترکی اسبی که در پیشانی خال سفید داشته باشد کاشکا (قاشقا) نامیده می شود و از دو جزء "کاش" بمعنای ابرو و پسوند "کا" می باشد که نشان دهنده سفید پیشانی بودن اسب می باشد. اینگونه پسوندها در ترکی زیاد هست و یکی از مهمترین پسوند ها هم پسوند "آک" می باشد که در کلمه کاسی "کاشاک" بکار رفته است. با در نظر گرفتن عینیت معنای دو کلمه و وجود چنین اسبی می توان "کاشاک" را همان اسب "کاشکا" دانست. چونکه با پسوند "آک" هم اسمی به همان معنای پیشانی سفید می تواند بکار رود- از مؤلف]، بوقاش، کوروک، آیکیر [آیکیر نام نوعی اسب در ترک ها می باشد که به نام اسب آکری شباهت دارد - از مؤلف]، هام و یا خام آت [هام و خام همان خام می باشد که در شاخه های مختلف ترکی به دو حالت ذکر شده بکار می رود و "آت" هم در ترکی به معنای اسب می باشد - از مؤلف] جلب توجه می کند.28 یکی دیگر از دلایل ترک بودن کاسی ها انطباق محل زندگی آنها به محل زندگی ترک ها می باشد. چنانکه پروفسور محمد تقی زهتابی در تاریخ دیرین ترکان ایران با تحقیقات جامع به این نتیجه می رسد که کاسی ها بعد از سقوط دولتشان همچنان در محل زندگی خود ماندند. "آنها در جنوب شرقی لرستان با وجود نفوذ طوایف هند و اروپایی و غلبه ی آنها، در شمال شرقی این استان و در همدان و غرب اسدآباد و همچنین در شهر سونقورو مناطق اطراف و برخی مناطق دیگر [در شهر کرد و دیگر مناطق لرستان- از مؤلف] بعنوان اولاد قدیمی کاسی ها موجودند و زبان ترکی آنها هنوز هم زنده می باشد."29 با وجود چنین دلایلی معتبر و غیر قابل انکار آیا می توان کاسی ها را اقوامی غیر ترک نامید؟ طبیعتاً اگر بحث غرض ورزی و تحریف تاریخ ملل ترک منطقه در میان نباشد؟ تحقیقات اخیر و بدور از هرگونه غرض ورزی و آریا پرستی هدفدار معجول انگلیسی، نشانگر آنست که ترک ها در منطقه ی بزرگی از آسیا و اروپا از جمله آذربایجان، بین النهرین و کوه های زاگرس و همچنین قسمتهای جنوبشرقی اروپا از چندین هزار سال قبل زندگی می کنند. البته آثار برجای مانده از آنها و همچنین زندگی کنونی ترکها در مناطق مذکور دلیل این مدعاست. چنانکه س. ی. مالوف ادعا می کند که "از رودخانه ی دونای تا مرز چین با احتوای اسکیت ها و سارومات ها طوایف کوچرو اوراسیا ترک زبان بوده اند."30 طبیعتاً اطراف دریای خزر هم خارج از این منطقه نبوده و هر دو نام ترکی کاسپی و خزر هم از همین رو نام این دریاچه بوده است. چنانکه امروزه هم ساکنان دورتا دور خزر را با وجود مداخلات ضد ترکی روسیه و ایران، ترک ها تشکیل می دهند. همچنین نام کاسی و یا کاسپی ربطی به نام قزوین ندارد و با وجود آنکه ساکنان این منطقه (قزوین) همیشه ترک ها بودند، چنانکه دانشمند مشهور ترک محمود بن حسین بن محمد کاشغری در کتاب لغات الترک که در قرن یازدهم میلادی برشته ی تحریر درآورده در رابطه با وجه تسمیه ی قزوین می نویسد: قاز نام دختر افراسیاب [حاکم توران که در ترکی آلپ ار تونقا بود – از مؤلف]. و اوست که شهر قزوین را بنا کرده است و اصل آن قازوینی (Qaz oyuni) است یعنی جای بازی قاز. زیرا که او آنجا سکونت داشت و بازی می کرد. و از این معنی است که گروهی قزوین را از حدود سرزمین های ترک شمرده اند.31 منابع: 1- رقیه، بهزادی، قومهای کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران، وزارت امور خارجه، دفتر مطالعات سیاسی، مؤسسه چاپ و انتشارات، تهران، 1373، ص. 323 2- Firidun Ağasıoğlu, “Azər xalqı (seçmə yazılar), II nəşr, Bakı: Çiraq nəşriyyatı, 2005, s. 143 3- “Azərbaycan tarixi” ən qədim zamanlardan XX əsrədək, I cild, redaktor: Z.M.Bünyadov və Y.B.Yusifov, Bakı: Azərbaycan Dövlət nəşriyyat, 1994, s. 85 4- Yusif Yusifov, “Qədim Şərq tarixi”, II nışr, Bakı: Çiraq nəşriyyatı, 2005, s. 117 5- “Türklər ilkçağ”, Prpf. Dr. Mirfatih Zekiyev, “Ğn ve Orta Asya, Kafkasya, Karadenizin Kuzeyi, İdil-Ural ve Batı Sibiryadakı Eski Türkler, , Kazan Devlet Universitesi – Tataristan, Çeviren: Dildar Atmaca, Türkiyə, s. 429 6- “Azərbaycan tarixi” uzaq keçmişdən 1870-ci illərə qədər, redaktor: tarix elmləri doktoru prof. Süleyman Əliyarlı, Bakı: Azərbaycan nəşriyyatı, 1996, s. 50 7- Kamal Əliyev, Fəridə Əliyeva, “Azərbaycan antik dövrü” Bakı: Azərbaycan Dövlət nəşriyyatı, 1997, s. 19 8- ا. م. دیاکونوف، تاریخ ماد، ترجمه ی کریم کشاورز، انتشارات پیام، تهران 2537، ص. 121 9- “Azərbaycan tarixi” uzaq keçmişdən 1870-ci illərə qədər, redaktor: tarix elmləri doktoru prof. Süleyman Əliyarlı, Bakı: Azərbaycan nəşriyyatı, 1996, s. 49 10- Budaq Budaqov, “Türk uluslarının yer yaddaşı” Bakı kril əlifbasında və Təbriz əski əlifbada, 2006, s. 149 11- امید، نیایش، آلتایلاردان سهندیمیزه ( تورك مدنیتلری تاریخی )، جلد 1، تهران، ،1382 صفحه 48 12- Balkan Kemal, Kars tarihinin ana hatleri, Türk tarihi kurumu, Cilt XII, Ankara, 1948, s. 48 13- Firidun Ağasıoğlu, “Azər xalqı (seçmə yazılar), II nəşr, Bakı: Çiraq nəşriyyatı, 2005, s. 61 14- Qiyasəddin Qeybullayev, “Azərbaycan türklərinin təşəkkülü tarixi”, Bakı: Azərbaycan Dövlət nəşriyatı, 1992, s. 59 15- همان منبع، ص. 63 16- همان منبع، ص. 58 17- ا. م. دیاکونوف، تاریخ ماد، ترجمه ی کریم کشاورز، انتشارات پیام، تهران 2537، ص. 125 18- پروفسور دكتر محمد تقی، زهتابی، ایران توركلرینین اسكی تاریخی، جلد 1، چاپ سوم، تبریز، انتشاراتی اختر، سال 1381، ص. 91 19- Qiyasəddin Qeybullayev, “Azərbaycan türklərinin təşəkkülü tarixi”, Bakı: Azərbaycan Dövlət nəşriyatı, 1992, s. 59-60 20- Tifiq Əhmədov, “Azərbaycan toponimikasının əsasları”, Bakı: Bakı Universiteti nəşriyyatı, 1991, s. 86, 101 21- Budaq Budaqov, “Türk uluslarının yer yaddaşı” Bakı kril əlifbasında və Təbriz əski əlifbada, 2006, s. 167, 215, 230 22- Qiyasəddin Qeybullayev, “Azərbaycan türklərinin təşəkkülü tarixi”, Bakı: Azərbaycan Dövlət nəşriyatı, 1992, s. 59 23- همان منبع، ص. 59 24- Firidun Ağasıoğlu, “Azər xalqı (seçmə yazılar), II nəşr, Bakı: Çiraq nəşriyyatı, 2005, s. 145 25- همان منبع، 145 26- علی، داشقین، دیل و دیلچیلیک (زبان و زبان شناسی)، چاپ اول، انتشارات اختر، تبریز، 1378، ص. 11 27- رقیه، بهزادی، قومهای کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران، وزارت امور خارجه، دفتر مطالعات سیاسی، مؤسسه چاپ و انتشارات، تهران، 1373، ص. 328 28- Firidun Ağasıoğlu, “Azər xalqı (seçmə yazılar), II nəşr, Bakı: Çiraq nəşriyyatı, 2005, s. 144 29- پروفسور دكتر محمد تقی، زهتابی، ایران توركلرینین اسكی تاریخی، جلد 1، چاپ سوم، تبریز، انتشاراتی اختر، سال 1381، ص. 93 30- Kamal Əliyev, Fəridə Əliyeva, “Azərbaycan antik dövrü” Bakı: Azərbaycan Dövlət nəşriyyatı, 1997, s. 41 31- محمود بن حسین بن محمد کاشغری، لغات الترك، ترجمه و تنظیم: دکتر سید محمد دبیر سیاقی، ، پژوهشکده ی علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، چاپ و صحافی: چاپخانه ی بهمن ، تهران، چاپ اول پاییز 1375، ص. 737

منبع:

https://www.gunaz.tv/fa/8514894

تورک‌ها و مناطق تورک‌نشین منطقه خراسان را بیشتر بشناسیم

تورک‌ها و مناطق تورک‌نشین منطقه خراسان را بیشتر بشناسیم

(بخش یکم)

خراسان نام منطقه‌ای در شمال شرق ایران می‌باشد که در حال حاضر به استان‌های خراسان شمالی، رضوی (مرکزی) و جنوبی تقسیم شده است. خراسان در گذشته به مناطقی وسیع‌تر از جغرافیای امروزی آن اطلاق می‌شد که بخشی از ماوراء‌النهر و نواحی مختلفی از کشورهای امروزی افغانستان، تورکمنستان، اؤزبکستان و تاجیکستان و بخش‌هایی از دیگر استانهای ایران: استانهای یزد، سمنان، گلستان، کرمان و اصفهان را نیز شامل می‌گردید.

به عقیده‌ی بسیاری از مورخین و تاریخ‌پژوهان، خراسان ولایتی از تورکستان بوده، در حوزه‌ی تمدن تورکستان قرار داشته و در برهه‌هایی از تاریخ با نامهای «تورکستان غربی» و «تورکستان جنوبی» از آن یاد شده است. همچنین، خراسان بخشی از حوزه تمدن باستانی تورک «آنااو» و نیز، ناحیه‌ی مهمی از حوزه تمدن تاریخی تورک بعد از اسلام بوده است.

در طول تاریخ، خراسان گذرگاه و سکونتگاه بسیاری از گروه‌های مختلف تورک بوده و با آثاری از تمدن و فرهنگ تورک غنی گشته و حائز اهمیت شده است. اهمیت دیگر این منطقه از تورکستان (ولایت خراسان)، تأسیس و تشکیل برخی حکومت‌ها و امپراتوری‌های تورک در این ناحیه است. بسیاری از شهرهای خراسان مرکز و پایتخت چندین دولت و امپراتوری تورک بوده است. خراسان در طول تاریخ بخشی از امپراتوری‌های بزرگ تورک نظیر هون‌ها، آغ‌هون‌ها، ساکاها (ساخا)، ماساژئت‌ها، گؤک‌تورک غربی، قاراخانیان، غزنویان، اوغوز یابغو، سلجوقیان، خوارزمشاهیان، ایلخانیان، تیموریان (گورکانیان)، بابوریان (گورکانیان هند)، صفویان، افشاریان، قاجارها،... و دیگر دولت‌های بزرگ و کوچک و محلی تورک بوده است.

همچنین، بسیاری از ادیبان، شاعران و دانشمندان تورک از این منطقه‌ی تورکستان ظهور نموده و در شکل‌گیری زبان ادبی تورکی (تورکی اوغوز) نقش عمده‌ای داشته‌اند. در گذشته، شاعران و ادیبان مشهور تورک از منطقه خراسان، «شیخ عزالدین حسن اسفراینی» متخلص به «حسن‌اوغلو» و «خواجه دخانی» نقش عمده‌ای در شکل‌گیری زبان مکتوب تورکی در ایران و آناتولی ایفا نموده‌اند.

اکنون نیز گروه‌ها، ایلات و طوایف مختلفی از تورک‌ها در مناطقی از خراسان حضور دارند و این مناطق بخشی از سرزمین آبا و اجدادی تورکان است. تورک‌ها بزرگ‌ترین گروه اتنیکی در استان‌های خراسان هستند و در استان خراسان شمالی اکثریت مطلق و در استان خراسان رضوی اکثریت نسبی جمعیت را تشکیل می‌دهند، ولی در استان خراسان جنوبی در اقلیت هستند.

همچنین، مناطق تورک‌نشین خراسان بخشی از وطن به‌هم پیوسته‌ی تورک در ایران «تورک‌ائلی» می‌باشد. «تورک‌ائلی» به مناطق به‌هم پیوسته تورک‌نشین از شمال شرق تا شمال غرب و از شمال غرب تا نواحی جنوب ایران که وطن ملی ملت تورک در ایران می‌باشد، اطلاق می‌شود.

تورک‌های منطقه خراسان، به علت رویکرد و سیاست شوونیستی و تلاش برای استحاله فرهنگی - زبانی، فارس‌زبان‌سازی و آسیمیلاسیون تورک‌ها توسط پهلوی و جمهوری اسلامی، همچنین به دلیل بی‌توجهی شهروندان تورک به هویت ملی خود؛ کم‌کاری فعالان فرهنگی و ملی، و کمبود و عدم گسترش شعور ملی تورک در این منطقه، موجب بی‌مهری و بی‌توجهی قرار می‌گیرند.

متأسفانه روند فعلی و بی توجهی  تورک‌های این منطقه باعث ذوب فرهنگی هویتی مردم این منطقه در گروه‌های ایرانیک من‌جمله فارس‌ها (تاجیک‌ها) و کرمانج‌ها و غیره ‌شوند. آثار هنری، فرهنگی، باستانی، تاریخی، ملی و شخصیت‌های تاریخی و ملی آنها توسط این اقوام مصادره گشته و با نام آنها عرضه می‌شود.

ادامه دارد...

تورک‌ها و مناطق تورک‌نشین منطقه خراسان را بیشتر بشناسیم

(بخش دوم)

شایان ذکر است در کاربرد و استعمال دو اصطلاح «تورک خراسان» و «تورکی خراسانی» برای معرفی هویت و زبان تورک‌های منطقه خراسان لازم است محتاطانه عمل نموده و این اصطلاحات را به صورت علمی تدقیق و توصیف نمود.

همانطور که می‌دانیم، نام ملت ما «تورک» و نام زبانمان «تورکی» است و افزودن پیشوند و پسوند بر آن باعث ایجاد تفرقه و انشقاق در میان ملت واحد تورک، حداقل در ایران خواهد شد. از این‌روی، اگر اصطلاح «تورک خراسان» محل و جغرافیای سکونت یک شهروند تورک از منطقه‌ی خراسان را تداعی کند اشکالی در آن نیست، لذا کاربرد آن برای ایجاد و نامیدن یک هویت ساختگی، جداگانه و نوعی متفاوت در هویت تورکی، خالی از اشکال نیست. (اصطلاح اتنیکی «تورک خراسانی» و اصطلاح زبانی «تورکی خراسانی» برای معرفی هویت و زبان تورک‌های منطقه خراسان اصطلاحاتی غیر علمی و مخدوش‌اند.)

اصطلاحات نادرست و مخدوش که با افزودن اسامی جغرافیایی و منسوبیت ایلی به صورت پیشوند و پسوند به هویت و زبان تورکی ساخته می‌شوند موجب بروز و رواج عوارضی از قبیل لهجه‌گرایی، طایفه‌گرایی، محلی‌گرایی و منطقه‌گرایی در میان شهروندان تورک شده و معضلی جدی در روند ملت‌شوندگی تورک‌ها در ایران و مانعی عمده در روند احقاق حقوق حقه ملت تورک ایجاد می‌کنند. معضلات و موانعی که امروزه در مناطق آذربایجان و یا برخی از ایلات تورک در جنوب ایران با آن مواجه هستیم.

(به عنوان مثال، اصطلاحات: تورکان قاشقایی، تورکان بیچاقچی، تورکان نفر، تورکان ایناللی، تورکان قیزیلباش، تورکان شاهسئون، تورکان بولداجی، تورکان آذربایجانی، تورکان مازندرانی، تورکان همدانی، تورکان گیلانی، تورکان فریدنی، تورکان سنقری، تورکان چهارمحالی، تورکان بجنوردی و غیره، و به دنبال آن، اصطلاحات زبانی: تورکی قاشقایی، تورکی آذربایجانی، تورکی همدانی، تورکی مازندرانی، تورکی فریدنی، تورکی گیلانی، تورکی سنقری، تورکی قیزیلباشی، تورکی شاهسئونی، تورکی بجنوردی و... تعبیرهای نامأنوس و غلطی هستند که موجب انشقاق و تفرقه در یک‌پارچگی هویت ملت واحد تورک در ایران می‌شوند.)

بنابراین، بهتر است به جای اصطلاحات مخدوش و مغشوش مذکور، اصطلاحاتی چون «تورک‌های منطقه خراسان»، «دیالکت تورکی منطقه خراسان»، «دیالکت تورکی تورک‌های منطقه خراسان»، «زبان تورکی در خراسان» و «زبان تورکی، لهجه‌ها و زیرلهجه‌های آن در خراسان» برای معرفی هویت و زبان تورکی تورک‌های منطقه خراسان به‌کار گرفته شود.

در ادامه، نام گروه‌ها، ایلات و طوایف تورک و مناطق زندگی آنها در خراسان ذکر خواهد شد.

ادامه دارد...

تورک‌ها و مناطق تورک‌نشین منطقه خراسان را بیشتر بشناسیم

(بخش سوم)

گروه‌ها، ایلات و طوایف تورک و مناطق سکونت آنها در خراسان:

1. گروه‌های مختلف تورک در قرون پیش از میلاد و سده‌های اوایل میلاد در ایران ساکن شدند. این گروه‌های تورک (با نام ملی و اتنیکی تورک) عمدتا در دوران ساسانیان در خراسان ظاهر گشتند. تورک‌ها پیش از آن نیز در خراسان حضور داشتند. این گروه‌های تورک اغلب از تورکان آنااو، ساکا (ساخا)، کوشان، آغ هون، آفتالیت، گؤک‌تورک، خزر، قارلوق، قیپچاق، اوغوز و غیره بودند. در سده‌های اول میلادی علاوه بر خراسان، تورک‌ها از شمال خزر به قفقاز جنوبی هم نفوذ کرده‌اند ولی در اقلیت بوده‌اند.

تاریخ‌پژوهانی هم هستند که می‌گویند گروهی از تورک‌ها در هزاره‌های قبل از میلاد وارد بین‌النهرین و ایران و تورکیه امروزی شده‌اند و در شکل‌گیری تمدن‌های کهن بشری در این سرزمین‌ها سهم به‌سزایی داشتند و در پیدایش تمدنهای سومری، ایلامی و غیره نقش عمده‌ای ایفا نموده‌اند. برخی نیز با ارائه نظریه‌هایی، سومری‌ها را تورک دانسته‌اند.

تورکولوگ، زبانشناس، سومرشناس و محقق تاریخ، «پروفسور عثمان ندیم تونا»، طی تحقیقاتی که بر روی آثار و کتیبه‌های بجا مانده سومری انجام داده است، تئوری تورک بودن سومری‌ها و خویشاوندی تورکی و سومری را رد می‌کند و با ارائه 165 کلمه و بررسی علمی و زبانشناختی-تاریخی آنها اثبات می‌کند که اینها کلمات دخیل تورکی در زبان سومری بوده است. عثمان ندیم تونا در تحقیقات خود اثبات می‌کند که زبان تورکی حداقل 8500 سال قدمت داشته و تورک‌ها حداقل 3500 سال قبل از میلاد با سومریان همسایه بوده‌اند.

احتمال دارد واژگانی از تورکی (تورکی باستان) از طریق داد و ستدهای مردمی و ارتباطات تجاری بین سومری‌ها با تورک‌ها، وارد زبان سومری گشته‌اند و یا اقوامی که تمدن سومری را به وجود آورده‌اند ابتدا ساکن تورکستان بوده‌اند و بعدها به بین‌النهرین مهاجرت کرده باشند. و یا تورکان در همسایگی سومریان مسکون بوده‌اند.

برخی از محققین تاریخ نیز هستند که «توروک‌کی»ها (در هزاره دوم قبل از میلاد) و «ائتروسک‌«ها (در هزاره اول پیش از میلاد) را جوامعی از تورک‌های باستان می‌دانند که در مناطقی از بین‌النهرین، شرق آناتولی و ایتالیا و فرانسه امروزی تمدن‌هایی به وجود آورده‌اند. احتمال دارد که این جوامع تورک در سده‌های مذکور و پیش از آن، از تورکستان به این نواحی مهاجرت کرده باشند.

در هر صورت تورک‌ها، چه در 2000 سال پیش، چه در 10000 سال پیش، به بین‌النهرین و اروپا مهاجرت کرده باشند، مسکن اولیه آنها تورکستان است و منشأ «آلتایی» دارند و مهاجرت آنها از تورکستان به سوی بین‌النهرین و غرب بوده است، و نظریه‌های مجعول، به عنوان مثال: نظریه اورمو – اورمو تئوریسی؛ که با استدلال‌هایی مضحک، مسکن اولیه تورک‌ها را اطراف دریاچه اورمو/اورمیه می‌داند و تورک‌ها را قومی برآمده از قبیله کذایی "آزر" توصیف کرده و مهاجرت تورک‌ها را از خاورمیانه به تورکستان بیان می‌کند، مبنای علمی نداشته و در تئوری‌های تاریک، ایدئولوژیک و افسانه‌پردازی غوطه‌ور بوده و تحت تأثیر تاریخ‌نویسی اوریانتالیسم غربی و روسی بوده و در لجاجت با تاریخ‌نویسی کذایی آریایی-آریانی خلق شده‌اند.

ادامه دارد...

✅مناطق تورک نشین خراسان را بهتر بشناسیم

روستای خرق در 60 کیلومتری شهرستان فاروج واقع در خراسان شمالی و دهستان سنگر قرار دارد و از طرف دیگر در 50 کیلومتری شهرستان اسفراین واقع شده است ، آب و هوای این روستا معتدل کوهستانی است.

روستای خرق از طرف شرق به روستای آرمود آقاجی و آق چشمه و از طرف غرب به آغچ ، بیش اباد، بام،قارضی، کلاته ، آق قلعه و قوچغر متصل  می باشد، روستاهای طرف غرب از توابع شهرستان اسفراین می باشند،  این روستا از طرف شرق به کوهستان و از طرف غرب به دشت منتهی می شود، وضعیت راه این روستا به این گونه است که از طرف فاروج نزدیک 45 کیلومتر آسفالت شده (تا روستای بیرگ) و از طرف اسفراین تا بام آسفالت شده است.

جمعیت ثابت این روستا 350 خانوار شامل 1300 نفر می باشد که از این تعداد 95 درصد باسواد هستند و دارای دو مدرسه ابتدائی و راهنمائی می باشد.
مردم روستای خرق به زبان شیرین ترکی تکلم میکنند.

در روستای خرق رودخانه ای وجود دارد که از وسط روستا می گذرد و به دشت و باغ آب می رساند، سرچشمه این رود از چشمه های متعددی است ولی چشمه ای به نام #اوغلان_قیز است که سرچشمه ی اصلی این رودخانه به شمار می آید.

روستای خرق از چند موقعیت مختلف ساخته شده است که به ذکر آنها می پردازیم ؛ تعدادی از خانه های روستا به صورت پلکانی و به طرف آفتاب قرار دارند و تعدادی به صورت طولی در امتداد رود ، و تعدادی از خانه ها نیز در اطراف امامزاده روستا متمرکز شده اند و به تدریج به تعداد خانه ها افزوده شده است تا خرق امروزی به وجود آمده است.

روستای خرق از 5 منطقه مهم ساخته شده است : منطقه قلماق که در ابتدای روستا از طرف غرب است ، منطقه کمر که در مرکز روستا قرار دارد و تمام راههای روستا به آنجا منتهی می شود، منطقه ی نارین قلعه که در سمت جنوب شرقی قرار دارد، منطقه باغ که در سمت شمال شرقی قرار دارد و در میان باغ و درختان بید است که رودخانه اوغلان قیز از آن می گذرد ، منطقه ی قاراداش که نام آن از نام سنگی که در آن محل قرار داشت گرفته شده است ، اکنون آن سنگ توسط سارقین به صورت شبانه و مخفیانه از روستا خارج گریدیده است.

بلندترین کوه خرق معروف به کامی بند است که ارتفاع آن 3590 متر است و در منطقه ای به نام داغ(گاو خرق) در شمال شرقی خرق قرار دارد  در این ناحیه به علت بارش برف و باران بیشتر چراگاه های بسیار انبوهی وجود دارد که منبع تغذیه دام های روستا می باشد.

رشته كوه شاه جهان و قله های قُچغرينگ داغی، كامی بند، امر خانگ داغی، گچه قلّانی، اورتا تيغ، بارخان بی، قورمالی، قرالنگ كمرزوچان كمر و چلّكمرز ، روستای خرق را چون نگينی در برگرفته اند.

#داش_قلعه
اين بنا از مهم ترين آثار تاريخي روستای خرق است كه بنا به گفته برخی از مطلعان مربوط به دو دوره تاريخی پيش از اسلام است.
در داش قلعه غارهای مصنوعی وجود دارد كه احتمالا براي پناهنده شدن ساخته شده اند، آثار گران بهايی يافته شده از اطراف داش قلعه مسكونی بودن آن ولو در مواقع اضطراری را ثابت می كند.

#قره_اولنگ
از ديگر آثار تاريخی روستای خرق می توان به تپه باستانی قره اولنگ اشاره كرد كه در كنار قنات و نيزاری به همين نام واقع شده است.
در اين مكان نيز آثار ارزشمندی يافت شده كه گواه بر قدمت آن است.

بیشتر اهالی به زراعت ،باغداری ،دامداری و گاوداری ، نجاری و مغازه داری مشغول هستند ، از محصولات زراعی می توان گندم، جو، یونجه، شبدر، نخود، عدس، لوبیا و سیب زمینی را نام برد.

از صنایع دستی روستا می توان به قالی بافی و گلیم بافی اشاره کرد که سالانه چندین تخته قالی برای فروش به بازار عرضه می گردد.

از بازیهای محلی می توان به بازی تسمه تسمه ، تیله بازی ، هفت سنگ، الک دولگ (چیللی آغاج) و ... می توان اشاره کرد که در کنار بازیهای محلی جوانترها به بازیهای فوتبال و والیبال و کشتی چوخه هم مشغول می شوند و معمولا هرساله مسابقاتی با عنوان جام نوروز برگزار می گردد.

غیرتلی خوراسان تورکلرینین کانالی
http://t.me/turkanxorasan

تورک‌ها و مناطق تورک‌نشین منطقه خراسان را بیشتر بشناسیم

(بخش چهارم)

گروه‌ها، ایلات و طوایف تورک و مناطق سکونت آنها در خراسان:

2. گروه «تورک‌های اوغوز»: کنفدراسیون یا مجموعه‌ای از گروه‌ها و قبیله‌های مختلف تورک هستند. به عقیده بعضی از محققین، اوغوز به معنی تیرها یا قبیله‌ها (اوق + اوز) یا "اوق‌لار/اوخ‌لار" آمده است. اوغوزها از دو گروه عمده «بوز-اوق/اوخ» و «اوچ-اوق/اوخ» تشکیل می‌شوند که هر گروه از آنها شامل دوازده "بوی" (شاخه-قبیله) و در مجموع بیست و چهار بوی می‌شود.

بنابر منابع تاریخی و اساطیری تورک، اوغوزها از نسل فرزندان «اوغوز خان» می‌باشند. کنفدراسیون و یا گروه تورک اوغوز؛ از نسل شش فرزند اوغوز خان هستند.

شش فرزند اوغوز خان که تورک‌های اوغوز از نسل آنها هستند: 1. «گون خان»؛ 2. «آی خان»؛ 3. «اولدوز خان»؛ 4. «گؤک خان»؛ 5. «داغ خان»؛ 6. «دنیز خان».   

بیست و چهار "بوی" (قبیله-شاخه) اوغوز:

دوازده قبیله اوچ-اوق‌ها (اوچ-اوخ):
فرزندان «گون خان»:
1. قایی
2. بایات
3. آلقا-ائولی
4. قارا-ائولی
فرزندان «آی خان»:
1. یازیر
2. دؤگر
3. دودورغا
4. یاپارلی
فرزندان «اولدوز خان»:
1. آوشار/آفشار
2. قیزیق
3. بگدیلی
4. قارغین

دوازده قبیله بوز-اوق‌ها (بوز-اوخ):
فرزندان «گؤک خان»:
1. باییندیر
2. پچنک/په‌چه‌نه‌ک
3. چاوولدور
4. چپنی

فرزندان «داغ خان»:
1. سالور
2. ائیمور
3. آلایونتلو
4. اوره‌گیر

فرزندان «دنیز خان»:
1. ایگدیر/ایغدیر
2. بوغدوز
3. ییوا/ایوا
4. قینیق.

اوغوزها به گروه‌های «دوققوز اوغوز»، «آلتی اوغوز» و «اوچ اوغوز» نیز تقسیم می‌شدند. گروه «دوققوز اوغوز (نُه اوغوز)» در شرق تورکستان (شرق مغولستان امروزی) ساکن بودند و گروه‌های دیگر در غرب کوهستان آلتایی و مغولستان امروزی.

گروه «دوققوز اوغوز» از 9 "بوی" (قبیله و یا شاخه) تشکیل می‌شد و در منابع چینی نام آنها چنین آمده است:
1. بوگو/بوغو (پو-کو)
2. هون (قون)
3. باییرکو (پا-یئ-کو)
4. تونرا/تونگرا (تونگ-لو)
5. ایزگیل (سسو-چی)
6. چپنی (چی-پی)
7. آ-پو-سسئ
8. کو-لون-وو-کو
9. ائدیز (آ-تیئ)

هر بوی و قبیله اوغوز صاحب یک یا چندین تامغا (دامغا)، اونقون (توتم)، سانجاق-بایراق (پرچم) و نشان قبیله‌ای است.

تورک‌های اوغوز در تشکیل امپراتوری‌ها و دولت‌های کهن تورک سهم عمده‌ای داشتند. اوغوزها در تأسیس امپراتوری‌های تورک هون (برخی از تاریخ‌پژوهان هون‌ها را از تورک‌های اوغوز می‌دانند)، هون غربی، آغ‌هون، هون اروپا (آوروپا هون ایمپاراتورلوغو)، ساکا (ساخا)، اویغور، ساری اویغور، گؤک‌تورک و غیره، نقش به‌سزایی داشتند و عنصر مؤسس و یا مؤثر در تشکیل این دولت‌های تورک بودند.

بنابر برخی منابع تاریخی، باغاتیر/باهادیر خان (مته خان) مؤسس امپراتوری هون از مردم قبایل تورک دوققوز اوغوز بود.

امپراتوری‌ها و دولت‌های تورک اوغوز یابغو، سلجوقیان، خوارزمشاهیان، آتابکان، آغ‌قویونلو، قاراقویونلو، صفوی، آفشار، عثمانی، قاجار و غیره، سلسله‌هایی بودند که تورکان اوغوز آنها را بنیان نهادند.

در تاریخ تورک، «اوغوز خان» شخصیتی فرا ایلی، ملی و سمبل قدرت و اتحاد در میان تورکان بود. بسیاری از امپراتوران و خاقان‌ها و شاهان امپراتوری‌ها، سلسله‌ها و دولت‌های مختلف تورک، تبار خود را از نسل اوغوز خان می‌دانستند.

بنابر نظر برخی از تاریخ‌پژوهان و تورکولوگ‌ها: امپراتور تورکان هون، «آتتیلا»، از نوادگان اوغوز خان بود. «چنگیز خان» تورک بود، تبار خود را به اوغوز خان می‌رسانید و خویش را یکی از نوادگان فرزندان اوغوز خان می‌دانست. «هولاکو خان» و دیگر نوادگان چنگیز خان و جانشینان آنها خود را تورک و از نسل اوغوز خان می‌دانستند. «آقا محمد خان قاجار»، مؤسس سلسله قاجاریه، و دیگر شاهان قاجاری خود را از نوادگان چنگیز خان می‌دانستند و تبار خود را از نسل اوغوز خان می‌خواندند."

غالب جمعیت امروز تورکان در ایران، تورکمنستان، آذربایجان، تورکیه، قفقاز، قبرس، سوریه، عراق، کشورهای بالکان، افغانستان، بلغارستان، یونان، مجارستان، رومانی، مولداوی (تورک گاگاووزائلی - تورک گاگاووز یئری)، خوارزم اؤزبکستان و قسمتی از روسیه و غیره، از تورک‌های اوغوز می‌باشد.

تورک‌های جهان بیش از 350 میلیون جمعیت‌اند که بیش از 150 میلیون از این جمعیت تورک به زبان تورکی شاخه اوغوز تکلم می‌کنند. گویش تورکی تورک‌های قیپچاق، تورک‌های کریمه اوکراین، تورک‌های تورکستان شرقی و اؤزبکستان و غیره، اکنون، تحت نفوذ تورکی اوغوز قرار گرفته‌اند و به این شیوه زبان تورکی نزدیک گشته‌اند.

گروه کثیری از تورک‌های اوغوز عمدتا در قرون 9، 10 و 11 میلادی وارد خراسان شدند و از این منطقه به دیگر نقاط ایران و خاورمیانه مهاجرت کردند. تورک‌های منطقه خراسان عمدتا از اوغوزها هستند.

ادامه دارد...

تورک‌ها و مناطق تورک‌نشین منطقه خراسان را بیشتر بشناسیم

(بخش پنجم)

گروه‌ها، ایلات و طوایف تورک و مناطق سکونت آنها در خراسان

3. گروه و یا جامعه‌ی تورک «اؤزبک – اؤزبیگ – اؤزبگ»: اؤزبک به معنی بیگ و خان اصیل و محتشم است و لقب بسیاری از خان‌ها و بیگ‌های تورک در تورکستان، دشت قیپچاق، قفقاز، آذربایجان، ایران، آناتولی، مصر،... بوده است. جامعه‌ی تورکی که امروزه با نام اؤزبک مشهورند از اعقاب و مردم شرقی خاندان «جوچی» فرزند «چنگیز خان» می‌باشند که در قرن 16 میلادی «دولت تورک شیبانی» را در تورکستان بنیان نهادند. این جامعه‌ی تورک متشکل از طوایف مختلفی از تورک‌های اوغوز، تورک‌های قیپچاق، قارلوق و غیره است. اؤزبک، بیشتر لقب خان‌های دولت تورک شیبانی-اؤزبک بود و نباید گروهی از مردم تورک را با نام دولت و لقب آن شاهان معرفی کرد. به عنوان مثال: شیبانی-اؤزبک نام ایلی از تورک‌ها نیست بلکه به مانند نامهای صفوی و عثمانی نام یکی از دولت‌های تورک است. در قرون گذشته، اوریانتالیستهای غربی و روسی نام "اؤزبک" را برای معرفی این گروه تورک به کار گرفتند و به تبعیت از آن نام ملی-سیاسی "اؤزبک" در شوروی سابق و بر اساس سیاست ملیت‌سازی استالینیستی بر این جامعه تورک نهاده شد.

این جامعه‌ی تورک در خراسان در مناطقی از درگز، کلات، چولایی خانه و مشهد زندگی می‌کنند. خاستگاه این گروه تورک در اؤزبکستان، تاجیکستان، قرقیزستان، افغانستان، قزاقستان امروزی است و کشور اؤزبکستان امروزی را نیز این جامعه‌ی تورک تشکیل داده‌اند. ساکنین منطقه خوارزم اؤزبکستان عمدتا از تورکان اوغوز هستند.

این گروه تورک، به لهجه‌ای از زبان تورکی (دوغو تورکچه‌سی) تکلم می‌کنند که امروزه تحت تاثیر تورکی اوغوز قرار دارد.

4. گروه و یا جامعه‌ی تورک «تاتار»: گروهی از «تورک‌های قیپچاق» شمال تورکستان هستند که به غلط تاتار خوانده می‌شوند. (تاتار واژه‌ای است که اروپائیان مسیحی در قرون میانه برای تحقیر تورک‌ها از آن استفاده می‌کردند. تاتار از واژه تارتاروس لاتین یعنی موجود جهنمی و شیطانی آمده است. چنگیز خان از اطلاق این واژه به تورک‌ها نفرت داشت.) این جامعه‌ی تورک، در معرفی هویت اتنیکی-ملی خود از واژه "تاتار" استفاده نمی‌کنند و از اطلاق این اصطلاح نامأنوس به خود ناخرسندند و خود را تورک می‌خوانند.  

گروهی از این تورک‌ها در زمان «امیر تیمور گورکانی» به خراسان آمده‌اند. این گروه تورک عمدتا در جمهوری تاتارستان، روسیه، کریمه اوکراین، قفقاز و ترکیه زندگی می‌کنند.
این جامعه تورک در ایران، عمدتا از مجموعه طوایف اوغوز و قیچاق تشکیل یافته است. و اوغوزهای این گروه تورک در اکثریت‌اند. این گروه تورک در مشهد، درگز، کلات، بجنورد و روستای تاتار از توابع بجنورد، جوین، جغتای و در روستاهای مابین بجنورد و گنبد کاووس سکونت دارند.

5. گروه و یا جامعه تورک «قاراقویونلو»: مجموعه‌ای از گروه‌ها، ایلات و طوایف تورک اوغوز است که در سده دوازدهم میلادی در غرب و شمال‌غرب ایران، آذربایجان، شرق عراق و شرق آناتولی دولتی بنیان نهادند. قاراقویونلوهای خراسان در زمان صفویان به این منطقه آمده‌اند. این جامعه تورک در درگز، نوخندان، دستگرد، دشت تکاب، بوزداغی، دامنه‌های کوه هزار مسجد، سعد آباد، محمد آباد و مشهد زندگی می‌کنند.

ادامه دارد...

تورک‌ها و مناطق تورک‌نشین منطقه خراسان را بیشتر بشناسیم

(بخش ششم)

گروه‌ها، ایلات و طوایف تورک و مناطق سکونت آنها در خراسان:

6. ایل تورک «آفشار/آوشار»: آفشارها یکی از قبایل بیست و چهارگانه‌ی تورک «اوغوز» هستند. آفشارها از فرزندان «اولدوز خان» فرزند «اوغوز خان» می‌باشند. آفشارها از سده یازدهم میلادی از تورکستان مرکزی به ایران، ترکیه، عراق، قفقاز، سوریه و افغانستان امروزی آمدند. در سده دوازدهم میلادی به جنوب، مرکز و شمال‌غرب ایران سرازیر شدند و در خوزستان، فارس، کهگیلویه، آذربایجان، کرمان، لرستان،... پراکنده گشتند.

آفشارها در تشکیل دولتهای تورک سلجوقی، آتابکان خوزستان (آفشار شوملا)، قاراقویونلو، آغ‌قویونلو، صفویه، آفشاریه، قاجار و‌ خانات قاراباغ (جاوانشیر خانلیغی) نقش به‌سزایی داشتند. «نادر شاه آفشار» بنیانگذار سلسله آفشاریه از طایفه «قیرخلی» ایل تورک آفشار بود.

طوایف عمده ایل تورک آفشار در ایران عبارتند از: شاملو (شاملی)، اوسانلو (اوسانلی)، قاسملو (قاسملی)، ارشلو (ارشلی)، ابرلو (ابرلی)، ایمرلو (ایمرلی)، گوندوزلو، بکشلو (بکشلی)، قرخلو (قیرخلو)، تکه‌لو (تکه‌لی)، کهکیلویه، کؤپکلو (کؤپکلی)، پاپالو (پاپالی)، سرورلو (سرورلی)، کوسه احمدلو (کوسا احمدلی)، ایمانلو (ایمانلی)، اینانلی، علیلو، ایده‌لو (ایده‌لی)، زنگانلو (زنگانلی).

آفشارها در خراسان نسبت به سایر گروهها و ایلات تورک جمعیت قابل توجهی دارند و در تمام نقاط خراسان حضور دارند. آفشارها در خراسان در مناطقی از درگز، کلات، سرخس، مشهد، بجنورد، دشت اتک، کپکان، میاب، دستگرد، دربندی، قلعه شاه توت، قوزقان (گزگان) آغواج، یئنگی قلعه، ییلاقهای دامنه کوه هزار مسجد، نوخندان، قوچان، سبزوار، نیشابور، سرولایت، رباط، میشکان، دامنه، جوین، لطف آباد، تربت جام، چاووشلو،... سکونت دارند.

7. اتحادیه ایل تورک «قیزیلباش»: مجموعه‌ای از ایلات تورک است که در دوره سلسله‌های تورک آغ‌قویونلو و قاراقویونلو گرد هم آمدند. قیزیلباش‌ها با تاسیس سلسله تورک صفوی، شاخه نظامی و ارتش پادشاهی صفویان را تشکیل دادند. اتحادیه ایل قیزیلباش از نه ایل تورک تشکیل می‌شد که عبارتند از: 1- اوستاجلی، 2- شاملی، 3- آفشار، 4- قاجار، 5- باهارلی، 6- تکه‌لو، 7- ذوالقدر، 8- روملو، 9-تالیش.

در دوران صفویان و آفشاریان به تمام مردم این حکومت‌ها و سپاهیان آن قیزیلباش نیز گفته می‌شد.

قیزیلباش‌ها در تمام نقاط ایران زندگی می‌کنند. در افغانستان، ترکیه، بالکان و کشورهای اروپای شرقی، عراق، سوریه و قفقاز و جمهوری آذربایجان نیز سکونت دارند.

قیزیلباش‌های خراسان در مناطقی از درگز، نوخندان، لطف آباد، دستگرد، خواف، باخزر، محمود خان و کاشمر و مشهد زندگی می‌کنند.

8. اتحادیه ایل تورک «شاهسئون»: مجموعه‌ای از گروه‌ها، ایلات و طوایف مختلف تورک است که در دوران صفویان تشکیل یافته است. شاهسئون‌ها به همراه قیزیلباش‌ها یکی از دو اردوی صفویان را تشکیل می‌دادند. شاهسئون‌ها در مرکز (اصفهان، ساوه، قم، تهران، شهریار، اراک،...)، شمال‌غرب (آذربایجان، همدان، زنجان، قزوین، البرز، کردستان،... دشت مغان، اورمیه، سویوق بولاق، اردبیل، خلخال،...)، در جنوب (دشت فارس، چهار محال و بختیاری، خوزستان ،...) و شمال‌شرق (خراسان، مازندران، سمنان) ایران زندگی می‌کنند.

شاهئسون‌ها علاوه بر مناطق گسترده‌ای از کشور ایران، در دیگر کشورهای همسایه از جمله جمهوری آذربایجان، عراق، ترکیه، افغانستان، کشمیر، شمال هند و سوریه نیز سکونت دارند.

شاهسئون‌های عراق در مناطقی از "بغداد"، "کرکوک" و "دشت موصل" سکونت دارند و شاهسئون‌های ساوه و قم و اطراف آن که از عراق به این نواحی از ایران مهاجرت کرده‌اند به «ایل شاهسئون باغدادی» مشهورند.

شاهسئون‌های خراسان در مناطقی از بغبغو سرخس، مشهد و مزدوران مشهد زندگی می‌کنند.

9. ایل تورک «ایگدیرلو – ایغدیرلی»: ایلی از اتحادیه ایل تورک تکه "گروه‌های توقتامیش بگ" و از تورک‌های اوغوز شرقی (تورکمن) است. ایغدیرلی‌ها از اعقاب «ایغدیر خان» فرزند «دنیز خان» و نوه «اوغوز خان» می‌باشند. این ایل تورک در خراسان در نواحی شمال بجنورد و در روستاهای تکه سکونت دارند. ایگدیرلی‌ها و یا ایغدیرلی‌ها در جنوب ایران جزئی از اتحادیه ایل تورک قاشقایی می‌باشند. این ایل تورک در شرق ترکیه و در استان آذربایجان غربی ایران نیز حضور دارد.

ادامه دارد...

تورک‌ها و مناطق تورک‌نشین منطقه خراسان را بیشتر بشناسیم

(بخش هفتم)

گروه‌ها، ایلات و طوایف تورک و مناطق سکونت آنها در خراسان:

10. ایل تورک «گرایلی – گرائیت ائلی»: مجموعه‌ای از طوایف مختلف تورک است که از شمال تورکستان و در زمان دولت تورک ایلخانیان به جنوب تورکستان و ایران آمده‌اند. گرایلی‌ها در زمان امیر تیمور گورکانی به خراسان وارد شدند. گرایلی‌های خراسان در مناطقی از مشهد، نیشابور، سرولایت، شیروان، قوچان، بجنورد، اسفراین، کپکان، زاوه، تربت حیدریه، درگز، سملقان، جاجرم، سبزوار، مانه، چناران، رادکان، بام، صفی آباد، جوین، جغتای و غیره و در مناطقی از نکا مازندران، کالپوش سمنان و رامیان و گرگان استان گلستان سکونت دارند.

11. ایل تورک «اوستاجلو – اوستاجلی»: یکی از ایلات اتحادیه ایل تورک قیزیلباش است. این ایل تورک در خراسان در مناطقی از نوخندان، دستگرد، درگز، محمد آباد، جشن آباد،... و مشهد سکونت دارند.

12. ایل تورک «بیات – بایات»: ایل بایات یکی از قبایل بیست و چهارگانه‌ی تورک «اوغوز» است. بایات‌ها از فرزندان «گون خان» پسر «اوغوز خان» هستند. بایات‌ها در زمان دولت تورک سلجوقیان از تورکستان به غرب مهاجرت کردند و در مناطقی از خراسان، آذربایجان، زنجان، اصفهان، شیراز، اراک و تهران امروزی و دیگر نواحی ایران سکونت یافتند و گروهی از آنها در قفقاز، عراق، ترکیه و سوریه نیز سکنی گزیدند.

بایات‌ها در خراسان در مناطقی از مشهد، قوچان، بام، صفی آباد، نیشابور، سرولایت، درگز، چاپیشلی، قاراباشلی، چکنه، خیرو،... زندگی می‌کنند.

طوایفی از ایل تورک بایات که در خراسان سکونت دارند به شرح زیر است:
"بایات"، "شام بایاتی (بایات‌های شام سوریه)"، "بایات خسروشاهی"، "قارابایات"، "بایات مختاری"، "بایات پیرزاده" و غیره.

بایات‌ها دربسیاری از نقاط ایران حضور دارند و در استان خراسان شمالی و رضوی جمعیت آنها بیشتر و در استان خراسان جنوبی جمعیتشان کمتر است.

13. ایل تورک «تیموری»: مجموعه‌ای از گروهها، طوایف و تیره‌های تورک است که در دولت تورک تیموری (گورکانی) حضور جدی داشتند و به امیر تیمور بزرگ بسیار وفادار بودند و به همین سبب به این نام (ایل تیموری) مشهور گشتند. این ایل تورک در مناطقی از تربت جام، باخزر، زور آباد (جنت آباد)، خواف، سنگان خواف، مشهد،... و در مناطقی از استانهای البرز، تهران، مازندران و سمنان سکونت دارند.

طوایف تورک "جمشیدی"، "فیروز کوهی"، "کلالی"، "امیر کلالی"، "یعقوب خانی"، "بربر"، "کریم دادی"، "علی میرزایی"، "سرنوزی"، "بهادری ده خانه"، "شاهی خانه"، "فاضلی"، "شیخی"، "سلجوقی"، "سالاری"، "کلانتری"، "زلفی"، "وافری"، "مادرویشی"، "بروتی، براتی"، اون قارداش (ده برادر)"، "قلعه گاهی"، "سنگلوچی"، "علی خواجه"، "میرزادوستی"، "روتی" و غیره از شعب ایل تورک تیموری هستند.
 
طوایف تورک "تیموری خلج"، "یحیایی"، "یعقوبی"، "رسولی"، "یوسفی" و "جلالی" از شعب ایل تیموری در خواف و سنگان خواف می‌باشند.

متأسفانه جمعیت کثیری از ایل تورک تیموری خراسان در اثر معاشرت با جامعه فارسی‌زبان تورکی را فراموش کرده، فارسی صحبت می‌کنند و در میان آنها آسیمیله گشته‌اند.

14. ایل تورک «جانی قربانی»: مجموعه‌ای از گروهها و طوایف مختلف تورک است که در مناطقی از کلات، دشت خاوران، درگز، مشهد، سرخس و دهستان چولایی خانه سکونت دارند.

15. ایل تورک «جغتایی - جوغتایی - چاغاتایی»: مجموعه‌ای از گروهها و طوایف مختلف تورک است که در زمان دولت تورک تیموری در خراسان اسکان یافته‌اند. چاغاتایی‌ها دودمان خود را منسوب به چاغاتای پسر دوم چنگیزخان می‌دانند.
این ایل تورک در جوین سبزوار، روستاهای بخش جغتای، حکم آباد، درگز، کلات، سرخس، تربت حیدریه و مشهد زندگی می‌کنند.

16. ایل تورک «جالاییر - جلایر»: مجموعه‌ای از گروهها و طوایف تورک است  که در عصر چنگیر خان وارد خراسان شدند. جلایرها جناح چپ لشگر چنگیز خان را تشکیل می‌دادند. مردمان این ایل تورک در مناطقی از کلات، درگز، لاین نو و مشهد و گروهی از آنها نیز در استان تهران زندگی می‌کنند.

17. ایل تورک «جمشیدی»: مجموعه‌ای از گروهها و طوایف تورک است که به فرمان نادر شاه آفشار از شمال افغانستان مهاجرت نموده و وارد خراسان شدند. این ایل تورک در مناطقی از مشهد، شوریچه سرخس، پس کمر مزرداران، سرخس، فریمان، جبر آباد پایین، بجنورد، قوش خانه، جنت آباد، تربت جام، قاینات،... سکونت دارند.

متأسفانه جمعیت کثیری از ایل تورک جمشیدی در اثر معاشرت با جامعه فارسی‌زبان تورکی را فراموش کرده، فارسی صحبت می‌کنند و در میان آنها آسیمیله گشته‌اند.

ادامه دارد...

تورک‌ها و مناطق تورک‌نشین منطقه خراسان را بیشتر بشناسیم

(بخش هشتم)

گروه‌ها، ایلات و طوایف تورک و مناطق سکونت آنها در خراسان:

18. ایل تورک «خلج»: مجموعه طوایفی است از گروههای مختلف تورک یاغما، اویغور، کرائیت، قیپچاق، قارلوق و اوغوزها. خلج‌ها به گویشی کهن از زبان تورکی صحبت می‌کنند. خلج‌ها در خراسان در مناطقی از خواف، نیشابور، فدیشه و مشهد زندگی می‌کنند. گروهی دیگر از خلج‌ها در خلجستان و اطراف قزوین، کاشان، قم، اراک، تفرش، ساوه و تهران سکونت دارند. خلج‌ها در افغانستان نیز حضور دارند. خلج‌های خواف خراسان از ایل غلزایی خلج هستند که از افغانستان به این نواحی کوچ کرده‌اند.

متأسفانه جمعیت زیادی از غلزایی‌های ایل خلج در اثر معاشرت با جامعه فارسی‌زبان تورکی را فراموش کرده، فارسی صحبت می‌کنند.

19. ایل تورک‌ «هزاره»: مجموعه‌ای از طوایف تورک است که مسکن اصلی آنها هزارستان افغانستان می‌باشد. هزاره‌ها از شرق تورکستان و کوههای آلتایی آمده‌اند و جناحی از اردوی چنگیز خان تورک بودند.
هزاره‌ها در زمان نادر شاه آفشار به خراسان آمدند و در مناطق مختلفی از مشهد، فریمان، تربت جام، باخزر، خواف، سرخس و غیره ساکن شدند.
هزاره‌ها به سبب زندگی در میان دری‌زبانها، تورکی را فراموش کرده و به زبان دری یا فارسی سخن می‌گویند. هزاره‌ها با این‌که در جامعه‌ی دری زبان هضم گشته‌اند تورک بودن‌شان را فراموش نکرده و خود را "تورک‌تباران دری‌زبان" می‌نامند.

20. ایل تورک «غلزایی»: مجموعه طوایفی است از گروه‌های مختلف تورک که از شرق تورکستان و آلتایی به سیستان، افغانستان و خراسان مهاجرت کرده‌اند. غلزایی‌های خراسان در خواف و سرخس زندگی می‌کنند. غلزایی‌های خواف از افغانستان آمده‌اند و غلزایی‌های سرخس را که گلزایی یا سرگلزایی می‌گویند از سیستان آمده‌اند. غلزایی‌های خواف خراسان و افغانستان از ایل تورک «خلج» هستند. این ایل تورک (غلزایی‌ها) در سرخس، خواف و مشهد سکونت دارند. متأسفانه جمعیت کثیری از غلزایی‌های خراسان در اثر معاشرت با جامعه ایرانی‌زبان تورکی را فراموش کرده، فارسی صحبت می‌کنند.

21. ایل تورک «قاجار»: ایلی بزرگ از تورک‌های اوغوز است که در زمان ایلخانیان در ایران ظاهر گشتند. ابتدا در شمال‌غرب ایران و در قفقاز سکنی گزیدند سپس به دشت‌های استرآباد و گرگان آمدند. در دوره صفویه قدرت بیشتری یافتند و به مناصب حکومتی رسیدند.
به روایتی، قاجارها از فرزندان «قاجار نویان» سردار اردوی چنگیز خان، بودند. و در روایت‌های دیگر، قاجار نویان از ایل تورک قاجار و از سرداران اردوی چنگیز خان و فاتح سرزمینهای غربی امپراتوری چنگیز بود.

قاجارها دولت تورک «قاجاریه» را در ایران بنیان‌گذاری کردند و نام «ممالک محروسه قاجار» را بر این جغرافیا نهادند و از سال 1794 تا 1925 به مدت 131 سال بر ممالک محروسه حکمرانی می‌کردند. آقا محمد خان قاجار بنیانگذار این سلسله بود. قاجاریه آخرین دودمان پادشاهی تورک در تاریخ ایران بود.

قاجارها امپراتور بزرگ تورک «چنگیز خان» را می‌ستودند و تبار خود را به وی می‌رساندند.

قاجارها در سراسر ایران پراکنده‌اند و عمدتا در آذربایجان و تهران سکونت دارند. قاجارهای خراسان در درگز، لطف آباد و حصار و مشهد زندگی می‌کنند.

22. ایل تورک «تکه»: یکی از ایل‌های بزرگ تورک اوغوز شرقی (تورکمن) می‌باشد. در گذشته اراضی ایل تکه از شرق به چهارجو و مرو و بخشی از اراضی قسمت پایین رودخانه مُرغاب و تجن و سرخس، از غرب به اراضی یموتها و گؤکلانها، از شمال به خط فرضی میان چهارجو و صحرای خیوه و قیزیل آروات و از جنوب به خط مرزی خراسان و تورکمنستان محدود بود.

ایل تکه از دو طایفه بزرگ اوقتامیش و توقتامیش تشکیل می‌شد که هر کدام به دو تیره بزرگ تقسیم می‌گردید: اوقتامیش به تیره‌های بخشی (باخشی یا باغشی)، ساچماز و توقتامیش به تیره‌های وکیل و بیگ، آتامیش و هر یک از این تیره‌ها نیز به ده‌ها تیره کوچکتر تقسیم می‌شد.

این ایل تورک در خراسان در مناطقی از بجنورد و نواحی شمال آن و در استان گلستان (تورکمن صحرا) و مازندران سکونت دارند.

23. طایفه تورک «ابَرلو – ابَرلی» و یا «ایمرلی»: یکی از طوایف ایل تورک آفشار است. طایفه تورک ابَرلو - ابَرلی در مناطقی از درگز، دستگرد، کلات، سرخس، قیرخلی، دربندی، میاب، کپکان و... زندگی می‌کنند و گروهی از آنها نیز در مشهد سکونت دارند.

24. طایفه تورک «ابیوردلو – ابیوردلی»: یکی از طوایف ایل تورک آفشار است. این طایفه در مناطقی از ابیورد قدیم (درگز امروزی)، لطف آباد، روستای حصار، یئنگی قلعه،... ساکن‌اند و گروهی از آنها نیز در مشهد زندگی می‌کنند.

ادامه دارد...

@Turkeline_Dogru
http://t.me/turkanxorasan

Telegram (http://t.me/turkanxorasan)

تورک‌ها و مناطق تورک‌نشین منطقه خراسان را بیشتر بشناسیم

(بخش نهم)

گروه‌ها، ایلات و طوایف تورک و مناطق سکونت آنها در خراسان:

25. طایفه تورک «آتامیش»: طایفه‌ای از ایل تورک «تکه»، یکی از ایلات تورک اوغوز شرقی (تورکمن) است. این طایفه تورک در مناطقی از بجنورد خراسان شمالی و مراوه تپه در استان گلستان سکونت دارند.

26. طایفه تورک «احمدلو – احمدلی، قاجار احمدلی»: طایفه‌ای از ایل تورک قاجار است. این طایفه تورک در مناطقی از لطف آباد، کلات، درگز، حصار،... زندگی می‌کنند و گروهی از آنها نیز در مشهد سکونت دارند.

27. طایفه تورک «اینانلی»: طایفه‌ای از ایل تورک آفشار است و در لطف آباد و حصار زندگی می‌کنند.

28. طایفه تورک «ارشلو – ارشلی»: طایفه‌ای از ایل تورک آفشار است. این طایفه تورک در مناطقی از درگز، لطف آباد،... ساکن‌اند و گروهی از آنها نیز در مشهد سکونت دارند.

29. طایفه تورک «ارغیانی – ارغیانلو – ارغیانلی»: طایفه‌ای است از ایل تورک "کراییت، گراییت، گرایلی" که به سبب سکونت در روستای جهان ارغیان در پای کوه جهان ارغیان در بخش صفی آباد شهر اسفراین به این نام معروف شده‌اند. گروهی از ارغیانلی‌ها در مشهد نیز سکونت دارند.

30. طایفه تورک «آشک آبادلی – عشق آبادلی»: طایفه‌ای از ایل تورک «تکه» از تورک‌های اوغوز شرقی (تورکمن) است. این طایفه از شهر عشق آباد مرکز تورکمنستان امروزی به نواحی جنوب رود اترک مهاجرت کرده‌اند و امروزه در بجنورد، نوخندان و روستاهای آن و روستای عشق آباد سکونت دارند.

31. طایفه تورک «ارلات جاغاتای-چاغاتای»: طایفه‌ای است از «ایل تورک گرایلی» که در زمان صفویه از ماروچاق افغانستان به خراسان آمدند و در ولایت زاوه و محولات (تربت‌حیدریه) اسکان یافتند.

32. طایفه تورک «اجرلی»: این طایفه را از ایل بزرگ آفشار به شمار آورده‌اند، ولی بنا به روایت محمدکاظم مروی، مؤلف عالم‌آرای نادری، این طایفه هنگام لشکرکشی شاه ‌عباس صفوی به خوارزم و تورکستان، از قارشی بخارا با طوایف دیگر امثال قاراباشلی، چؤله تکه‌لی به درگز انتقال داده شده‌اند. برخی، اجرلی‌ها را طایفه‌ای از تورک‌های اوغوز شرقی (تورکمن) می‌دانند. امروزه اجرلی‌ها در مناطقی از دستگرد، لطف آباد، چاپیشلی و کلات سکونت دارند.

33. طایفه تورک «اجیرلی»: طایفه‌ای است از تورک‌های اوغوز شرقی (تورکمن) که در روستاهای لطف آباد سکونت دارند.

34. طایفه تورک «آنااو‘لو» و یا «آنا-اؤولو، آنا-ائولی»: طایفه‌ای از تورک‌های اوغوز شرقی (تورکمن) هستند که در گذشته در مناطقی از "آنااو" حوالی آشک آباد – عشق آباد تورکمنستان امروزی ساکن بودند و در دوران ناصرالدین شاه قاجار به نواحی جنوب رود اترک مهاجرت کردند. این طایفه تورک در قوچان، بجنورد، درگز، کلاته چنار، نوخندان، محمد آباد، فاروج، نجف آباد، اسد آباد سکونت دارند و گروهی از آنها نیز در مشهد زندگی می‌کنند.

35. طایفه تورک «اوتانلو – اوتانلی»: طایفه‌ای از ایل تورک آفشار است. این طایفه تورک در مناطقی از درگز و در روستای اوتانلو سکونت دارند و گروهی از آنها نیز در مشهد زندگی می‌کنند.

36. طایفه تورک «اؤزدمیرلو – اؤزدمیرلی»: طایفه‌ای از ایل تورک آفشار است. این طایفه تورک در درگز سکونت دارند و گروهی از آنها نیز در مشهد زندگی می‌کنند.

37. طایفه تورک «ایده‌لو – ایده‌لی»: طایفه‌ای از ایل تورک آفشار است. این طایفه تورک در درگز، کلات، روستای ایده‌لی... سکونت دارند و گروهی از آنها نیز در مشهد زندگی می‌کنند.

38. طایفه تورک «ائل‌اوغلو»: طایفه‌ای از ایل تورک اوستاجلو از اتحادیه ایل تورک قیزیلباش است. این طایفه تورک در مناطقی از درگز، لطف آباد،... سکونت دارند.

39. طایفه تورک «ایمره‌لو –ایمره‌لی»: طایفه‌ای از اتحادیه ایل تورک تکه از گروه تورک‌ اوغوز شرقی (تورکمن) است. این طایفه تورک در مناطقی از درگز و بجنورد سکونت دارند.

40. طایفه تورک «باباخانلو – باباخانلی»: طایفه‌ای مشتق از طایفه بزرگ تورک چاووشلو (ایل تورک چاووشلو) از ایل تورک آفشار است. این طایفه تورک در نواحی بخش چاووشلو و قاراباشلی شهرستان درگز سکونت دارند.

ادامه دارد...

تورک‌ها و مناطق تورک‌نشین منطقه خراسان را بیشتر بشناسیم

(بخش دهم)

گروه‌ها، ایلات و طوایف تورک و مناطق سکونت آنها در خراسان:

41. طایفه تورک و یا ایل تورک «بغایری – بوغایری - بوغایئرلی»: طایفه‌ای از ایل تورک "گرایلی" است. بوغایئرلی‌ها در غالب اردوی هولاکو خان، بنیانگذار دولت تورک ایلخانی، وارد خراسان شدند. خاستگاه آنها از قاراقوم تا ولایت خراسان تورکستان است. این طایفه تورک در مناطقی از بام، صفی آباد، اسفراین، نیشابور، سبزوار، سرخس، مشهد،... و دامغان استان سمنان و نیز در تهران سکونت دارند.

42. طایفه تورک «ایمانلو – ایمانلی»: طایفه‌ای از ایل تورک آفشار است. این طایفه تورک به طایفه «عبدالملکی» نیز مشهور است. این طایفه تورک در مناطقی از درگز، دستگرد، لطف آباد، محمد آباد، مشهد،... و در مناطقی از شمال شیراز در استان فارس و شهرستان شهریار استان تهران و مناطقی از شهرستان ساری و نور در مازندران سکونت دارند.

43. طایفه تورک «بقمنجی – بوگمنجی»: طایفه‌ای از تورک‌های اوغوز هستند که بیشتر آنها در بقمنج رادکان مشهد سکونت داشتند و به نام بقمنجی مشهور گشتند. این طایفه تورک در مناطقی از بقمنج، رادکان، درگز، دامنه کوههای الله اکبر و هزار مسجد، رشتخوار، محمد آباد، چناران و مشهد زندگی می‌کنند.

44. طایفه تورک «بلوی»: در مناطقی از بیرجند، سربیشه، قائنات و مشهد سکونت دارند.

45. طایفه تورک «بوباشی»: در مناطقی از دربند و کلات سکونت دارند.

46. طایفه تورک «بهادرلو – باهادیرلی»: طایفه‌ای از تورک‌های اوغوز شرقی (تورکمن) هستند و در مناطقی از درگز، روستاهای سنگ سرخ و دلیک‌داش نوخندان و روستای بهادرخان سکونت دارند.

47. طایفه تورک «بیگ – بگ»: طایفه‌ای از اتحادیه ایل تورک تکه از تورک‌های اوغوز شرقی (تورکمن) است. این طایفه تورک در مناطقی از بجنورد سکونت دارند.

48. طایفه تورک «پاپالو – پاپالی»: طایفه‌ای است از ایل تورک آفشار. این طایفه تورک در درگز، قوزقان یا گزگان، لطف آباد، آغواج،... سکونت دارند.

49. طایفه تورک «تکللو – تکه‌لو - تکه‌لی»: طایفه‌ای از ایل تورک آفشار است. این طایفه در مناطقی از مشهد، تربت جام، درگز، محمود آباد، لنگه جام، قلندر آباد، همت آباد، ابدال آباد، تاج‌دین، سعد آباد،... سکونت دارند.

50. طایفه تورک «تیمورتاش»: طایفه‌ای از تورک‌های مناطق شمالی تورکستان بودند که در زمان دولت تورک گورکانیان (تیموریان) به خراسان آمدند. این طایفه تورک در مناطقی از بجنورد و در نردین و کسبایر، روستای تیمورتاش و مشهد سکونت دارند.

51. طایفه تورک «جوانشیر - جاوانشیر»: طایفه‌ای از ایل تورک آفشار است. مسکن اصلی جاوانشیرها جنوب قفقاز و قاراباغ جمهوری آذربایجان امروزی است که گروهی از آنها توسط نادرشاه آفشار به خراسان و شمال افغانستان کوچانده شدند و گروهی دیگر نیز به استانهای آذربایجان ایران مهاجرت کردند. جاوانشیرها در منطقه قارا باغ نیز خان‌نشینی با اسم خان‌نشین قارا باغ (قاراباغ خانلیغی) و یا خان‌نشین جاوانشیر (جاوانشیر خانلیغی) تاسیس کرده‌اند که در تاریخ تورک مشهور می‌باشد.
جاوانشیرها در خراسان در مناطقی از مشهد، قوچان، کلات و سرخس سکونت دارند.

52. طایفه تورک «چاووشلو» یا «چاپشلو - چاپیشلی»: طایفه‌ای است از ایل بزرگ تورک اوستاجلو-اوستاجلی که مانند سایر ایلات اتحادیه ایل تورک قیزیلباش در تشکیل دولت تورک صفوی سهم عمده‌ای داشتند. مسکن اصلی چاووشلوها آذربایجان و شرق آناتولی بود و گروهی از آنها در دوره صفویان به خراسان مهاجرت نمودند. چاووشلوها از وفادارترین طوایف تورک به نادر شاه آفشار بودند. چاووشلوها در مناطقی از کلات، لاین نو، مشهد، درگز، قاراباشلی و چاووشلو سکونت دارند.

53. طایفه تورک «چولایی»: طایفه‌ای است از گروه تورک‌های قیپچاق - قارلوق که در دوران دولت تورک خوارزمشاهیان به خراسان آمدند و در مناطقی از مشهد، زوان دره، کلات و دهستان چولایی خانه سکونت دارند.

54. تیره تورک «چؤله»: تیره‌ای از طایفه تکه‌لو-تکه‌لی ایل تورک آفشار است که در زمان صفویان از شمال تورکستان مهاجرت نموده و در مشهد و درگز ساکن شدند.

55. طایفه تورک «خضرلو - خیضیرلی»: طایفه‌ای است از ایل تورک تکه از تورک‌های اوغوز شرقی (تورکمن) که در روستاهای بجنورد سکونت دارند.

ادامه دارد...

@Turkeline_Dogru
http://t.me/turkanxorasan

Telegram (http://t.me/turkanxorasan)

 

فردوسی و تفکر زن ستیزانه و نژادپرستانه او در شاهنامه – حسن راشدی

فردوسی و تفکر زن ستیزانه و نژادپرستانه او در شاهنامه – حسن راشدی

12 May 2015 12:59

بسیاری از ناسیونالیستهای افراطی فارس زبان ،  فردوسی را شاعر و حکیمی بی نقص و عیب دانسته(1) ومعتقدند اگر فردوسی و سروده شاهنامه‌اش نبود بعد از حاکمیت اسلام و مسلمان شدن ایرانیان ، زبان مردم فارس ایران ( و البته افغانسان و تاجیکستان ) حتما عربی می شد و دیگر نشانی از زبان فارسی باقی نمی ماند و امروز مردم شیراز ، اصفهان ، کرمان و مشهد به جای فارسی یا همان دری قدیم به عربی تکلم میکردند ؛  چنانچه مردم مصر، چون شاعری مثل  فردوسی را نداشتند ، زبان قبطی آنها در طول چند صد سال تبدیل به عربی شد!

البته در مقابل هم بسیاری دیگر هستند که در ردّ این تئوری ضعیف، یکی از دلایل مهم عربی شدن زبان قبطیهای مصر را در هم‌ریشه بودن زبان قبطی و عربی که هر دو این زبان از گروه زبانهای سامی هستند  و دلیل دوم را در مهاجرت بسیاری از اعراب مسلمان به مصر بعد از فتح آن کشور میدانند  که با قدرت گرفتن زبان عربی به عنوان زبان دین و دیوان در مصر ، این دگرگشت را آسان نمود.

حد اقل در دو دوره از تاریخ ، هجرت اعراب به مصر انجام گرفته است . نخست ورود فاتحان عرب به مصر و ضبط حکومت آنجا که در تاریخ قدیم مصر به نام "هیکسوس" یاد شده است ؛ دوم فتح مصر به دست اعراب پس از ظهور اسلام که آن سرزمین را به صورت یک کشور عربی درآورد.

بعد از آنکه مصر در زمره ٔ ممالک اسلامی درآمد مهاجرت اعراب بدان دیار چنان فزونی گرفت که مصریان قدیم در میان آنان مستحیل گردیدند و فقط اقلیتی که در دین مسیحی باقی ماندند، زبان قدیم خود را نگه داشتند و نام قبط به آنان انحصاریافت.

 ضعیف بودن و حتی رویایی بودن دلیل ناسیونالیستهای فارس در عربی نشدن زبان آنها زمانی آشکار میگردد که می بینیم  زبان هیچکدام از کشورهای مسلمان اندونزی ، مالزی ، بنگلادش ، پاکستان ، کشورهای ترک آسیای میانه ، جمهوری آذربایجان ، ترکیه و زبان ترکان ایران که باصطلاح  فردوسی را هم نداشتند عربی نشده است !

چند سالی است فردوسی ستایانی که شاعر طوس را فرشته نجات خود و ایران می پندارند دچار دغدغه خاطر عجیبی شده اند ،آنچه که فردوسی پرستان  را نگران کرده و مقام و منزلت باصطلاح انسان کامل و بی عیب و نقص شاعر حماسه سرای طوس را زیر سئوال برده مجیزگو  و مدیحه سرای سلطان محمود غزنوی بودن فردوسی و بد گویی و تحقیر ترکان و اعراب در شاهنامه نیست  بلکه ابیات زن ستیزانه حکیم  طوس است که وی را به نماد ضد انسانیت و  مخالف موجودیت زنان که نصف جمعیت جهان را تشکیل میدهند تبدیل کرده و این دو بیت شاعر طوس نقل محافل بزرگ و کوچک در ایران شده است :

زن و اژدها هر دو در خاک به                    جهان پاک از این هر دو ناپاک به

زنان را ستایی سگان را ستای                     که یک سگ به از صد زن پارسای

ابیات زن ستیزانه فردوسی نه تنها زنان درس خوانده و کمتر درس خوانده ایران  را  تحت تاثیر  قرار داده ، حتی زنان فرهیخته ای که خود مروج شاهنامه بوده اند را هم دچار تردید در شخصیت فردوسی کرده و آنها مصاحبه‌های نقادانه از فردوسی و نگاه تحقیرآمیز وی به زنان، در نشریات کشور انجام داده اند (2)

بعضیها چون آقای دکتر فریدون جنیدی به فکر افتاده اند برای زدودن چهره فردوسی از زنگار زن ستیزانه و مجیزگویانه ، ابیات سروده شده با این مضامین را الحاقات بعدی به شاهنامه قلمداد کنند و کار را بجایی رسانده اند که 30 هزار بیت از 60 هزار بیت فردوسی را اضافات بعدی به شاهنامه نامیده و باصطلاح  " شاهنامه پاک "!  به چاپ رسانده و تحویل شاهنامه دوستان با " فردوسی روسفید" داده اند! (3) اما حتی نزدیکترین افراد به آقای فریدون جنیدی و ارادتمندان ایشان که خود فردوسی شناسان و فردوسی پرستان دو آتشه هستند  این کار آقای جنیدی را به نقد تلخ کشیده گفته اند :

" استاد بزرگ و شاهنامه پژوه نامی ! که 30 سال از عمر گران بار !! خودشان را صرف این کلام کذب تاریخ کردند تا 30000 بیت از سروده های شاهنامه را حذف کنند ، باید آگاه باشند ، نه تنها باعث هورا کشیدن و کف زدنهای جاودانی " پان ترکیست" ها ، " پان عربیست"ها، و " پان کردیست" ها و مخالفان ملی و میهنی این سرزمین شده اند ، بل که تا واپسین دم نفس کشیدن و تا صدها سال دیگر باید پاسخگوی این تحریف بزرگ تاریخ باشند!"  (4)  

اما کدام فردوسی پژوه و فردوسی پرست می تواند طرز تفکر و نگاه فردوسی نسبت به زنان را با این تحریفها تغییر داده و از فردوسی قرن چهارم و پنجم هجری یک فمنیست قرن بیست و یکم میلادی بسازد؟!  چه فردوسی هم مثل بسیاری از افراد زمان خود که زنان را موجودی پلید میدانستند ، می توانسته بیاندیشد و اندیشه های خودرا در قالب شعر بریزد :

چه نیکو سخن گفت آن رای زن           ز مردان مکن یاد در پیش زن

دل زن همان دیو را هست جای             زگفتار باشند، جوینده رای (5)

 و چه کسی می تواند سیمای فردوسی را در تعریف و تمجید مدیحه سرایانه‌ی افسانه وار ، و حتی چاپلوسانه از سلطان محمود غزنوی را برای دریافت دینار زر ، به شکل دیگری بنمایاند :

 

                    به ایران و توران ورا بنده اند                            به رای و تدبیر او زنده اند ...

                  جهاندار محمود شاه بزرگ                             به آبشخورد آرد همی میش و گرگ..   

       چو کودک لب از شیر مادر بشست               ز گهواره محمود گوید نخست [!!](6)             

اشعار فردوسی در مورد تحقیر زنان آنچنان است که نمی توان آنرا نادیده گرفت و به چشم اغماض به آن نگاه کرد :

          چو فرزند شایسته آمد پدید                ز مهر زنان دل بباید برید         

 ( شاهنامه فردوسی ، طبع کلکته ، سال 1829 میلادی ، ص946 سطر 3)   

        کسی کو بود مهتر انجمن                  کفن بهتر اورا ز فرمان زن

                       ( شاهنامه طبع  کلکته ، ص489 سطر 6)

   که را از پس پرده دختر بود                     اگر تاج دارد بد اختر بود

                         ( شاهنامه چاپ  کلکته ، ص282 سطر 2)

  زنان را نباشد به جز یک هنر                            نشینند و زایند شیران نر

به اختر کسی دان که دخترش نیست               چو دختر بود روشن اخترش نیست

                         ( شاهنامه مسکو ، جلد 1، ص 89 و 170)                

 زن و اژدها هر دو در خاک به                  جهان پاک از این هر دو ناپاک به

               ( شاهنامه چاپ کلکته ، ر ک . چ ولرس ، جلد 2 ، ص 552

   زن و اژدها هر دو در خاک به             جهان پاک از این هر دو ناپاک به

    زنان را ستایی سگان راستای               که یک سگ به از صد زن پارسای

( امثال و حکم دهخدا ، تهران ، سال 1310 هجری شمسی ، جلد 2،ص 919)        

 ابیات تحقیر آمیز فردوسی نسبت به زنان خیلی بیشتر از آن چیزی است که اینجا آورده شد ، اما در مورد بیت :

 زن و اژدها هر دو در خاک به ....  نه تنها در نسخه اشاره شده کلکته ، بلکه در نسخه بمبئی ، شاهنامه چاپ امیربهادر (ص 110، ب 21)، شاهنامه‌ای که انتشارات ایران باستان به یادگار جشن هزارمین سال فردوسی منتشر کرده (ج1، ص 131، ب 6 از پایین)، چاپ محمد رمضانی (ج1، ص 432، ب 679، 1) چاپ امیرکبیر (ص 123، ب 35) و چاپ دبیرسیاقی (ج2، ص 487، ب524) و ... آمده است .

اگر فکر کنیم آنچه که در اشعار فردوسی زن ستیزانه است و با نامیدن اشعار جعلی و یا اضافات بعدی باید از شاهنامه زدوده شود و اشعار موافق میل فردوسی دوستان باقی بماند ؛ این خود خیانت به فردوسی است .

فردوسی هم شاعر زمان خویش بوده و طبیعی است در زمانیکه زن ارزش چندانی در اجتماع آن روز و اطرافیان فردوسی نداشته ، فردوسی هم بی تاثیر از این افکار نبوده است . نمی توان فردوسی را به خاطر افکار تحقیرگریانه اش نسبت به زنان  در 1000 سال پیش ، با تفکر روشنفکرانه امروزی به محک کشید و وی را هم نمی توان معصومی حکیم دانست که این افکار نمی توانسته در فکر او جایی داشته باشد!

بعضی ها برای دفاع از فردوسی میگویند فردوسی ابیات ضد زن خودرا نه از زبان خود بلکه از زبان دیگران در داستانهای شاهنامه گفته است . اصولا شعرا ، رومان نویسان و داستان پردازان بر اساس محتویات ذهنی خویش شعر می سرایند ، داستان پردازی می کنند  و رومان می نویسند و محتویات ذهنی خودرا از زبان قهرمانان مثبت و یا منفی داستان بر قلم جاری می کنند ؛ حتی بعضی از شعرا از زبان موجوداتی چون پرندگان و غیره و حتی مواد بی جانی  چون شن و ماسه درون ذهنی خودرا بر روی کاغذ می ریزند ، طبیعی است فردوسی هم محتویات ذهنی خودرا در مورد زنان ، در بعضی موارد از زبان اشخاص دیگر داستانها بیان کرده  اما در بعضی از ابیات از جمله دربیت :

 زن و اژدها هر دو در خاک به ...

نظر مستقیم و طرز تفکر خودش نسبت به زنان را ارائه داده است . در این داستان که داستان خیانت سودابه نامادری سیاوش به اوست به پیشنهاد موبدان ، سیاوش برای اثبات بی گناهی خود باید از آتش بگذرد. هیزم انبوهی گرد می‌آید و همه منتظرند که سیاوش از کوه آتش بگذرد:

نهادند هیزم دو کوه بلند

شمارش گذر کرد بر چون و چند

ز دور از دو فرسنگ هرکس بدید

چنین جست باید بلا را کلید

همی‌خواست دیدن درِ راستی

ز کار زن آید همه کاستی

چُن این داستان سر بسر بشنوی

به آید ترا گر به زن نگروی

(چ، خالقی، ج2، ص 234، ب 476-472)

 اما وقتی نقل داستان را فردوسی به پایان می برد ابیات زیر را می سراید که در "اصل نظر و طرز تفکر خود فردوسی است " . حتی اگر فردوسی این بیت را نقل قول از زبان فرد دیگری در باره زنان با این محتویات میکرد باز چیزی از طرز تفکر وی نسبت به زنان کم نمی شد :

به گیتی بجز پارسا زن مجوی

زن بدکنش خواری آرد به روی

زن و اژدها هر دو را خاک به

جهان پاک از این هر دو ناپاک به

یعنی فردوسی بعد از اتفاق افتادن این داستان نظر خودرا در باره زنان این چنین بیان می کند :

" در جهان اگر دنبال پارسایی هستی آنرا در وجود زن جستجو نکن ، زن خواری و ذلیلی برای آدم می آورد ، زن و اژدها هر دو مثل هم  هستند و بهتر است وجودشان از روی زمین پاک شود ! " . 

این دیگر حتی نقل قول از زبان دیگری هم نیست ! یعنی فردوسی همه زنان را به یک چشم می بیند و آنهم شبیه اژدها ، زیرا اژدها دیگر خوب و بد ندارد و همه‌شان بدند و بهتر است نسلشان از روی زمین برداشته شود!

حکیم طوس نه تنها در شاهنامه در مورد زنان و دیگر موارد سخنان و افکار حکمت آمیز و انساندوستانه را ترویج نمی کند تا حکمت او بر همه نمایان شود بلکه جنگ دو ملت ایران و توران و یا فارس و تُرک را هم راه می اندازد و آنها را بجان هم انداخته و از کشتن ترکان و ریختن خون رنگین آنها لذت برده به  تحقیر و ناسزاگویی علیه ترکان می پردازد :

که ای تُرک بد گوهر دیو زاد                 که چون تو سپهبد به گیتی نیاد ...

تن ترک بد زاد بی جان کنم                   زخونش دل سنگ مرجان کنم ...

که آن ترک بد ریشه و ریمن است           که هم بد نژاد است هم بد تن است ...

به صد ترک بیچاره بد نژاد                   که نام پدرانشان ندارند یاد [!!]...

کسی را ز ترکان نباشد خرد                 کز اندیشه‌ی خویش رامش برد

که ترکان بدیدن پریچهره اند                بجنگ اندرون پاک بی بهره اند [!!]      

فردوسی با ناسزاهای کوچه - بازاری به ترکان در عین حالیکه اعتراف به زیبا رویی ترکان می کند اما میگوید آنها در زمان جنگ اصلا هنری ندارند و این درست عکس آن چیزی است که در تاریخ اتفاق افتاده است . چرا که این ترکان بودند که با پیروزی تمام عیار در جنگها  از شرق عالم و از چین و هند گرفته تا غرب عالم و اروپای شرقی 1000 سال حکمرانی کردند.

فردوسی نه تنها به ترکها بلکه به عربها هم با کلمات سخیف و کودکانه فحاشی می کند :

ز شیر شتر خوردن و سوسمار               عرب را به جای رسیده است کار

که تاج کیانی کند آرزو                         تفوو بر تو ای چرخ گردو تفوو

و چهره فردوسی با خصوصیاتی که آورده شد البته که باید توسط آقای فریدون جنیدی بازسازی  شود تا برای زنان و دیگر اقشار جامعه ایران و دنیا قابل تحمل گردد!

..............................................................................................

(1) مصاحبه دکتر فریدون جنیدی با روزنامه "  اعتماد ملّی " صفحه 10،شماره 926 مورخ: دوّم خرداد  1388، (...فردوسی خداوند سخن بود ، فردوسی آینه تمام نمای فرهنگ ایران است . خداوند سخن نمی تواند در گفتار اشتباه بیاورد. )

(2). بهفر، مهری، «شاهنامه زن را انکار نمی‌کند» کتاب هفته، شماره 16، شنبه 24 شهریور 1380 ص 13، جلیل دوستخواه در یکی از شماره‌های بعدی همین هفته نامه (شمارۀ 32، 13 آذر 1380، ص 2) در انتقاد به سخنان خانم بهفرخاطر نشان می‌سازد که این بیت الحاقی است و خانم بهفر در پاسخ  می‌نویسد (همان، شمارۀ 39، 2 2دی، 80، ص 3): «ضرورت ذکر این بیت در بحث مربوط به یکی از نگاههای شاهنامه به زن و شهرت فراگیر آن نزد عمومی‌است. با الحاقی خواندن آن نمی‌توانیم صورت مساله را پاک کنیم وشاهنامه را مبرا از نگرشهای زن کهتر نگر معرفی کنیم...

(3) شاهنامه جدید فریدون جنیدی در سال 1387 هجری شمسی

(4) مجله فردوسی ، دوره جدید - سال نهم ، شماره 78، ( سال 1388 ) ، جواب محمد کرمی مدیر مسئول و سردبیر مجله فردوسی به دکتر فریدون جنیدی  با عنوان :  قسمت دوم در پاسخ به شاهنامه شناس بزرگ !! که می گوید : " نیمی از شاهنامه سروده فردوسی نیست " !؟   

(5) شاهنامه دبیرسیاقی، ص 53 و ...

(6) اکثر شاهنامه ها

 

حسن راشدی

گوناز تی وی

منبع:https://www.gunaz.tv/fa/8511667

روش بسیار آسان برای آموزش الفبای لاتین زبان تورکی – محبوب امراهی

روش بسیار آسان برای آموزش الفبای لاتین زبان تورکی – محبوب امراهی

 

 

(قبل از هر چیز لازم می دانم تا اعتراف کنم از بکار بردن عبارت "الفبای لاتین تورکی" سخت بیزارم زیرا در تمامی دنیا هر ملتی که برای زبان خود الفبایی بکار می برد آنرا تحت نام "الفبای زبان خود" استفاده می کند به عنوان مثال "الفبای انگلیسی" و "الفبای فارسی" را در نظر بگیرید. الفبای انگلیسی ریشه در "الفبای لاتین" دارد و با افزودن چند کاراکتر به آن بوجود آمده است الفبای فارسی نیز بر گرفته از الفبای عرب است که چند کاراکتر به آن افزوده شده است. جالب آنکه هم الفبای لاتین و هم الفبای عرب هر دو ریشه ی فنیقی دارند و در طول زمان از بطن الفبای فنیقی با تغییراتی در بستر تاریخی بوجود آمده اند. از این رو این علمی نیست که الفبای انگلیسی را "الفبای لاتین زبان انگلیسی" بنامیم زیرا اگر بخواهیم "علمی تر" بحث کنیم باید آنرا "الفبای فنیقی زبان لاتین مورد استفاده برای زبان انگلیسی"! بنامیم. در ضمن فنیقی ها هم این الفبا را خودشان نساخته اند و همینطور باید در تاریخ مرتبا  به عقب برگردیم!" برای همین اگر امروز الفبای رایج مورد استفاده برای زبان تورکی "کاراکترهای لاتین شناخته شده" می باشد همان بهتر که مانند عرف رایج در جهان به آن "الفبای تورکی" بگوییم)

به عنوان نگارنده ی این سطور که شخصا الفباهای عربی ، لاتین* ، کیریل و اورخون را برای کتابت زبان تورکی تقریبا همزمان و حدود 16 سال پیش و به تنهایی بدون آموزگار یاد گرفته ام هماره این سوال برایم پیش آمده است که چرا من الفبای تورکی را ظرف مدت 15 دقیقه و یکبار برای همیشه یادگرفتم ولی هرگز نتوانستم ظرف چنین مدت کوتاهی آنرا به دیگران بیاموزم؟

 با خود پرسیدم مشکل کار در کجاست؟ و به نتایج زیر رسیدم :

1-مردم ما در ایرانی که تنها زبان نوشتاری کاربردی و رسمی در آن فارسی و با الفبای عربی است از همین زاویه ی زبان و الفبای فارسی به "نگارش یک زبان" می نگرند

2-مردم ما الفبای لاتین را در مورد زبان انگلیسی می آموزند و با ذهنیت زبان انگلیسی آنرا درک می کنند.

3-مردم ما تفاوت "آواها" در زبان تورکی با زبان فارسی را بدلیل عدم وجود آموزش به این زبان درک نمی کنند.

4-مردم ما کاراکترهای ویژه ی زبان تورکی در الفبای لاتین را "تزیینی" می پندارند

دلیل همه ی این موارد که می تواند بیشتر هم باشد "نبود ذهنیت نگارش زبان مادری و عدم آموزش آن در دوره ی ابتدایی" است. این مطالب را از آنروی در میان نهادم که دقیقا متوجه باشیم مشکل ما در آموزش الفبایمان اینست که "از صفر شروع نمی کنیم بلکه از منطقه ی منفی شروع به آموزش آن می کنیم" بدین معنا که وقتی یک انسان(کودک) اولین الفبا را یاد می گیرد بدون هیچگونه پیشینه ی ذهنی و پیشفرض و پیش داوری آنرا می آموزد ولی در ایرانی که در آن آموزش به زبان مادری برای تورکان وجود ندارد فرد مورد نظر هنگام آموختن الفبای تورکی با "ذهنیت زبان و الفبای فارسی که در وی پیشفرض و پیشداوری ایجاد کرده است" مواجه است که آموختن وی را سخت تر می کند.

اما راه حل چیست؟

الفبای تورکی :

 A a, Bb, Cc, Çç, Dd, Ee, Əə, Ff, Gg, Ğğ, Hh, Xx, Iı, İi, Jj, Kk, Qq, Ll, Mm, Nn, Oo, Öö, Pp, Rr, Ss, Şş, Tt, Uu, Üü, Vv, Yy, Zz

"با توجه به موارد بالا" برای آموزش الفبای تورکی در ایران راه حل اینست که حروف الفبای تورکی را به سه بخش تقسیم کنیم.

1-بخش اول حروفی را شامل می شود که دانش آموز الفبا به هر حال آن کاراکتر ها را به درستی و با توجه به پیش داوری هایش بلد است این حروف به صورت زیر است :

 

Bb, Dd, Ff, Hh, Kk, Ll, Mm, Nn, Pp, Rr, Ss, Tt, Vv, Zz

همانطور که مشاهده می فرمایید همه ی چهارده حرف بالا در انگلیسی و تورکی به لحاظ "آوایی" و نگارشی یکسان هستند و در "فینگلیش" هم به صورت واضح با الفبای تورکی مشترک است. از این رو آموزنده این حروف را به خودی خود بدون هیچگونه آموزشی بلد است که تنها یک تذکر به وی می تواند کافی باشد که :

در زبان تورکی حرف دبیلیو وجود ندارد و هیچ آوایی با بیش از یک حرف نوشته نمی شود مثلا به جای F  نمی توان از PH استفاده کرد.

2-حروفی که با یک تاکید یادگیری آن برای نو آموز الفبای تورکی آسان است :

 

A a, Cc, Çç, Ee, Əə, Ğğ, Xx, Jj, Qq, Şş, Yy

همانطور که دیده می شود نو آموز در مورد آواهای معادلƏ , Ğ , X , J , Q , Ş  C , Ç ,  پس زمینه ی ذهنی دارد زیرا تعدادی از این حروف در الفبای انگلیسی وجود دارند اما آواهای دیگری را کاراکتریزه می کنند و تعدادی دیگر نیز کلا در الفبای انگلیسی وجود ندارد به عنوان مثال حرف C در پیشداوری نوآموز مانند آنچه در زبان انگلیسی است باید آوای "س" و یا "ک" را کاراکتریزه کند در مورد حرف  Ç  نیز بدلیل ناشناخته بودن این حرف و نبودن آن در الفبای انگلیسی ممکن است نوآموز اشاره ی پایین این کاراکتر را تزیینی بداند! که گاها گزارده می شود و گاها نه!

اما آموزش این حروف نیز آسان است بدین صورت که با "یکبار تاکید بر اینکه  A تنها برای آوای آ بکار می رود و نه به جای فتحه ، نو آموز براحتی آنرا یاد می گیرد. در مورد همه ی حروف فوق چنین تاکیدی کافی خواهد بود.

J برای صدای ژ ، Y  برای صدای ی ، Ç برای چ ، Q برای ق ، X  برای خ ، Ğ برای غ ، Ə برای فتحه ، E برای کسره ، C  برای ج و A برای آ بکار برده می شود و تنها برای این آواها بکار می روند و کاربرد دیگری ندارند این مطلب از آن جهت اهمیت دارد که قبل از یادگیری ممکن است دانش آموز تصور کند که بطور مثال E برای صدای İ میز بکار می رود و یا برای نوشتن صدای "ای" می توان دو بار حرف E را بکار برد! در تمامی حروف این گروه چنین پیشداوری یی وجود دارد.

3-حروفی که آموختن آنها سخت است :

Gg, Iı, İi, Oo, Öö , Uu, Üü,

در مورد حروف این گروه باید گفت آموختن این حروف سخت ترین است زیرا دانش آموز بعضا قدرت تشخیص تفاوت  بین  صداهای O و  Ö را ندارد مهمترین دلیل این امر نیز نبود صدای Ö در فارسی است و دانش آموز با توجه به ذهنیت خود از زبان فارسی ممکن است قدرت تمییز این صداها در زبان مادری خود که در هر جمله اش بکار می برد را نداشته باشد در مورد صداهای I و İ و نیز U  و Ü چنین مشکل حادی وجود دارد.به عبارتی دیگر برای صحیح نوشتن ، نو آموز نیاز به تمرین بسیار دارد.

همچنین می توان چند حرف از گروه قبلی را نیز "با توجه به تفاوت آوایی در لهجه های گوناگون در مناطق مختلف تورک نشین در آزربایجان و خارج از آن" را نیز در این گروه قرار داد.

به عنوان مثال شخصا با موارد بسیاری برخورد نمودم که نوآموز قدرت تشخیص تفاوت بین آواهای گ و ج را ندارد. زیرا وی تصور می کند حرف گ G در گویش رایج تورکی در ایران معادل حرف جیم در فارسی است. اصولا چنین اشتباهی در مورد حرف چ  Ç و ک K نیز رخ می دهدزیرا در اغلب شهرهای آزربایجان ک و گ تلفظ خاص خود را دارند که در فارسی شاید بیشتر به صداهای چ و ج نزدیک باشد.

(در مورد حروف Iı, İi, Oo, Öö , Uu, Üü, باید در یادگیری از کلمات اصیل تورکی آغاز نمود که تابع قانون اصوات هستند و یادگیری این حروف را تسهیل می کنند)

 

به عنوان مثال در مناطقی مانند زنجان و همدان در مورد صداهای گ و ک و تمایز آنها از ج و چ مشکلی وجود ندارد. اما این مشکل در خوی ، اورمیه ، اردبیل و تبریز وجود دارد.

از این رو این نوشته یک شابلون دقیق برای همه ی تورکهای ساکن در اقصی نقاط ایران نیست و بهتر است با توجه به ویژگیهای آوایی در هر منطقه شابلونی مخصوص طرح شود اما در حالت کلی می توان گفت با روش تدقیق فوق می توان بر روی مشکلدارترین قسمت آموزش الفبایمان در مناطق گوناگون تمرکز نمود و این مشکل را مرتفع نمود. به همه حال باور دارم که بدون آموزش کتابت زبان تورکی با حروف لاتین نمی توان از آموختن نگارش زبان تورکی سخن گفت زیرا الفبای لاتین برای زبان تورکی ایده آل ترین است و هرگز با الفبای عربی نمی توان شکل صحیح نوشتاری زبان تورکی را بدرستی آموخت و از این رو نیز الفبای لاتین بسیار آسان نیز هست و آموزش تورکی را تسهیل می کند.

 

محبوب امراهی

12.06.2015

ANKARA

 منبع:https://www.gunaz.tv/fa/8511631

کردها از تبار کولی های مهاجر هندی هستند - ارسلان قشقایی

کردها از تبار کولی های مهاجر هندی هستند - ارسلان قشقایی

 

پیشگفتار: این مقاله برای تورکان در ایران بسیار با اهمیت است. مقاله را با دقت بخوانید و به دوستانتان هم بسپارید تا بخوانند.
معمای واژه «کرد» و ملت کرد بخاطر بعضی از ابعاد سیاسی و ژئوپلوتیکی منطقه همیشه مستور مانده و یا عمداً خواسته اند مستور بماند زیرا در بازی شطرنج سیاسی، بعضی دول غربی به آنها نیاز دارند.
تمام محققان غربی و شرقی بر این امر متفق القول هستند که واژه «کرد» به معنی عشایر چوپان و رمه گردان است و هیچ ارتباطی با ملیت و زبان ندارد و به تمام رمه گردانهای مهاجر «کرد» گفته میشد.

ولادیمیر الکسیویچ ایوانف میگوید: نام کرد در سده های میانه، نامی بود که بر همه رمه گردان و کوچ گران ایرانی اطلاق میشد.
مکنزی میگوید: اگر به حدود دوران گسترش امپراطوی عربها نگاه کنیم، خواهیم یافت که عنوان کرد با رمه گردان و کوچ گر به یک معنی است.
مارتین فان براینس میگوید: نام قومی کرد که در منابع قرن نخست اسلام دیده میشود بر یک پدیده رمه گردانی و شاید واحدهای سیاسی نامیده میشد و نه یک گروه زبانی. چندین بار حتی واژه «کردهای عرب» در منابع نام برده شده اند.
در کارنامه اردشیر بابکان؛ کرد در معنی عشایر بکار رفته است.
در زبان طبری نیز واژه کرد بمعنی چوپان است.

تمام این مطالب را اغلب مردم میدانند اما این سؤال پیش می آید که امروزه قومی بنام «کرد» که در منطقه ای بین چهار کشور ایران، عراق، ترکیه و سوریه حضور دارد از کجا آمده و چرا به آنها نیز کرد میگویند؟!

تاکنون هیج مشرق شناسی یا نخواسته و یا نمی دانسته که این معما را چگونه حل کند. اگر به رسانه های کردی نظری بیندازیم، با رگباری از جملات بدون سند و مأخذ مواجه میشویم که سعی دارند با بافتن داستانهای توهمی خودشان را در تمام کشورهای یاد شده بومی جلوه دهند و آن کشورها را سرزمین اجدادی خود بنامند!! از اربیل پایتخت کشور آشور باستان گرفته، شهر وان پایتخت ارمنسنان قدیم، تا کشور ماد (آذربایجان قدیم) و کشور ایلام یا عیلام، همه جزء ادعاهای واهی کردستان گویان است!! گویا کردها نمی دانند که آن چهار کشور در گذشته و حتی امروز کشورهای مجزایی بوده اند و کردها نمی توانستند بر همه مالک باشند!! آنهم در شراطیکه حتی یک سند تاریخی معتبر از حضور باستانی قومی بنام «کرد» در این چهار منطقه وجود ندارد.
بعضی کشورهای غربی بمظور ایجاد اغتشاش و آنارشیسم در این چهار کشور اسلامی، سعی در تقویت ناسیونالیسم کردی دارند تا با تشویق آنها برای ایجاد کشوری جدید، آرامش خاورمیانه را بر هم بزنند. اگر ما مردم خاورمیانه نتوانیم واقعیت را بدانیم در مسیر قضاوت دچار اشتباه جبران ناپذیری خواهیم شد.
در این مقاله اثبات میشود که کردها از کولی های مهاجر هندی هستند (پاکستان هم جزیی از هند بود) که از طریق ایران در تمام خاورمیانه و اروپا پخش شده اند.

 
برای اینکار باید ابتدا کولی ها را بشناسیم و سپس با کردها مقایسه کنیم.
1 . کولی ها طوایفی بسیار پر جمعیت از هندوستان و قسمتی از پاکستان هستند که زندگی آنها همیشه با کوچ نشینی همراه بوده؛ و در زبانهای محلی ایرانی مانند طبری نیز «کرد» بمعنی چوپان کوچ نشین است.
2 . لباس محلی کولی ها کاملاً مشابه با لباس محلی کردها است. کلاه کردها مشابه عمامه کولی های هندی است. لباس محلی و آرایش موی زنان کرد شباهت بسیاری با کولی ها دارد. (البته بعضی از کولی ها، لباسهای محلی کشور میزبان را نیز ممکن است بپوشند ولی منظور ما لباس سنتی اصلی کولیان است که شباهت بسیار با لباس کردی دارد).
3 . زبان کولی ها شاخه هایی از سانسکریت است و موقع مهاجرت از ایران به غرب، زبانشان تا حدودی با زبانهای محلی آمیخته شده و لهجه های مختلفی ساخته شده اند که زبان کردی نیز در همان شاخه هند و فارسی قرار میگیرد. کولی ها در مسیر حرکتشان به اروپا تعدای از آن لغات را هم در کشورهای مقصد رایج کرده اند و از آنرو زبانهای هند و اروپایی تعدادی لغات مشترک دارند.
تشابه زبانهای سانسکریت، بنگالی، پشتون، اردو، فارسی و کردی غیر قابل انکار است. (تشابه قیافه هایشان هم غیر قابل انکار است).
4 . اسامی طوایف کولی ها که به ثبت رسیده اند مشابه اسامی طوایف کردها است. مانند:

طوایف کولی: کلیلایی، گورونی، سوران، خرات، سور، جات، اردل، کاولی، کراچی، قادریا، خانی، بوکان
طوایف کردی: کلیایی، گورانی، سورانی، خرات، زور، جاف، اردلان، کاویانی، کرمانچی، قادری، خانی، بوکان
 
اعراب خوزستان به کولی واژه «کوت» را بکار می برند و در آذربایجان واژه «کوت» را به «کرد» اطلاق میکنند. در شرق پاکستان و غرب هندوستان منطقه ای بزرگ بنام «کوت» وجود دارد و شهرها و روستاهای بسیاری با پیشوند و پسوند «کوت» وجود دارند.
در زبان تورکی به کولی می گویند «قراچی» که از واژه «کراچی» گرفته شده و در خراسان به آنها «کرمانچی» می گویند.

کلیلا، نام شهری در استان «راجستان» هندوستان است و به ساکنان آنجا «کلیلایی» گفته میشود. «کولی های کلیلایی» در ایران، «کردهای کلیایی» نامیده میشوند و هر دو گروه بزبان هند و فارسی صحبت میکنند.

خرات، نام شهری در استان «اوتار پرادش» هندوستان است. طایفه خرات در سنندج و کرمانشاه رسماً خودشان را کولی معرفی میکنند و در کتاب «تاریخ مردوخ»، نوشته شده توسط مردوخ کردستانی، طایفه خرات را از کردها معرفی میکند. پس ملاحظه میشود که خود کردها، طوایف «کولی» و «کردی» را در یک مقوله دسته بندی کرده اند. در حقیقت چون طوایف مهاجر کولی کوچ نشین بودند از آنرو واژه «کرد» را برای آنها بکار برده اند.

در همین لرستان همسایه ما، یکی از طوایف کولی بنام «سُور» زندگی میکند و از قضا طایفه کردی هم به نام «زُور» در شهر زُور استان سلیمانیه عراق زندگی میکند که هم زبانشان، هم لباس محلی و هم فرهنگشان مشابهند.

گورون، نام شهری در استان «کشمیر» تحت کنترل هندوستان است و به ساکنان آنجا «گورونی» می گویند. طایفه ای از کولی های مهاجر «گورونی» هم در غرب ایران ساکن شده اند و امروزه به آنها کردهای «گورانی» می گویند. جالب است بدانیم که زرتشتیان یزد هم زبانشان را گورونی می نامند. در خرم آباد دسته ای از کولی ها، کماکان زبان خودشان را گورونی می نامند.

در استان «مهاراشترا» کشور هندوستان شهری بنام «اردل» است که به ساکنان آنجا «اردلانی» گفته میشود. از قضا نام طایفه ای از کولی های هندی نیز است که به شمال عراق و غرب ایران مهاجرت کردند و امروزه نیز طایفه ای کردی با همان اسم (اردلانی) در شمال عراق و غرب ایران ساکنند. در ضمن شهری هم با همان نام «اردل» در استان چهارمحال و بختیاری وجود دارد که از نام مهاجران کولی هندی می آید.


خانی، نام طایفه ایست پر جمعیت در استان «هیماچال پرادش» هندوستان در نزدیکی مرز پاکستان. در هندوستان به مردم این استان رسماً آریایی گفته میشود. اقلیتی هم در پاکستان زندگی میکنند. مهاجران «کولی خانی» در شمال عراق ساکن شدند و بعدها به ترکیه هم مهاجرت کردند.

جات، نام یکی از پرجمعیت ترین طوایف هندی است که در سرتاسر شمال هند و قسمتی از پاکستان زندگی میکنند. زط ها، هم زیرشاخه همین طایفه هستند. دسته ای از کولی های جات به شمال عراق مهاجرت و در آنجا ساکن شده بودند و در زمان محمد رضا شاه به ایران مهاجرت کردند و در کرمانشاه ساکن شدند. در ایران به آنها کردهای «جاف» هم می گویند. طایفه ای بنام «زط» هم در استان ایلام زندگی میکند.

بوکان، نام یکی از پرجمعیت ترین طوایف هندی است که در استان «پنجاب» زندگی میکنند. در جنوب افغانستان نیز دسته ای از آنها زندگی میکند. بوکان در زبان سانسکریت یعنی «گرد و غبار». بسیاری از مردم این طایفه از پیشوند و پسوند «بوکان» برای اسم فامیل خود استفاده میکنند. کولی های مهاجر «بوکان» در جنوب استان آذربایجان غربی ساکن شدند و اسم آن شهر را هم بوکان گذاشتند.

برخی کردها به قصد بومی جلوه دادن خود در ایران، سعی میکنند تا گذشته کولی خودشان را انکار کنند و با رندی نام طایفه هایشان را تحریف میکنند تا از شکل هندی خارج شود. مثلاً نام یکی از طوایف کولی ها در شهر مهاباد «قادریا» است که در زبان سانسکریت بمعنی «گوسفند» است و با زیرکی آنرا به طایفه «قادری» تحریف کرده اند!! طایفه «قادریا» یکی از پر جمعیت ترین طوایف هندی است و هم اکنون در شمال هندوستان زندگی میکنند.

سوران، نام شهری در استان «اوریسای» هندوستان است. و به ساکنان آن شهر «سورانی» گفته میشود. مهاجران کولی سورانی در شمال عراق ساکن شدند و بعدها به سوریه و ایران نیز آمدند. در سوریه و عراق شهرهایی بنام «سوران» وجود دارند که کولی های مهاجر سورانی، آنجا ساکن شدند.

ملاحظه میکنید که اسامی تمام طوایف کردی از نام شهرهای هندی گرفته شده، زیرا از آن نواحی به خاورمیانه مهاجرت کرده اند. اگر این تشابه اسمی، یک یا دو تا بود، آنرا بحساب تصادف یا شانس میگذاشتیم ولی وقتی اسامی تمام طوایف کردی، واژه های هندی هستند، دیگر احتمال تصادفی بودن منتفی میشود.

5 . میزان خشونت و بزهکاری در بین کولی ها بسیار بالاست، طویکه بسیاری از کشورهای میزبان آنها را بعد از سالها زندگی، بیرون میکنند. در بین کردها هم میزان بزهکاری و خشونت بسیار زیاد است. مثلاً به ادعای پزشک قانونی ایران تعداد خودکشی (خودسوزی) زنان کرد در شهر سیصد هزار نفره سنندج از شهر تهران چهارده میلیون نفره بیشتر است!! و دلیل آن نیز خشونت بسیار زیاد مردان کرد علیه زنانشان است.
6 . معرکه گیرهای کرد، نمایشهای عجیب و غریبی نشان میدهند که مشابه نمایشهای مرتاضهای هندی است. هر دو گروه شمشیر و میل از یکطرف بدنشان بطرف دیگر فرو میبرند، یا میخ و خنجر به سرشان وارد میکنند و طوری هم نمیشود. کردها اینگونه نمایشها را با خود از هندوستان آورده اند.

مهاجرت کولی ها (کردها) به ایران، از زمان ساسانیان (بهرام گور) آغاز شد و آنها را به قصد مطربی و رقاصی می آورند. ابتدا در شمال عراق که پایتخت ساسانیان بود اسکان دادند و بعد به دیگر جاها پخش شدند. مهاجرت کولی ها از هندوستان به شمال عراق کماکان ادامه داشت تا اینکه در زمان خلفای اموی بار دیگر شدت گرفت.

حمد الله مستوفی میگوید: در زمان بهرام کار مطربان بالا گرفت، چنانکه مطربی روزی به صد درم قانع نمیشد. بهرام از هندوستان دو هزار لوطی (کولی) جهت مطربی بیاورد و نسل ایشان هنوز در ایران مطربی میکنند.
حمزه اصفهانی، همین ماجرا را در کتابش بازگو میکند اما تعداد کولی های مهاجر را دوازده هزار نفر می گوید که در شمال عراق ساکن شدند.
فردوسی طوسی هم همین ماجرا را بیان میکند و تعداد کولی های وارد شده از هندوستان به شمال عراق در زمان بهرام گور را دوازده هزار میشمارد.
عماد توحیدی در باره مهاجرت کولی ها (کردها) به شمال عراق می نویسد: کولی ها در عهد ولید بن عبدالملک خلیفه اموی به ایران و بین النهرین آمدند. این کولی ها از حوالی رود سند سفلی (هندوستان قدیم) بطرف فرات و دجله آمدند و به محض اینکه مستقر شدند به دزدی و راهزنی و قتل پرداختند و راه بصره و بغداد را بستند و قیمت خواربار بالا رفت و مردم در فشار قرار گرفتند.

از جمع بندی منابع تاریخی فوق میتوان نتیجه گرفت که شمال عراق در زمان ساسانیان و حتی بعد از ظهور اسلام، مهمترین مقصد کولی های مهاجر بود. فقط در زمان بهرام شاه تعداد آنها بالغ بر دوازده هزار نفر بود و بعدها تعدادشان بیشتر شد. بعد از ظهور اسلام در زمان خلافت ولید بن عبدالملک بازهم دسته های کولی از هندوستان به شمال عراق وارد شدند که تعداد آنها را بسیار زیاد ساخت.
در کتاب جهانگشای نادری، می گوید که نادر شاه افشار تعدادی از کولی های هندی الاصل (کردها) را به قصد رامشگری به خراسان آورد.

در کتاب تاریخ مردوخ، اثر مردوخ کردستانی میگوید: که خان کرد در استان سلیمانیه عراق از طوایف جاف و ثلاث (دو تا از طوایف کرد عراقی که بعدها به ایران مهاجرت کردند) عصبانی بود زیرا آنها راهزنی میکردند و از بابت چرای احشامشان حق علوفه نمی پرداختند.

در زبان سانسکریت به انسان شریف، «آریا» می گویند. فارسها و کردها هم خودشان را از نژاد «آریایی» معرفی میکنند. خود این مطلب گواه دیگری از مهاجر و کولی بودن آنها در سرزمینی بنام ایران است.
استاد علی اکبر دهخدا، در معنی کلمه «آریا» چنین مینویسد: «آریا عنوانی است که اجداد مشترک ملل هند و ایرانی خود را بدان معرفی میکردند و آنرا لغتاً بمعنی شریف دانسته اند».
 
از جمع بندی تمام مطالب فوق اثبات میشود که کردها همان کولی های مهاجر هستند که در دوره های ساسانی و خلفای اموی به شمال عراق کوچیده اند و بعدها بخاطر افزایش جمعیت به اطراف پراکنده شده اند. در زمان نادر شاه هم جمعیت قابل توجهی از کولی های کراچی (کردهای کرمانچی) در خراسان ساکن شدند.

در تمام کتب تاریخی نوشته اند که بسیاری از مردان کولی به شغل آهنگری مشغول بودند و این تنها صنعتی است که آنها بلدند، جالب است که کاوه آهنگر (کاولی آهنگر) که پرچمی با همان نام، بنام «درفش کاویانی» داشت، خودش از کولی های هندی الاصل بود که بر علیه پادشاهان ساسانی قیام کرد.
کولی ها (کردها) مهاجر توسط ساسانیان و خلفای اموی به شمال عراق بقصد مطربی و رقاصی دعوت شدند و بعد از ازیاد جمعیتشان بر علیه همان حکومتها شورش کردند. مهاجرت کولی ها (کردها) از هندوستان به ایران، بعد از ظهور اسلام هم ادامه داشت که در زمان نادرشاه افشار بیشتر شد.

در زبان هندی به عمو می گویند «کاکا» و در زبان کردی هم همین واژه با همان معنا زیاد استعمال میشود. در ضمن کولی های شیراز هم «کاکو» تلفظ میکنند.
 برای اثبات کولی و هندی بودن ریشه «کردها» آنقدر مدارک وجود دارد که میتوان در مجامع بین المللی آنر براحتی اثبات کرد و ادعاهای واهی کردها بر اراضی تورک نشین را براحتی مردود اعلام کرد. اما سؤالی که بی جواب می ماند، اینست که با توجه به اینکه کشور هندوستان مدت زمان طولانی مستعمره بریتانیا بود و دولتمردان بریتانیایی تمام طوایف هندی را می شناختند، چرا هرگز به ریشه هندی بودن «کردها» اشاره نکردند؟! 

تهیه و تنظیم از ارسلان قشقایی
فیس بوک قشقایی سسی
منابع:
پرسه کولی ها در سرزمین ایران، عماد توحیدی
تاریخ طبری، محمد جریر طبری
شاهنامه فردوسی
Edwards, j. , (2009), Language and Identity, Cambridge University, New York
Duranti, a. , (2004), Linguistic anthropology, Cambridge University, New York
Amanolahi, S. Norbeck, E. , (1975), The Luti, an Outcaste Group of Iran. Rice University Studies 61(2): 1-12.

منبع:https://www.gunaz.tv/fa/8511575

 

---

لغات تورکی ظروف و مطبخ در فارسی-مسعود سنقری

شما فارسها غذای عربی را در ظروف تورکی می پزید و می خورید و به این ملت ها توهین هم می کنید؟! - مسعود سنقری

 

در زبان فارسی لغات وارد شده ی تورکی بسیار زیاد می باشند اما مهمتر از همه آنکه لغاتی که شامل ظروف و مطبخ می شوند همگی تورکی هستند :

 

قابلمه

لغت نامه دهخدا

قابلمه . [ ل َ م َ/ م ِ ] (ترکی ، اِ) قسمی ظرف بزرگ فلزّی (مسین و غیره ). ظرف فلزّی بزرگ با درو سرپوش هم ...

 

قابلمه

فرهنگ لغت عمید

(اسم) [ترکی] [qāblame] ظرف بزرگ فلزی دردار که در آن خوراک می‌ریزند یا چیزی در آن می‌پزند.

 

بشقاب

لغت نامه دهخدا

بشقاب . [ ب ُ ] (ترکی ، اِ) پشقاب . (از غیاث ) (آنندراج ). ظرف غذاخوری پهن و گرد و کم عمق مانند دوری و رکابی که سکر و سکرچه نیز گویند. (ناظم ا ...

 

بشقاب

فرهنگ لغت عمید

(اسم) [ترکی] [bošqāb] ظرف چینی، لعابی، یا فلزی پهن و مدور که در آن غذا می‌خورند؛ دوری؛ پیش‌دستی.

 

 

قاشق

لغت نامه دهخدا

قاشق . [ ش ُ ] (ترکی ، اِ) گمان میرود از لفظ قاشمق به معنی خاریدن ، خراشیدن و تراشیدن گرفته شده است . ظرف کوچک فلزی یا چوبی که دنباله دارد و د ...

 

قاشق

فرهنگ لغت عمید

(اسم) [ترکی] [qāšoq] ابزاری چوبی، فلزی، یا پلاستیکی با دستۀ بلند و سطح مقعر دایره‌ای یا بیضی‌شکل که برای خوردن، هم‌زدن ...

 

اجاق

لغت نامه دهخدا

اجاق .[ اُ ] (ترکی ، اِ) اجاغ . دیگدان . دیگ پایه . آتشدان . || دودمان . خاندان . آل . دوده : با اُجاق شاه مردان ه ...

 

اجاق

فرهنگ فارسی معین

(اُ) [ تر. ] ( اِ.) 1 - دیگدان ، آتشدان . 2 - دودمان ، خاندان . 3 - صاحب کرامات و کشف . ؛ ~گاز نوعی اجاق که سوخت آن گاز متان است . ؛ ~برقی نوعی اجاق که با نیروی برق گ ...

 

اجاق

فرهنگ لغت عمید

(اسم) [ترکی] ‹اجاغ› ['ojāq] ۱. وسیله‌ای برای پختن غذا که ظرف غذا را روی آن می‌گذارند.۲. [مجاز] خاندان؛ دودمان.۳. [ ...

 

چخماق

لغت نامه دهخدا

چخماق . [ چ َ ] (ترکی ، اِ) آتش زنه ، و آن را به ترکی «چقماق » گویند. (آنندراج ). چخماغ . بمعنی آتش زنه . (از ناظم الاطباء). آتش باره . (فرهنگ ...

 

چخماق

فرهنگ فارسی معین

(چَ) [ تر. ] (اِ.) 1 - سنگ آتشزنه . 2 - آلتی در اسلحه که به سوزن چاشنی ضربه می زند و موجب انفجار می شود.

 

چاقو : از مصدر چاخماق(چاقماق) به معنای "چیزی را با حرکت آنی بر چیز دیگر زدن"

و لغات فراوان دیگر بویژه برای ادای احترام در خطابت مانند آقا و خانم و نظایر آن. به این دلیل هم از خودتان بپرسید که آیا غذای فاضلابی فیتیله می تواند برای ملتی باشد که فرهنگ مطبخ دارد؟ یا برازنده ی کسانی است که کلا قبل از آشنایی با تورکان با روشن کردن آتش بوسیله ی چخماق هم بیگانه بودند چه برسد که غذا را بپزند و ببرند و با قاشق بخورند!
حال بگذریم از این که لغت غذا هم عربی است و پختن دلمه ها و کباب ها و غذاهای فراوان را هم از تورکان آموخته اید!

گوناز تی وی

منبع:https://www.gunaz.tv/fa/8511511

فارس زبان ها و محبت به زبان های دیگر=نام هاى "بيگانه" تركى و عربى حميد دباغى

نام هاى "بيگانه" تركى و عربى حميد دباغى

30 July 2009 00:28

(چاپ شده به اختصار در مجله وارليق- ٢٥ ينجى ايل٬ سايى ٢-١٢٩ ٬ ياى ١٣٨٢) يكى از ابعاد و عواقب كم بررسى شده نفوذ دولت انگليس در ايران٫ پديده "استحاله قومى تدريجى بوقوع پيوسته در حاكميت و بافت ملى مردم ايران" است كه همزمان با استيلاى اين دولت و از سالهاى نخستين سده بيست آغاز و تا به امروز ادامه پيدا كرده است. نوشته حاضر به مسئله "نام هاى ممنوع شده در ايران" بيارى تنها اين بعد از ماجراى استيلاء انگليس در ايران پرداخته است. انگلستان پس از آنكه با بزير كنترل در آوردن هئيت حاكمه ايران موفق به شكست حركت نوجوى مشروطيت سالهاى ١٩٠٥-١٩٠٦ شد٫ به گستراندن دامنه حاكميت مطلقه خويش بر دولت و كشور ايران متمايل گشت و در اين رابطه خرده و كلان طرحهاى كوتاه و دراز مدت بسيار و همه جانبه اى را طراحى و يك به يك به اجراء گذارد. در واقع "به شكست كشانيدن انقلاب مشروطيت" خود مىبايست نخستين اين طرحها بشمار آيد. "قرارداد وثوق الدوله" كه با هدف تبديل كشور به مستعمره رسمى انگلستان عقد شده بود يكى ديگر از اين طرحها بود. در آن سالها جنوب ايران صحنه قيام توركان به رهبرى "صولت الدوله قشقايى" بر عليه پليس اشغال انگليس در جنوب٫ و خراسان و آذربايجان به مراكز حركات دمكراتيك٫ ضد امپرياليستى و متجدد توركهاى اين مناطق به ترتيب به رهبرى "كلنل محمدتقى خان پسيان" و "شيخ محمد خيابانى" تبديل شده٫ افزون بر آن موج بلشويك گرايى آذربايجان و تركان را فراگرفته بود. در سمت ديگر انديشه و پراتيك سياسى ايران با رنگهاى گونه گون بينش نو و جنبش آرمانخواه چپ در سيماى سه ترك بنام "حيدرخان عموغلو تارى وئردى" و بعدها "دكتر تقى ارانى" و "سليمان ميرزا محسن اسكندرى" آشنا مىگشت. همزمان "احمدشاه قاجار" شاه ترك ايران علىرغم تمام فشارهاى وارده در مقابل قرارداد تحقيرآميز ١٩١٩ وثوق الدوله از خود مقاومتى بسيار سرسختانه٫ شرافتمندانه و در عين حال نامنتظره نشان مىداد. در سال ١٩٢٠ بلشويك ها با ساقط نمودن حكومت مورد حمايت انگليس بر حاكميت جمهورى آذربايجان در شمال ايران دست يافتند. اين همه از جمله دلايل كافى براى جلب توجه٫ تامل و مداقه امپرياليسم انگليس بر ساختار ائتنيك حاكميت٫ بافت قومى اهالى و سنگينى عنصر قومى پيشتاز و مترقى تورك در آنها بود. سلطان احمدشاه بويژه پس از آنكه در مقابل دشمن مشترك بتدريج به سوى آتاتورك و بلشويكها متمايل گشت٫ به صورت يكى از اصلىترين مانع ها در راه تبديل ايران به مستعمره انگليس در آمد. و اين خود آغاز پايان براى وى شد. امپرياليسم بريتانيا اكنون نه تنها مصمم به بركنار ساختن شخص احمدشاه بود٫ بلكه تصميم به حل ريشه اى معضل استيلاى ايران٫ برطرف كردن مقاومت در برابر اين استيلا و سد نمودن راه گسترش بلشويسم به جنوب از طريق طراحى و اجراى كلان پروژه خويش مبنى بر تغيير يكباره ساختار ائتنيك حاكميت و دگرگون ساختن تدريجى بافت قومى كشور گرفته بود. در سال ١٩٢٠ دولت انگليس بر عليه احمدشاه قاجار كودتايى را پرداخته و به اجرا گذارد. در نتيجه اين كودتا "رضاخان" نامى كه به دو زبان توركى و فارسى مسلط اما از نعمت خواندن و نوشتن به هردو زبان محروم بود و پيشتر از سوى سرويس اطلاعاتى و وزارت مستعمرات بريتانيا كشف و تربيت شده بود به مسئوليت وزارت جنگ گماشته شد. در سال ١٩٢٣ حكومت كودتا استفاده نوشتارى و گفتارى از زبان فارسى در تمام موسسات دولتى را اجبارى اعلام نمود. اين تدبير در كشورى كه بيش از نهصد سال زبان خاندانهاى سلطنتى٫ هئيتهاى حاكمه٫ آريستوكراسى و بويژه زبان سنتى نيروهاى مسلح آن توركى بود٫ آنهم در كشورى با اكثريت جمعيتى تورك٫ دشوارىهاى فراوانى ايجاد نمود. تمام سرود و مارشهاى توركى نيروهاى مسلح و انتظامى (قزاقها و غيره) از تركى به فارسى ترجمه شد٫ نظاميان به اجبار شروع به دادن سلامهاى نظامى و گزارشات خويش به زبان فارسى نمودند٫ در حاليكه پيش از آن سلام و گزارشات غالبا به زبان توركى داده مىشدند. رضاخان به سال ١٩٢٥ در اقدامى آشكارا مخالف قانون اساسى با پايان دادن به سلسله ترك قاجار٫ خود را شاه ايران اعلام نمود. كودتاى موفق انگليس بر عليه اين شاه جوان سوسيال دموكرات٫ پشتگرم به حمايت مردم و سمبل دمكراسى و حاكميت قانون در ايران آنروز٫ كه به ايجاد ديكتاتورى وابسته پهلوى منجر گشت٫ سومين گام در تحقق كلان پروژه استحاله قومى انگليسى است. بدين ترتيب با توقف حركت نوزاد روشنگرى و تجدد و نهادينه شدن جامعه مدنى٫ جدايى و واپس ماندگى جامعه ايرانى از جهان معاصر نيز خيز گرفت. افزون بر آن٬ اين نخستين بار در تاريخ ايران بود كه شخصى مستقيما از سوى دول خارجى شاه ايران كرده مىشد. با سقوط دولت تركى قاجار و پايان دادن به حكومت هزار ساله توركان و بدنبال سركار آورده شدن رژيم دست نشانده پهلوى توسط امپرياليسم انگليس (١٩٢٥-١٩٧٩) و با آغاز حاكميت سياسى عنصر ائتنيك فارس در ايران٫ زمينه براى اجراى گام بعدى كلان پروژه يعنى جريان فارس سازى نامهاى تاريخى جغرافيايى در سطح كشور مهيا گشت. مليت گرايى برترى طلب- آغاز از خود بيگانگى برخورد ديكتاتورى پهلوى با تكثر ائتنيك و مسئله ملى در ايران عبارت بود از فارس سازى تمام گروههاى ملى غيرفارس و در راس آنها توركهاى ايران در كوتاهترين زمان ممكنּ به زبان ساده جوهر كلان پروژه امپرياليسم انگليس در مورد ايران را "استحاله قومى حاكميت و واژگونه كردن بافت ائتنيك كشور با به اقليت در آوردن اكثريت (غيرفارس) و به اكثريت در آوردن اقليت (فارس)" – مانند آنچه در افغانستان در باره عناصر تاجيك و پشتون و باز هم از سوى بريتانيا در حال اجرا بود- تشكيل مىداد. كلان طرحى كه پيشتر مرحله اول آن با گامهايى مانند دور ساختن خاندان توركى قاجار از حاكميت و طرد عنصر توركى از هئيت حاكمه و بويژه از ارتش با موفقيت به اجراء در آمده بود. رژيم پهلوى كه در اجراى اين وظيفه محوله از حمايت بىقيد و شرط و همه جانبه انگلستان و پس از جنگ جهانى دوم ايالات متحده آمريكا و اسرائيل برخوردار بود٫ با دست باز مرحله دوم كلان پروژه را با پايان دادن به سيستم سنتى و طبيعى نيمه فدرال كشور (ممالك محروسه ايران) و اعمال ممنوعيت بر زبانهاى ملى (اساسا توركى)٬ بدعتى كه پيش از آن هرگز در تاريخ ايران سابقه نداشته است آغاز نمود. در ادامه گامهايى مانند حمايت يكجانبه و بى حد و حصر دولتى از زبان و فرهنگ فارسى و پس از آن جريانات فارس سازى اسامى جغرافيايى تاريخى و پاكسازى زبان فارسى از كلمات عربى و توركى (فارسى سره) پى در پى آمد. با اين اقدامات بكر اكنون به مشكلات عديده ايران مشكل نامها و زبانهاى ممنوع٫ شهروندان درجه دو و غيره و يا معضلى نو به نام "مسئله (گروههاى) ملى" نيز افزوده گشت. در سال ١٩٣٠ زبان فارسى تنها زبان رسمى كشور اعلام شد. اين تدبير در كشورى كه به لحاظ عددى بزرگترين گروه ملى آن را توركها تشكيل مىدادند و به ناچار زبان اكثريت نسبى اهالى آن توركى بود بسيار شگفت انگيز و بى آينده مىنمود. در سال ١٩٣٤ رضاخان پس از بازگشت از سفر تركيه با الهام از تدابيرى كه در آنجا بر عليه زبانهاى بومى كشور انجام مىگرفت٫ همه مدارس توركى زبان كشور از جمله در آذربايجان و خراسان٫ و تئاتر آذربايجان كه يكى از قديمىترين تئاترهاى شرق اسلامى بود و نمايشهايى به زبان تركى به صحنه مىآورد را تعطيل نمود. بيگانه اعلان نمودن اسامى غيرفارسى جريان تغيير و فارس سازى اسامى جغرافيايى تاريخى در ايران از هنگامى كه رضاخان وزير جنگ بود آغاز شده است. در سالهاى نخستين حاكميت وى تغيير اسامى غيرفارسى به طور نامنتظم٫ خودسرانه٫ بدون كنترل٫ كند و اغلب اوقات توسط نظاميان انجام مىپذيرفت. سرو سامان دادن بدين هرج و مرج٫ سرعت بخشيدن٫ سراسرى نمودن و هدايت آن از سوى يك مركز با تاسيس "فرهنگستان ايران" آغاز شده است. در تشكل اين نهاد٫ فراماسون معروف٫ مغز متفكر ديكتاتورى پهلوى "محمدعلى فروغى" نقشى اساسى بازى نموده است. وى كه دشمنى و كينه توزى بيمارگونه اى با قاجارها و تركهاى ايران داشت از مهره هاى اصلى در پايان دادن به حاكميت اين سلسله تورك و به تخت نشاندن رضاخان و بعدها فرزند وى محمدرضا بوده٫ از آفرينندگان دكترين پان ايرانيسم و از طراحان سياست رسمى دولت داير بر "انكار و امحاء گروههاى ملى غيرفارس كشور" است. با پيشنهاد فروغى - على رغم نبود چنين پيش بينىاى در آيين نامه فرهنگستان- "كميسيون جغرافيا" وابسته به فرهنگستان ايجاد شد. وظيفه اين كميسيون "تبديل اسامى بيگانه اماكن ايرانى به فارسى" اعلام گرديد. در اينجا مراد از "بيگانه" در درجه نخست واژگان توركى و در درجه دوم عربى است. شايان دقت است كه رياست اين نهاد بيگانه ستيز (١٩٣٥-١٩٣٨) بر عهده نامهايى مانند "وثوق الدوله" عاقد قرارداد ١٩١٩ و "فروغى" ماسون انگليسى گزارده شده بود. در ترمينولوژى فرهنگستان و ديگر نهادها و مقامات پهلوى تمام زبانهاى ملى كشور و در راس آنها توركى و عربى "بيگانه"٫ "خارجى"٫ "غيرايرانى" و "اجنبى" شمرده شده است. بنا به اين ذهنيت نه تنها اسامى توركى و عربى مىبايست تغيير داده شوند٫ بلكه صرف شباهت به تركى و عربى براى پاكسازى شدن كافى بوده است. به عنوان مثال در اسناد٫ مدارك و مكاتبات دولتى وقت به موارد زير و مشابه آن بسيار برخورد مىشود: ".... انتخاب لغات فارسى به جاى لغات اجنبى از وظائف فرهنگستان است...."٫ "....به ارسال فهرست اسامى بيگانه اكتفا شود...."(رياست وزراء) ٫ ".... فهرست اينگونه لغات خارجى (در استان فارس!!!!) تهيه شده و حاضر است...."٫ "دهاتى كه به سامى (غيرايرانى) اشخاص نام گزارى شده.... اسامى آنها تبديل به كلمات فارسى شود." (والى فارس)٫ "....برخى نامها ديده مىشود كه هيچ شباهتى به تركى و عربى ندارند و تغيير دادن آنها چندان لزومى ندارد." (كميسيون)٫ ".... لفظ و اسم تركى بين آنها (اسم اسامى آباديها و روستاهاى شاهرود) به نظر نمىرسد....". در گزارش يكى از مقامات عدليه آبادان چنين آمده است: "اسامى كليه قراء و قصبات آنجا به عربى است و اوضاع و احوال سرحدى تغيير اسامى مزبور را با فارسى ايجاب مىكند." و يا "پس از گردآورى اسامى.... قصبات مجاور سرحدات غربى و خاصه خوزستان با تشكيل كميسيون به اسامى مناسب فارسى تبديل نمايند." (رياست وزراء). در سال ١٩٤٤ استفاده از هر زبانى به جز فارسى در تمام گردهمايىها٫ سخنرانيها٫ نمايش ها ممنوع اعلام شد. با بررسى اسناد و مدارك موجود به آسانى مىتوان دريافت كه تغيير اسامى تاريخى جغرافيايى به فارسى و كاستن پيوسته و فزاينده از دامنه كاربرد٫ حضور و برد زبان توركى و ديگر زبانهاى ملى٬ بخشى از كلان طرح بسيار گسترده تر زدودن حافظه ملل غيرفارس ايران٫ گسستن پيوندهاى تاريخى گروههاى ملى با نياخاكشان٫ نابودى علائق فرهنگى و ميراث مشترك گروههاى ملى ايران با همزبانان و همتباران خويش در آن سوى مرزها٫ بىهويت سازى اين گروهها و در يك كلام بخشى از سياست يكسان سازى و تغيير نماى ائتنيك كشور به نفع عنصر قومى فارس بوده است. تغيير اسامى مناطق ملى يكى از نخستين و اساسيترين اهداف تغيير نامهاى جغرافيايى تاريخى "تعويض نام مناطق ملى" در كشور بوده است. ١- عربستان (---> خوزستان) ازقرون ١٤-١٥ ميلادى در زمان دولتهاى آذربايجانى قاراقويونلو و آغ قويونلو به مناطق عرب نشين جنوب غربى ايران٫ "عربستان" و به مناطق غيرعرب نشين نواحى مجاور شمالى آن "خوزستان" گفته شده است. "خوز" (خوزايه٫ خوجو٫ خوجا٫ و غيره) نام عيلامىهاى غيرآريايى و يا قومى مربوط بدانها در زبانهاى ايرانى ميانه و سريانى است. در تمام تحرير و مكاتبات رسمى دوره صفوى٫ افشار٫ زند و قاجار و در زبان مردم بدين ناحيه هميشه عربستان گفته شده است. پس از پيدا شدن نفت در منطقه مزبور و با توجه به اينكه اكثريت مطلق جمعيت اين نواحى را اعراب كه حتى پيش از اسلام از ساكنين اين نواحى بوده اند تشكيل مىدادند٫ دكتر افشار از تئوريسينهاى به شدت ضدترك و ضدعرب پان ايرانيسم در سال ١٩٢٥ ريشه كن كردن زبان عربى در منطقه مذكور٫ تغيير دادن تقسيمات كشورى٫ تغيير دادن مرزها و نام عربستان و كوچانيدن عشاير و اهالى عرب منطقه به ديگر نواحى ايران را پيشنهاد مىكند. رضاخان نيز كه با همه اين خواستها موافق بود٫ در نخستين اقدام نام منطقه را به "خوزستان" تغيير داده و كلمه "عربستان" را به يكباره از ادبيات سياسى و زبان ادارى كشور منسوخ ساخت. در واقع امروزه موضوع نام هاى نخستين و اصلى عربى مناطق عرب نشين در راس تابوهاى سياسى موجود در ايران بشمار مىرود. ٢- آذربايجان (---> ؟) دكتر افشار در سال ١٩٢٦خواستار اجراى سياستهاى مشابهى در آذربايجان مانند آنچه كه در عربستان پياده مىگشت شد: "زبان تركى ممنوع اعلام شود٫ بخشى از ترك زبانان به ديگر نواحى كشور انتقال داده شوند٫ مرزهاى آذربايجان تغيير داده شوند٫ نام آذربايجان با نام ديگرى عوض گردد." هم ديكتاتورى پهلوى و هم جمهورى اسلامى با دقت تمام به چهارچوب ترسيم شده فوق صادق مانده اند. از آنروز تاكنون بخش اعظم ايالت (مملكت محروسه) آذربايجان به واحدهاى ادارى موجود و يا نوساخته ديگر (به استانهاى امروزى گيلان٫ همدان٫ مركزى٫ تهران٫ قزوين٫ زنجان٫ قم٫ كردستان و كرمانشاهان) با حذف نام آذربايجان الحاق شده اند. آخرين نمونه از تقسيم توام با حذف نام آذربايجان تشكيل استان جديد "اردبيل" است. ٣- كردستان (---> اردلان) در دوران پهلوى ميان مقامات دولتى مكاتبات بسيارى در باره مسئله تغيير نام كردستان انجام شده است. در اين مكاتبات از جمله ادعا مىشود كه نام اصلى ولايت كردستان "سننه" بوده كه در اثر ملاحظه منافع دول خارجى و يا بىمسئوليتى و عدم درك درست مسئولين ايرانى٫ و يا با استناد به رسم موجود ناميدن محل با نام قومى كه در آنجا ساكنند٫ مانند لرستان و عربستان٫ به شكل كردستان ناميده شده است. در نوشته ديگرى ادعا مىگردد كه نام كردستان "اردلان" است. به دنبال اين مكاتبات كميسيون جغرافيا نام "كردستان" را به "اردلان" و نام "سنندج" را به "سننه" تغيير داد. اما بعدها با متوجه شدن به پتانسيل كاربرد مسئله كرد در كشمكشهاى سياسى با كشورهاى همسايه تركيه و عراق٫ همچنين بىرغبتى اهالى بومى به نام هاى جديد٫ اين نونامگذارى تثبيت نشده است. ٤- تبرستان (---> مازندران) تبريها نيز در دوران پهلوى در معرض يكسان سازى ملى قرار گرفته اند. در اين راستا نام نياخاكشان از "تبرستان" به "مازنداران" كه به ايرانى بودن آن گمان برده مىشد تغيير داده شده است. بعدها ايرانى نبودن واژه مازندران آشكار شده است. ٥ – تركمن صحرا (---> دشت گرگان) تغيير نام "تركمن صحرا" به "دشت گرگان" پيش از تشكيل فرهنگستان انجام يافته بود. با اينهمه به علت قلت عددى تركمن هاى ايران و دارا نبودن اهميت استراتژيك مانند گروههاى ملى ترك٫ عرب و كرد٫ نيز عدم رغبت اهالى به نام جديد٬ نام تركمن صحرا همواره در رواج كامل بوده است. پس از استقلال تركمنستان روابط حسنه اى ما بين دو كشور ايران و تركمنستان برقرار شده است. بر خلاف سالهاى نخست استقرار دولت اسلامى٫ در راستاى سياست مداراگونه اخير به تركمنهاى ايران٬ كاربرد نام تركمن صحرا از سوى مقامات دولتى تشويق نيز مىگردد. هدف: نامهاى توركى و عربى از نامهاى تغيير داده شده پيش از تشكيل كميسيون جغرافيا مىتوان به نامهاى زير اشاره نمود: اورمو (---> رضائيه)٫ سالماس (---> شاهپور)٫ تركمن صحرا (---> دشت گرگان)٫ سولدوز (---> نقده)٫ سلاخ (---> بصيرآباد)٫ آق قلعه (---> پهلوى دژ)٫ عربستان (---> خوزستان)٫ بندر انزلى (---> بندر پهلوى). قابل توجه است كه تمام اين اسامى مربوط به مناطق ملى ترك و عرب مانند آذربايجان٫ تركمنستان و عربستان بوده اند. پس از تشكيل كميسيون جغرافيا سياست فارس سازى شامل تمام نامهاى توركى (و عربى) شهر٫ ده٫ رودخانه٫ كوه٫ بخش٫ خيابان٫ كوچه٫ دشت٫ محله و حتى طوائف شده است. در يكى از اسناد كميسيون گفته مىشود: "اگر در اين اسامى جغرافيايى كلماتى مانند چاى٫ سو٫ بولاق و نامهاى مشابه آن باشند٫ اين اسامى بيگانه مشخص و به فارسى تغيير داده شوند....براى ديگر مناطق كشور كه داراى نام هاى نامناسب و غيرفارسى اند٫ فرهنگستان نامهاى مناسبى پيدا كند." همانگونه كه ديده مىشود با ايجاد تناظر بين "غيرفارسى"٫ "نامناسب"٫ "بيگانه" و "كلمات توركى" آشكارا و عملا زبان ٦٥% از جمعيت كشور كه غيرفارسى است و در درجه اول زبان توركى نامناسب و بيگانه انگاشته شده است. جاى تعجب نيست كه از نخستين اقدامات اين كميسيون تعويض بسيارى از نامهاى توركى در سراسر كشور و در آذربايجان و نيز برخى نامهاى عربى در عربستان بوده است. به عنوان مثال: ساووج بولاغ (---> مهاباد)٫ آجى چاى (---> تلخه رود)٫ قيزيل اؤزه ن (---> سفيدرود)٫ قاراجاداغ (---> ارسباران)٫ جيغاتى چاى (---> زرينه رود)٫ مئيدان چاى (---> مهران رود)٫ سايين قالا (---> شاهين دژ)٫ ميانجى (---> ميانه)٫ قاراعئين (---> سيه چشمه)٫ خيياو (---> مشگين شهر)٫ اوجان (---> بستان آباد)٫ باغيش (---> بخشايش)٫ توفارقان (---> آذرشهر)٫ تاتائوچاى (---> سيمينه رود) . وضعيت نامهاى عربى چندان متفاوت نبود. پس از آنكه نام نياخاك اعراب ايران از عربستان به خوزستان تغيير داده شد٫ بدون توجه به موجوديت و فرهنگ ساكنين اصلى منطقه٫ مردم عرب٫ نامهاى شهرها٫ رودها٫ دشتها و حتى كوچه ها و محله ها هم تغيير داده شد. مانند: محمره (---> خرمشهر)٫ ناصرى (---> اهواز)٫ فلاحيه (---> شادگان)٫ بنىطرف (---> دشت ميشان)٫ عبادان (---> آبادان)٫ بساتين (---> بوستان)٫ خفاجيه (---> سوسنگرد)٫ ملامير (---> ايذه)٫ حويزه (---> هويزه)٫ گج قارا گؤل (--->گچساران)٫ (اين نام توركى بود)٫ خزعل آباد (---> خسروآباد)٫ خزعليه (---> خرم كوشك)٫ معشور (---> ماه شهر)٫ سيمره (---> كرخه=گاماسب) و غيره. مى توان گفت كه در عمل كميسيون جغرافيا در تمام مكاتبات و مصوبه هاى خود منحصرا بر اسامى توركى متمركز شده و خواهان تغيير آنها به اسامى فارسى نه تنها در آذربايجان و ديگر مناطق ترك نشين بلكه در تمام سطح كشور گرديده است. در سالهاى ١٩٢٧ وزارت جنگ تغيير اسامى نامهاى ارمنى در ناحيه ماكوى آذربايجان را به هئيت وزراء پيشنهاد كرده بود. با اينهمه عمده نامهايى كه تغيير آنها مورد بررسى قرار گرفت نامهاى توركى مانند قلعه (قالا) جيك (---> عزيز آباد)٫ باخچاجيق (---> سردار آباد)٫ قارا خاچ (---> على آباد)٫ قارا كيليسه (---> امان آباد) بوده اند. نمونه ديگر در سال ١٩٣٧ مصوبه اى جهت تعويض نامهاى كردى اماكن در استان كردستان پذيرفته شده٫ اما از ٤٤ اسم تغيير يافته اكثريت آنها نه كلمات كردى٫ بلكه همه از نامهاى توركى اين منطقه بوده است. جمهورى اسلامى و تغيير نامهاى جغرافيايى با وقوع انقلاب آزادىطلب و عدالت خواه بهمن و با حذف رژيم پهلوى ضربه اى اساسى بر يكى از پايه هاى كلان طرح انگليسى انكار و امحاء گروههاى ملى ايران وارد آمد. با اينهمه پس از تثبيت حكومت اسلامى٫ از سوى هيچ يك از دو جناح محافظه كار و اصلاح طلب٫ هرگز چالش و گفتمانى شفاف و همگانى بر سر سياست رژيم پهلوى در مورد گروههاى ملى غيرفارس كشور پا نگرفته و هيچگونه تغيير بنيادى و بازنگرى در اين سياست مشاهده نشده است. بالطبع اجراى پروژه تغيير نامهاى جغرافيايى تاريخى از توركى به فارسى نيز كمابيش در دو دهه اخير ادامه داشته است. شايان دقت است كه نگرش و سياست موجود جمهورى اسلامى در باره گروههاى ملى كشور و در اين ميان سياست مورد بحث نامهاى ممنوع ملى٫ ظاهرا بيش از همخوانى با پايه هاى تئوريك اسلامى مشهور در اين موارد٫ يكسانى و همخوانى بسيار بيشترى با سياستهاى ملىگراى افراطى بكار گرفته شده در كشورهاى همسايه٫ تركيه لائيك كه خود آنرا پان تركيست مىنامند و دولت متعصب عربى بعثى عراق دارد. در سالهاى جمهورى اسلامى گرچه برخى از نوفارس سازىهاى رژيم پهلوى جاى خود را به نامهاى اصلى داده اند٫ با اينهمه بنظر مىرسد كه انگيزه موجود در تمام اين بازگردانيها نه اعاده هويت تاريخى-ملى اماكن فوق الذكر و احترام به گروههاى ملى كشور٫ بلكه پاكسازى نامهاى مربوط به سران رژيم پهلوى بوده است. مانند اعاده نام "اورميه" به جاى "رضائيه"٫ "سلماس" به جاى "شاهپور" و "بندر انزلى" به جاى "بندر پهلوى". از فارس سازيهاى رايج شده در دوره اخير: يام (---> پيام)٫ آللاه وئردى كؤرپوسو (---> سى و سه پل)٫ گؤى مسجيد (---> مسجد كبود)٫ سؤيونبد (---> سه گنبد)٫ قارا آغاج (---> قدس)٫ گوجو وار (---> كجا آباد)٫ سام بودان (---> سنگ بران)٫ گوموش تپه (---> دمشقيه)٫ گؤى تپه (---> تبه گوى)٫ صوفو چاى (---> صوفى رود)٫ آق قالا (قلعه) (---> سپيد دژ)٫ دره گز (---> محمدآباد)٫ قاراوول داغى (---> شيركوه)٫ بجنورد (---> بيژن گرد)٬ كيوى (---> كوثر)٬ شوط (---> ايرانسر) ٬ قورد دلييى (دليگه) (---> دره سبز) و غيره. بازتاب در عرصه سياست خارجى در تغيير نامهاى تاريخى جغرافيايى توسط مقامات در دوره پس از انقلاب به جز يكسان سازى و فارس گردانى توركها و ديگر گروههاى ملى ايران٫ عامل سياست خارجى نيز موثر بوده است. دو نمونه از تغيير نامهاى تاريخى جغرافيايى با ملاحظه برخى مصالح مفروض در عرصه سياست خارجى٫ آغاز به كاربرد روز افزون نامهاى "آران" و "مازندران" به جاى به ترتيب "جمهورى آذربايجان" و "درياى خزر" از سوى مقامات رسمى كشور است. ١- جمهورى آذربايجان (---> آران) با تاسيس جمهورى آذربايجان در قفقاز جنوبى به سالهاى ١٩١٨- ١٩٢٠ در محيط هاى سياسى ايران مباحثى در باره درستى و يا نادرستى اطلاق نام آذربايجان بر اين دولت نوپا در گرفته بود. به واقع در مقاطع مختلف زمانى مرزهاى آذربايجان تاريخى-جغرافيايى متغير بوده است. حتى در يك مقطع زمانى نيز آذربايجان در برخى منابع در معنى گسترده آن سرزمينى وسيع در جنوب از ناحيه اراك (سلطان آباد) در ايران مركزى تا به دربند در شمال (داغستان) و در شرق از رى تا به ارزينجان در غرب (تركيه) ٫ در برخى منابع ديگر نيز به معنى محدود آن تنها شامل آذربايجان درونى (ايچ آذربايجان٫ آذربايجان ايران) بكار رفته است. با اينهمه گهگاه تحت تاثير پاره اى از احساسات ملىگرايانه افراطى اين مباحثه آكادميك به شكلى غيرسازنده از سوى مقامات رسمى در سياست خارجى كشور نيز بازتاب پيدا مىكند. اين٫ نمونه اى از محدود نماندن انگيزه و دامنه تاثيرات تغيير نامهاى جغرافيايى تاريخى به عرصه سياست داخلى كشور است. به نظر مىرسد كه دولت ايران اين مسئله را به عنوان ابزارى در خدمت اثبات عدم وجود پيوند و يكسانى تبارى- فرهنگى بين توركهاى آذرى ايران و جمهورى آذربايجان بكار مىبرد. اين نگارش خود بر پايه عدم قبول وجود گروه ملى- ائتنيك مستقلى به نام تورك (آذرى) در ايران بنياد گزارده شده است. ٢- خزر (---> مازندران) "خزر" نامى توركى است. به همين سبب در دوره پهلوى برخى از ملىگرايان افراطى فارس از ايده ناميدن درياى خزر به نام "مازندران" كه در اصل و پيشتر به ناحيه "تبرستان" داده شده بود استقبال كرده اند. در روزهاى اخير مقامات جمهورى اسلامى و نيز بسيارى از ملىگرايان افراطى فارس سعى گسترده اى در رايج ساختن نونام "درياچه مازندران" به جاى "درياى خزر" از خود نشان داده اند. موضوع مباحثه و كشمكش ساختن نونام مازندران با سران جمهورى آذربايجان نمونه ديگرى از سرايت پديده تغيير نامهاى تاريخى جغرافيايى به صحنه سياست خارجى است. تعميم نام "چالدران" بر منطقه بزرگى در آذربايجان غربى توسط دولت نيز٫ در حاليكه چالدران نام ناحيه كوچكى در اين استان است٫ از سوى برخى از روشنفكران آذرى به عنوان اقدامى جهت تحريك دشمنىها و افزودن بينونيت بين توركهاى ايران و تركيه تلقى شده است. پرهيز از كلمه "ترك" و در اين راستا خوددارى از ناميدن خيابانى بنام "تركيه" در تهران على رغم اصرار و رنجش سفارت اين كشور دو نمونه ديگر از مناسبت بين سياستهاى نامگذارى و روابط خارجى است. ممنوعيت نامهاى كودكان و اشخاص در دوره پهلوى محدوديتهايى در مورد كاربرد زبانهاى ملى و در راس آنها زبان توركى در نامگذارى اشخاص اعمال مىشد. حتى اقداماتى براى تغيير نامهاى عشاير تورك و عرب انجام گرفته بود. در يكى از اصولى كه كميسيون جغرافيايى فرهنگستان قبول نموده بود٫ بيان مىشود كه "از آنجائيكه امروزه در شهرنشينى قبايل سعى مىشود٫ نامهاى تركى يا عربى طوائف و عشاير ايران با تبديل نام آنها به اسامى مكان به فارسى تبديل گردد." از پديده هاى مختص به جمهورى اسلامى٫ محدوديت هاى جديدى است كه بر كاربرد زبانهاى ملى در عرصه نامگذارى كودكان٫ افراد٫ محل كار و غيره آورده شده است. طبق اين محدوديتها در حاليكه به اقليت هاى دينى مجاز٫ اجازه انتخاب نام كودكان به زبان و مطابق با فرهنگ ملى خويش داده شده است٫ به مسلمانان غيرفارس مانند توركها اجازه انتخاب نام كودكان در زبان و مطابق فرهنگ خويش داده نشده است. در جمهورى اسلامى فهرست نامهاى ممنوعه تهيه شده است. مامورين معمولا در مواجهه با اسامى به زبان توركى و يا ديگر زبانهاى ملى كه اكثرا در ليست مزبور هم يافت نمىشوند٫ يا نام انتخابى والدين را كلا رد و عوض مىكنند و يا نامى شبيه به آن به زبان فارسى انتخاب و ثبت مىنمايند. (مثلا به جاى "سايان" توركى٫ "شايان" فارسى). با تغييرات حادثه در دو دهه اخير در داخل و خارج كشور (سقوط رژيم پهلوى٫ تاسيس جمهورى مستقل آذربايجان٫ رويت برنامه هاى ماهواره اى توركى٫ ترك خط كيريل و اتخاذ خط لاتين در آذربايجان٫ آغاز جنبش اصلاح طلبى آقاى خاتمى٫ گسترش شبكه اينترنت و غيره ) كه از ايزولاسيون فرهنگى گروههاى ملى به خصوص توركهاى ايران به مقياس وسيعى كاسته است٫ بين ايرانيان منسوب به گروههاى ملى بويژه نسل جوان و آنهائيكه در خارج زندگى مىنمايند٫ روند محسوس و فزاينده انتخاب٫ كاربرد٫ و اصرار بر نامهاى اشخاص و كودكان٫ محل كار و بعضى محصولات توليدى در زبانها و مطابق فرهنگها ى ملى مشاهده مىشود. در سالهاى اخير چندين كتاب نامهاى توركى-آذربايجانى٫ تركمنى٫ كردى و غيره در داخل كشور انتشار يافته است. با اينهمه محدوديتهاى موجود بويژه در مورد نامهاى توركى در داخل و در نمايندگيهاى دولت در خارج به دقت اجراء مىگردد و نمونه هايى از آنها در برخى از نشريات نيز انعكاس مىيابد. با مقايسه اى اجمالى بين الگوها و روندهاى موجود در نامگذارى ها كه توركهاى آذرى در شوروى سابق و ايران در طى قرن بيستم تجربه كرده اند٫ مىتوان گفت در حاليكه روند روسى سازى-روسىگرى در بين تركان شمال بسيار ضعيف و ناچيز بوده است (به جز مورد كاربرد گسترده پسوند "اوف" در پس نامهاى خانوادگى)٫ روند فارسى سازى-فارسى گرى در ميان توركهاى ايران بسيار گسترده تر و ژرفتر بوده است. قابل توجه است كه طى قرن بيستم در ايران نه تنها نامهاى توركى قبلا رايج به فراموشى سپرده شده اند٫ بلكه بسيارى از نامهاى فارسى و عربى سنتى مرسوم ميان توركها نيز جاى خود را به نامهاى فارسى نوى كه در دوران پهلوى رايج گشته اند داده اند. با اينهمه گرچه در اثر سياستهاى اعمال شده در سه نسل گذشته نامگذارى اسامى و نامهاى خانوادگى به زبان توركى در سطح كشور تقريبا متروك شده است ٫ چند گروه اجتماعى در مقابل ريشه كن شدن نامهاى توركى مقاومت نسبى نموده اند. اينها شامل گروههاى متعلق به آريستوكراسى ايران كه پس از قريب به هزار سال حاكميت خاندانها و قشونهاى تورك در ايران٫ اكثريت مطلقشان توركى تبارند٫ طوائف توركى خاستگاه اين گروهها٫ نيز گروههاى عشايرى و روستايى توركى كه از گزند سياست و آثار يكسان سازى قومى نسبتا بدور بوده اند و داراى اسامى با پسوندهاى توركى نسبيت "چى"٫ "لو" (محل طائفه٫ مسلك)٫ و "خان"٫ "بيگ-بگ-بى"٫ "اوغلى"٫ "آقا"٫ "قلى"٫ "باشى"٫ "جه-جا"٫ "جوق-جق"٫ "لار-لر"٫ "وئردى-وردى"٫ و پيشوندهاى "آق"٫ "قره-قارا"٫ و غيره مىباشند هستند. بدين گروهها علوى هاى تورك (على اللهى ها-قزلباشها-اهل حق) كه زبان مقدس مراسم مذهبى شان توركى است را نيز مىبايد افزود. اسامى اماكن نوساخته٫ محل كار و محصولات توليدى پس از تاسيس جمهورى اسلامى ايران همه نامهاى انتخاب شده براى صدها و هزاران خيابان٫ كوچه٫ سد٫ پارك٫ مسكن٫ مدرسه نوساخته نه به زبانهاى ملى بلكه به زبان فارسى است. به عمنوان مثال در آذربايجان يعنى سرزمينى به وسعت انگلستان٫ تمام صدها نام جديدى كه از سوى دولت انتخاب شده است٫ نه به زبان مردم بلكه به زبان قوم فارس است. در عرصه كاربرد زبانهاى ملى در ناميدن محل كار خصوصى نيز محدوديتهاى جدى اى اعمال مىشود. معمولا اينگونه اسامى به عنوان مثال اگر نام شركتى داراى كلمه "ترك" بوده باشد٫ از سوى وزارت كشور در تهران٬ مرجعى كه پرونده براى تصميم گيرى نهايى بدانجا ارجاع شده است٬ رد مىگردند. در سال ١٩٨٩ فعالت متوقف شده فرهنگستان پس از انقلاب٫ با نام "فرهنگستان زبان و ادب فارسى" به رياست آقاى رفسنجانى دوباره از سر گرفته شده است. در سال ١٩٩٥ با تصويب قانونى استفاده از كلمات و عبارات "خارجى" در نامگذارى محصولات كشاورزى و صنعتى٫ در مكاتبات و سخنرانىهاى ممنوع اعلام گرديد. ياد آورى مىشود كه فرهنگستان كلمات غيرفارسى و در راس آنها توركى را "خارجى"٫ "اجنبى"٫ و "بيگانه" مىشمارد. كارنامه 1- در دوران ديكتاتورى پهلوى بخش بزرگى از نامهاى جغرافيايى تاريخى غيرفارس كشور به عنوان بيگانه با اسامى فارسى تعويض شده اند. در حاليكه اين نامها كه سمبل غنا٫ تنوع٫ همزيستى و بردبارى فرهنگى گروههاى ملى كشورند٫ در طول تاريخ كوچكترين مشكلى مابين ملل ساكن در ايران ايجاد ننموده بودند. 2- اجراى اين سياست نه تنها مشكلى از مشكلات بىشمار و مزمن كشور را حل ننموده است بلكه در بستر سياست آسيميلاسيون گروههاى ملى غيرفارس٫ مسئله اى نو٫ پيچيده و جدى بر مسائل متراكم ايران افزوده است. 3- در ميان نامهاى تغيير داده شده هرچند كه نامهاى عربى٫ بلوچى٫ كردى و به مقدار كمى ارمنى يافت مىشوند٫ اكثريت را نامهاى توركى يعنى زبان اكثريت نسبى مردم تشكيل مىدهد. 4- در اجراى سياست فوق با آنكه دائره فعاليت كميسيون جغرافيا تمام سطح كشور را فراگرفته است٫ با اينهمه توجه عمده اين نهاد به غرب و شمال كشور كه تماما محل سكونت خلقهاى غيرفارس و در راس آنها توركها مىباشد بوده است. علاوه بر اين مىبايست ذكر شود كه ملل ساكن در اين مناطق مانند٫ تركها٫ كردها٫ عربها و تركمنها توسط مرزهاى كشور به دو نيم شده و داراى همزبانان و همتباران در آن سوى مرزها مىباشند. 5- اكثريت مطلق جمعيت كشور كه به زبانهاى غيرفارسى تكلم مىنمايند٫ از انتخاب اسامى به زبانهاى ملى و مادرى خويش براى اشخاص حقيقى و حقوقى و نيز اماكن و غيره محروم گرديده اند. با تاسيس جمهورى اسلامى سياست فارس سازى اسامى كمابيش پيگيرى شده و در برخى موارد ابعاد آن گسترش يافته است. 6- با اينهمه پديده اى كه در الگوى ايران به دفعات مشاهده شده است٫ عبارت از اين است كه با وزيدن كوچكترين نسيم دمكراسى و با پديدار گشتن نخستين جو آزاد سياسى در كشور٫ مردم در اولين فرصت نامهاى جعلى بيگانه با فرهنگ و زبان خويش را كه بزور دولت و غالب اوقات به نيت خوار شمردن و نابودى ملى و مدنيشان انتخاب و تصويب شده اند ترك كرده و دوباره به نامهاى پيشين٫ به زبان و فرهنگ ملى خود بازگشته اند. حتى نمونه هايى مانند كاربرد نام "قوشاچاى" به جاى "مياندوآب" از سوى مردم نشان مىدهد كه دامنه در حال گسترش بازگشت به هويت و فرهنگ ملى ميان گروههاى ائتنيك كشور ديگر منحصر و محدود به رد و تغيير نامهاى رسمى ساختگى نيز نخواهد بود. عقل سليم- مداراى فرهنگى دولت ايران بنا به عرف دولتمدارى٫ قوانين داخلى كشور٫ قوانين٫ قراردادها و تعهدات بين المللى موظف به شناسايى٫ حفظ٫ گسترش و تضمين هويت٫ زبان و فرهنگ گروههاى ملى كشور است. وظيفه اى كه حكومتهاى مختلف تاكنون به عذرهاى گوناگون (تماميت ارضى٫ وحدت ملى٫ استقلال سياسى و غيره) و بطور بنيادين در بجا آوردن آن كوتاهى هاى بسيار نموده اند. طبق بند ١٤ ماده ٣ قانون اساسى فعلى٫ از وظائف دولت "....تامين حقوق همه جانبه افراد و ....تساوى عموم در برابر قانون" شمرده شده است. اصل ٩ ام نيز جداگانه تصريح مىكند كه "هيچ مقامى حق ندارد بنام حفظ استقلال و تماميت ارضى كشور آزاديهاى مشروع را هر چند با وضع قوانين و مقررات سلب كند". به اينها اصل ١٩ را نيز بايد افزود آنجا كه مىگويد:"مردم ايران از هر قوم و قبيله كه باشند٫ از حقوق مساوى برخوردارند و رنگ٫ نژاد٫ زبان و مانند اينها سبب امتياز نخواهد بود". بخشى از قراردهاى بين المللى در رابطه با كاربرد زبانهاى ملى در نامگذاريها عبارتند از: - بيانيه در مورد حقوق اشخاص منسوب به اقليتهاى ملى٫ قومى٫ دينى و زبانى. مصوب مجمع عمومى سازمان ملل متحد. ٢٠ سپتامبر ١٩٩٣. ٤٧-١٣٥ (ماده ٢ ٫ بندهاى ١ و ٣ ٫ بندهاى ٣ و ٤ ٫ ماده ٨٫ بند ١ ). - قرارداد حقوق كودكان. مصوب مجمع عمومى. ٢٠ نوامبر ١٩٨٩ . (مواد ٧ ٫ ٨ ٫ ٢٠ ٫ ٣٠ ). - كنوانسيون حقوق مردم و عشاير بومى در كشورهاى مستقل. مصوب سازمان جهانى كار. (١٦٩)٫ ٥ سپتامبر٫ ١٩٩١ . (بخش ١ ٫ مقوله اول٫ بند ٢ ٫ بخش ٦ ٫ مقوله ٢٨ ٫ بندهاى ١٫ ٢٫ ٫ ٣). آنچه از مطالعه اين قراردادها در رابطه مستقيم ويا غيرمستقيم با "حق كاربرد زبانهاى ملى در نامگذاريها" بدست مىآيد بطور خلاصه عبارت از اينست كه : دولتها مىبايست به تنوع قومى و فرهنگى شهروندان خويش توجه كافى كرده٫ حق گروههاى مزبور را در گسترش فرهنگى هويت و زبانشان٫ حق استعمال و توسعه زبانشان٫ حق انتخاب آزادانه اسم را به رسميت شناسند و عدم دخالت غيرقانونى دولت در اين موارد را تضمين نمايند. دولتها مىبايست تدابيرى جهت تسهيل امر دستيابى گروههاى مزبور به اطلاعات در مورد فرهنگ٫ زبان و تاريخ خويش اتخاذ نمايند. دولتها مىبايست توجه كافى به رفع احتياج كودكان منسوب به گروههاى ملى در وسائل ارتباط جمعى نموده٫ به حفظ پيوستگى هويت زبانى و ائتنيك كودك اهتمام ورزند. هيچ دولتى نمىتواند گروههاى مزبور را از حق استفاده از فرهنگ قومى و يا كاربرد زبان خويش محروم سازد. هيچ عذرى مانند تماميت ارضى و استقلال سياسى مانع از اجراى تعهدات فوق نمىشود. جامعه اروپا نيز در باره مسئله اسمها و گروههاى زبانى-ملى مصوبه صريحترى به قرار زير دارد: (كنوانسيون چهارچوب براى حفظ اقليتهاى ائتنيك٫ ١ ٫ ٢ ٫ ١٩٩٥ ٫ استراسبورگ. و نيز چارت اروپايى براى زبانهاى منطقه اى و يا اقليت. ٥ ٫ ١١ ٫ ١٩٩٢ ٫ استراسبورگ). ماده ١١ – (حق استفاده از نامها در زبانهاى اقليت). ١- دولتهاى طرف كنوانسيون شناسايى حق افراد منسوب به يك اقليت ملى را در استفاده از نام و نامهاى خانوادگى خويش در زبان اقليت و حق در خواست ايشان براى شناخته شدن اين نامگذارى را طبق ترتيبات موجود در سيستم حقوقى خود متعهد مىشوند. ٣- در مناطقى كه بطور سنتى تعداد كثيرى از افراد منسوب به يك اقليت ملى زندگى مىكنند٫ دولتهاى طرف قرارداد- در چهارچوب سيستمهاى حقوقى خويش و در صورت لزوم با عقد قراردادهايى با دولتهاى ديگر و با در نظر گرفتن شرايط ويژه- در كاربرد اسامى محلى مرسوم٫ نام خيابان و نام مكانهاى جغرافيايى ديگر به زبانهاى ملى٫ در صورت وجود در خواست كافى براى به زبان اقليت بودن اين اسامى كوشش مىنمايند. راه برون رفت با توجه به دستآوردهاى جوامع مشابه ديگر و تدابير مجامع بين المللى و با در نظر گرفتن تجربه تلخ٫ شرم آور٫ ضد فرهنگى و ضد انسانى پاكسازى نامهاى جغرافيايى و تاريخى غيرفارس در ايران به فارسى و نقش منفى يگانه اى كه دولت در اجراى آن داشته است٫ تدابير زير مىتواند مطرح گردد: أ‌- تشكيل هئيتى رسمى در مجلس شورا براى تحقيق و تهيه گزارشى همه جانبه در باره مسئله محدوديتهاى اعمال شونده بر زبانهاى ملى در نامگذاريها٫ تغيير نامهاى جغرافيايى و نامهاى ممنوع اشخاص. (يادآورى مىشود كه مجلس اصلاح طلب تنها نهاد دولتى است كه گهگاه به بعضى از ابعاد مسئله ملى در كشور پرداخته است. ) ب‌- دست برداشتن از انديشه "غيرملى٫ غيرايرانى٫ خارجى و بيگانه" شمردن زبانهاى غيرفارسى بويژه توركى و عربى؛ دست برداشتن از مساوى شمردن ايرانى با فارس؛ پايان دادن به تلقى "بيگانه٫ غيرملى٫ غيرايرانى و خارجى" شمردن زبان٫ فرهنگ٫ هويت و خود اكثريت مردم كشور؛ پذيرفتن رسمى گروههاى ملى غيرفارس٫ هويت٫ زبان٫ تاريخ و فرهنگشان مانند فارسها به عنوان اجزاء اصلى و برابر حقوق سازنده مردم٫ فرهنگ٫ تاريخ و آينده ايران. ت‌- فراهم نمودن سياهه تمام قوانين و بخشنامه هاى غيردمكراتيك موجود و ناهمخوان با تعهدات بين المللى دولت در مورد ممنوعيت و يا محدوديت استفاده از زبانهاى ملى در نامگذاريها توسط هئيت مزبور جهت اصلاح و يا لغو اين قوانين. ث‌- فراهم ساختن مقدمات الحاق داوطلبانه دولت ايران به قراردادهاى مربوط به حقوق شهروندان و گروههاى ملى- ائتنيك- اقليتى كه تاكنون بدانها نپيوسته است. ج‌- تهيه قوانين جديد با احترام به حقوق شهروندى و هويتهاى ملى٫ زبانى٫ ائتنيك و اعتقادى شهروندان و در سايه تجارب٫ تعهدات٫ قوانين و قراردادهاى بين المللى٫ با ملاحظه تبعيض معكوس به سود زبان و فرهنگهاى غيرفارس. ح‌- تهيه فهرست تمام نامهاى ملى غيرفارس تغيير داده شده در سطح كشور پس از سالهاى ١٩٠٦ – ١٩٠٥ بويژه پس از كودتاى انگليسى اسفند ١٢٩٩ ٫ بخصوص اسامى توركى و عربى تعويض شده و باز گرداندن نامهاى اصلى و پيشين به صاحبان خويش. خ‌- تصويب قانونى دائر بر ممنوعيت تغيير نامهاى موجود تاريخى-جغرافيايى غيرفارس به نامهاى فارسى در آينده از سوى مقامات و مراجع دولتى در تمام سطح كشور. ممنوع اعلام گرديدن اكيد تغيير نامهاى جغرافيايى تاريخى بويژه در مناطق ملى به شكل كيفى و خودسرانه. د‌- مشخص نمودن٫ تصحيح يا ابطال همه قوانين و بخشنامه هايى كه حق و آزادى والدين را در نامگذارى كودكان به زبانهاى ملى غيرفارسى محدود مىسازند. اعاده حق غصب شده والدين ايرانى منسوب به گروههاى ملى-زبانى غيرفارس در انتخاب آزادانه اسم براى فرزندان خويش مطابق با فرهنگ ملى٫ ائتنيك و زبانى خود بديشان و تضمين آزادى استفاده از آن. ذ‌- توجه به واقعيت تكثر ملى و تنوع ائتنيك-زبانى مردم كشور در تهيه ليست نامهاى مجاز و غيرمجاز در نامگذارى افراد و كودكان٫ تهيه آن در كميسيونى مركب از نمايندگان مليتهاى عمده ايران. (در صورت اثبات كارشناسانه ضرورت تهيه چنين ليست هايى). ر‌- تضمين و تصريح حقوق گروههاى ملى-زبانى غيرفارس ايران و مشخصا گروههاى مسلمان غيرفارس مانند توركها٫ عربها٫ تركمنها٫ كردها٫ بلوچها در استفاده بدون محدوديت از زبانهاى ملى- مادرى غيرفارس در نامگذارى كودكان٫ اماكن و غيره و برابر حقوقى گروههاى ملى كشور در اين زمينه ها با عنصر قومى فارس در قوانين مربوطه. ز‌- دقت به بافت ملى و زبانى منطقه٫ فرهنگ و خواست مردم بومى٫ مسئوليت هاى فراموش شده دولت در حفظ و گسترش فرهنگها و زبانهاى ملى غيرفارس در نامگذارى پارك٫ خيابان٫ راه٫ پل٫ مجتمع٫ شهرك٫ موسسه٫ ساختمان٫ اماكن و سازه هاى ديگر موجود ويا نوساز٫ بنيادها٫ مدارس٫ آثار هنرى٫ معمارى٫ محصولات توليدى و غيره. استفاده مطلق از زبانهاى ملى بومى در اين موارد پس از هماهنگى و مشورت با نهادهاى محلى و غيردولتى٫ شوراى شهر و ادباى بومى. س‌- تاكيد به غيرقانونى بودن اعمال هر گونه محدوديت و تعدى دولت به ثبات٫ استمرار و امنيت فرهنگى-معنوى گروههاى ملى-ائتنيك غيرفارس و تفهيم آن به ماموران اجرايى مخصوصا منسوبين به قوم فارس و شهروندان. پايان دادن به هرج و مرج٫ خودسرى مقامات محلى و استاندارد مضاعف موجود در اين زمينه. سخن پايان در ايران كنونى مونيسم ملى٫ فرهنگى٫ ائتنيكى وجود ندارد. ناگزير كوشش در راه ايجاد آن از طريق دگرگون ساختن نامهاى جغرافيايى تاريخى و يا منع استفاده از زبانهاى ملى در نامگذارى كودكان و اماكن و غيره به منظور گسستن پيوندهاى ملل غيرفارس با تاريخشان و بى ريشه و بى هويت نمودن آنها٫ در آينده ايران مدنى و بردبار جايى نخواهد داشت. ادراك اين واقعيت از سوى روشنفكران و مسئولين كشور وظيفه اى تاريخى و ضروى براى ابقاء جامعه ايرانى است. با كارزارى كه امپرياليسم انگليس در سده بيستم عليه عنصر تورك در ايران و به هدف ساختن جامعه اى تك قومى فارسى آغاز نموده٫ هم اكنون وضعيتى ناهنجار٫ ناموزون و ناهمخوان با واقعيات اجتماعى كشور و البته به شدت ناپايدار پديد آمده است. زبان انسانهايى كه بيش از هزار سال در جوار و در ميان ملت فارس زيسته اند٫ فرهنگ گروههايى كه نزديك به هزار سال خوب و يا بد٫ بر اين سرزمين و مردمان و اقوام آن - و در اين ميان بر فارسها- حاكم بوده و زبانشان زبان رسمى دربارها و ارتشهاى اين كشور بوده است٫ "خارجى"٫ و "بيگانه" اعلام شده است. با تعريف اينچنينى "خودى" به عنوان "بيگانه" و با اينگونه نگرش به حال و آينده٫ نبرد آغاز شده اسمى عليه بيگانه و يا "بيگانه ستيزى" موجود در ايران٫ لاجرم با "خودستيزى"٫ "نابودى خود" و "محو گذشته و آينده خود" يكسان گشته است. در ايران گروههاى ملى غيرفارس٫ زبان و فرهنگشان داراى حقوق برابر با خلق٫ زبان و فرهنگ فارس نمىباشند. زبانهاى رايج در ايران در مقابل قانون و از سوى دولت عملا متساوى شناخته نشده اند. گروههاى ملى غيرفارس بويژه توركها از آزادى تعليم و تعلم به زبان ملى خويش٫ از امكانات شكوفاندن و كاربرد گسترده زبان و فرهنگ خود در عرصه هاى مختلف اجتماعى٫ هنرى٫ ادارى و سياسى٫ كودكان و جوانان از آموختن تاريخ زبان و ادبيات خود٫ از دستيابى و آگاهى به تاريخ فرهنگى و سياسى گروه ملى-قومى خويش محرومند. اين همه در حاليست كه عنصر قومى فارس در همه موارد فوق از حمايت همه جانبه دولتى برخوردار است. با بيگانه شمرده شدن زبان و فرهنگ اكثريت غيرفارس كشور٫ در واقع اكثريت مطلق مردم به حاشيه رانده شده و به سطح شهروندان درجه دو تنزل پيدا كرده اند. با اعمال دستكاريها و ممنوعيتهاى بيشمار بافت و منظره قومى-ائتنيك كشور تحريف و تغيير داده شده٫ سعى به زدودن حافظه تاريخى ملل غيرفارس ايران گرديده است. با يكسان سازى قومى اعمال شده از سوى دولت٫ گروههاى ملى غيرفارس كشور به همراه زبان و فرهنگشان بيكباره در معرض نابودى فرهنگى و فروپاشى مدنى قرار گرفته اند. تهاجم دولتى به گروههاى ملى غيرفارس٫ تاريخ٫ فرهنگ و آزادىهايشان كه در طول سده بيستم تحت شعارهاى حفظ استقلال سياسى٫ وحدت ملى٫ تماميت ارضى و غيره و با ادعاى مقابله با خطر پان توركيسم و پان عربيسم و مشابه آن انجام شده است٫ به واقع و بىترديد خود ريشه در پان ايرانيسم بسيار غليظ و ملى گرايى افراطى فارس دارد. سياست رسمى ضد ملى و خشن "انكار و امحاء گروههاى ملى غيرفارس كشور" كه در تضاد كامل با واقعيت تكثر ائتنيك-ملى جامعه ايرانى است٫ بنوبه خود عامل اصلى بروز تنش مدام و دشمنى بين گروههاى ملى كشور و دور شدن اين گروهها از دولت مركزى (در سده بيست كشور شاهد ناآراميهاى بىشمار توركهاى ايران در آذربايجان٫ خراسان٫ قشقايستان٫ همچنين ناآرامىهاى مشابهى در كردستان٫ عربستان٫ بلوچستان٫ لرستان٫ گيلان٫ مازندران٫ تركمنستان و لارستان بوده است.) و زمينه ساز دخالت نيروهاى خارجى در امور داخلى كشور بوده است. ادامه اين سياست ناسنجيده تيشه به ريشه وحدت ملى زدن و اساسيترين تهديد و خطر بر عليه آرامش سياسى و آسايش معنوى جامعه ايرانى٫ حتى پايدارى آن است. 1 - سير "اردشير ريپورتر" از پارسيان هندوستان و عضو سرويس اطلاعاتى انگليس٫ عامل اصلى كشف و تربيت رضاخان و انجام كودتاى ١٩٢٠ بر عليه دمكرات ترين حاكم تاريخ ايران "احمد شاه قاجار" بوده است. ايده تغيير سلسله تورك قاجار با سلسله اى ايرانى به گفته خود وى از آن اوست. وى در آرزوى ايجاد نخستين پادشاهى ايرانى نژاد پس از سقوط سلسله ساسانى بدست اعراب بوده است. از تصادف روزگار سى و سه سال بعد نام پسر وى "شاهپور ريپورتر" كه از قضا او هم عضو سرويس اطلاعاتى انگليس بود در ميان عوامل كودتاى ديگرى (١٩٥٣) بر عليه قاجار دمكرات و مردمى ديگرى اينبار "دكتر محمد مصدق" ديده مىشود. 2 - در باره زبانهاى رايج در ايران هيچگونه آمار رسمى موجود نمىباشد. طبق برخى منابع٬ پيش از اجراى قراردادهاى گلستان و تركمن چاى٫ زبان توركى زبان اكثريت مطلق مردم ممالك محروسه ايران٫ پس از اجراى قراردادهاى مذكور زبان اكثريت نسبى مردم ايران است. منابع ديگر آنرا دومين زبان ايران مىدانند. در سراسر نوشته حاضر تثبيت و قول نخست اساس گرفته شده است. 3 - بسيارى از سلاطين و شاهان٫ فرماندهان ارتش و بروكراتهاى عاليرتبه دولتهاى تورك ايران٫ كلمه اى فارسى نمىدانسته اند. بسي

منبع:

https://www.gunaz.tv/fa/8515056

چین و مسلمانان تورک اویغور:کاش خون اینان هم به رنگینی خون فلسطینان می بود.

فرار مسلمانان چین به ترکیه / والدین کودکان گیر افتاده‌اند (+عکس)

تعداد زیادی" از کودکان در سین‌کیانگ اینک در مراکز بهزیستی و مدارس شبانه‌روزی نگه‌داری می‌شوند و هیچ دسترسی به والدین خود ندارند.

براساس گزارش‌ سازمان‌های حقوق بشری در ماه نوامبر گذشته، بیش از یک میلیون مسلمان اویغور چین به 500 اردوگاه اجباری در استان "سین کیانگ" چین  منتقل شده‌اند. 

آنها در این اردوگاه‌ها تحت آموزش ‌های تحمیلی قرار می گیرند. هدف از این اقدام، مغزشویی با هدف تغییر این افراد و تبدیل آنها به هواداران حزب کمونیست "کارگر" (حزب حاکم) است.

بسیاری از گروه‌های فعال حقوق بشر، شرایط  "اویغورهای چین" را وخیم اعلام کرده و از تحت نظر بودن آنها -حتی در سرویس‌های بهداشتی- خبر داده‌اند.

اینک برخی از فرزندان این مسلمانان چینی به عنوان پناهجو یا مهاجر در ترکیه زندگی می‌کنند. خبرگزاری فرانسه در گزارشی به زندگی این کودکان پرداخته و از شرایط آنها می‌گوید.

مدرسه کودکان مهاجر و پناهجوی اویغورهای چین در ترکیه/ عکس: خبرگزاری فرانسه

به گزارش عصر ایران، در اطراف استانبول مدرسه متفاوتی وجود دارد که کودکان پناهنده اویغور در آن به زبان خود حرف می‌زنند، آموزش می‌بینند و فرهنگ خود را می‌آموزند.

اما این مدرسه برای بسیاری از این کودکان چینی اویغور، حکم یک یتیم‌خانه را دارد.

بسیاری از آنها به همراه خانواده‌‌های خود از ظلم و سرکوب در چین فرار کرده‌اند اما بسیاری از آنها از زندگی با یک یا والدین خود محرومند.

برخی از والدین آنها در این مدت  برای کسب و کار یا دیدار اقوام خود به چین بازگشته  و به دلیل شبکه سایه‌ای موجود در این منطقه ناپدید شده‌اند. احتمال ورود این والدین به کمپ‌های اجباری دولت چین وجود دارد. جایی که امکان برقراری ارتباط با آنها از بین می‌رود.

فاطمه دختر 9 ساله اویغور در استانبول ترکیه- او با گریه از آخرین دیدار با پدرش می‌گوید- پدر او سه سال پیش به کشورش بازگشت و تا کنون اثری از او نیست/ عکس: خبرگزاری فرانسه

"حبیب‌الله کوسنی" مدیر مدرسه در استانبول ترکیه در این باره گفت: در این مدرسه 100 دانش‌آموز درس می‌خوانند. از میان آنها 7 دانش‌آموز هیچ  سرپرستی ندارند و هر دو والد آنها در کمپ‌های استان "سین‌کیانگ" چین نگه‌داری می‌شوند. 26 دانش‌آموز نیز از سرنوشت یکی از والدین خود در کمپ‌های چین بی‌خبرند.

فاطمه 9 ساله خاطرات مبهمی از سرزمین و -این روزها-  پدرش دارد.

او تماشای تلویزیون با پدرش را به یاد می‌آورد. فاطمه در آن روزها خواهان تماشای انیمیشن بود اما پدرش اخبار "رجب طیب اردوغان" رئیس‌جمهور ترکیه را گوش می‌داد. اردوغان از جمله رهبران مسلمانی بود که با وجود خشم چین از مسلمانان اویغور طرفداری کرد.

پدر وی قبل از سرکوب و شکل‌گیری اردوگاه‌های استان سین‌کیانگ چین، برای تجارت به چین سفر می‌کرد.

کودکان اویغور در ترکیه به زبان خود درس خوانده و فرهنگ خود را می‌آموزند/ عکس: خبرگزاری فرانسه

او با چشم گریان گفت: اما او دیگر از چین برنگشت.

اینک 3 سال از رفتن پدر فاطمه می‌گذرد و هیچ کس از او خبری ندارد.

براساس گزارش‌های سازمان‌های حقوق بشری در ماه نوامبر گذشته، بیش از یک میلیون مسلمان اویغور چین در 500 اردوگاه استان "سین کیانگ" چین زندگی می‌کنند. بسیاری از منتقدان تعداد مسلمانان در کمپ‌های سین‌کیانگ را بسیار بیشتر از این میزان می‌دانند.

در سال 2017، چین ناپدید شدن بیش از یک میلیون مسلمان اویغور چینی را تکذیب کرد اما مدتی بعد از ورود آنها به مراکز "کارآموزی داوطلبانه" خبر داد. چین ادعا کرد که اویغورها در این اردوگاه‌ه‌ها فرهنگ "ماندرین"  (چینی اصیل) می‌آموزند و مهارت‌های شغلی یاد می‌گیرند.

اما اسناد لو رفته از فضای داخلی این اردوگاه‌ها چندان خوشایند نیست. براساس این اسناد با مسلمانان اویغور مانند زندانی برخورد می‌شود. منتقدین نیز بر این باورند که چین قصد دارد فرهنگ اقلیت‌ها در این کشور را ریشه کن کند.

دولت چین نام منطقه "ترکستان شرقی" خود را به "سین‌کیانگ" تغییر داده است. مردم مسلمان این منطقه ترک‌های اویغور هستند. 

نگران ما نباشید

حدود 50 هزار پناهجوی اویغور (مسلمان چینی) در ترکیه هستند. تعداد زیادی از فرزندان آنها سرنوشتی مانند فاطمه یا بدتر از آن دارد.

"ترسونای" دختر چینی-اویغور  15 ساله از جولای سال 2017 با هیچ کدام از والدین خود صحبت نکرده است.

والدین او در آخرین تماس خود از چین به فرزندان خود گفتند: "نگران ما نباشید".

آنها در این باره گفتند: عجیب است که پاسپورت‌های ما مصادره شده است، اما به زودی آن را حل می‌کنیم.

ترسونای زندگی خود در چین را به یاد می‌آورد.

بسیاری از فرزندان اویغور در ترکیه و استان سین‌کیانگ بدون والدین خود زندگی می‌کنند/  عکس: خبرگزاری فرانسه

او سال‌ها قبل زمانی که دوربین‌های مقامات محلی در مقابل درب ورودی آپارتمانشان وصل می‌شد از پدرش پرسید: چرا ما تحت نظر هستیم؟  

پدرش نیز پاسخ داد: زیرا ما مسلمان هستیم.

پدر ترسونای در آن زمان تمامی سی‌دی و مجموعه‌های مذهبی‌اش را آتش زد.

ترسونای اینک از خواهر کوچکتر و یک جوان دیگر که در اردوگاه پناهندگان دیده، مراقب می‌کند.

کودکان اویغور در حال آموزش با زبان مادری خود/ عکس:  خرگزاری فرانسه

تمامی اشکال ارتباطی اویغورهای مهاجر و پناه‌جو با اعضای خانواده خود در چین قطع شده است.

او مدت‌هاست که در انتظار والدین خود است. حتی پیامی کوتاه از آنها. او از ناپدید شدن والدینش عصبانی است.

این دختر چینی می‌گوید: سعی می‌کنم خوش‌بین باشم. همیشه به این فکر می‌کنم که والدینم مجبور به ترک ما شدند.

براساس گزارش‌ها بسیاری از کودکان و نوجوانان ساکن "سین‌کیانگ" نیز بدون حضور والدین خود زندگی می‌کنند.

دیده‌بان حقوق بشر در ماه سپتامبر گذشته اعلام کرد: "تعداد زیادی" از کودکان در سین‌کیانگ اینک در مراکز بهزیستی و مدارس شبانه‌روزی نگه‌داری می‌شوند و هیچ دسترسی به والدین خود ندارند. والدین آنها به اجبار در اردوگاه‌های دولت چین زندگی می‌کنند.

منبع:

https://www.asriran.com/fa/news/706687/

شست‌و‌شوی ذهنی اویغورها در چین/ متحولان "امتیاز" می‌گیرند

گزارش "کنسرسیوم بین‌المللی روزنامه‌نگاران تحقیقی" از نظارت‌های شدید، مجازات، کنترل و اجبار در این اردوگاه‌های استان مسلمان‌نشین چین می‌گوید.

 انتشار اسناد دولتی چین  از "شستشوی ذهنی" و فشار زیاد روی مسلمانان ساکن در اردوگاه‌‌های "سین کیانگ" حکایت دارد. چین این "اردوگاه‌ها" را "مراکز آموزش کار" می‌نامد و "کنسرسیوم بین‌المللی روزنامه‌نگاران تحقیقی" (ICIJ) این مراکز را جایی برای "شستشوی ذهنی" عنوان کرده است.

به گزارش عصر ایران به نقل از خبرگزاری فرانسه، بر اساس اسناد  لو رفته دولتی،  مسلمانان ساکن این اردوگاه‌ها پشت درهای بسته نگه‌داری می‌شوند،  اینترنت کنترل شده دارند، درهای آنها چند بار قفل می‌شود و آزادی رفت و آمد برای آنها وجود ندارد. چین بارها تمامی این موارد را رد کرده و از این مراکز به عنوان "اردوگاه‌های کارآموزی" نام می‌برد.

این اسناد توسط "کنسرسیوم بین‌المللی روزنامه‌نگاران تحقیقی" به دست آمده و در روز یکشنبه در 17 رسانه جهان منتشر شد. در این اسناد قوانین سخت‌گیرانه و پروتکل‌های دولتی حاکم بر اردوگاه‌های استان "سین‌کیانگ" تشریح شده است. براساس برآوردها بیش از یک میلیون مسلمان اویغور در این اردوگاه‌ها نگه‌داری می‌شوند.

براساس یکی از این اسناد، مسلمانان به صورت مداوم -حتی زمان استفاده از توالت- تحت کنترل هستند.

کلاس آموزشی مسلمانان اویغور/ عکس: بی‌بی‌سی

در سند دیگری می‌خوانیم: کارکنان اردوگاه باید از دوستی و صمیمیت افراد ساکن این کمپ‌ها جلوگیری کنند. این کار از "تعامل شخصی" و "تبانی"‌های احتمالی جلوگیری می‌کند.

"جیمز لیبود" کارشناس حوزه روابط قومی چین و استاد دانشگاه "تروب" ملبورن در این باره گفت: روایت کارآموزی در اردوگاه‌ها برای "حزب کمونیست چین" بسیار عجیب و شکننده است.

نمایی از اردوگاه اویغورها در استان سین کیانگ چین/ عکس: خبرگزاری فرانسه

او به خبرگزاری فرانسه گفت: به گفته خود حزب کمونیست چین بازداشت‌های حساب شده و اجباری حکایت از غیرقانونی بودن این اردوگاه‌ها دارد.

"شی جین‌پینگ" رئیس‌جمهور چین پس از دریافت و انتشار اسناد 400 صفحه‌ای مبنی بر تحرکات مسلمانان اویغور در حمله شبه‌نظامیان این قوم مذهبی به یک ایستگاه قطاردستور "برخورد قاطع و بدون بخشش" علیه آنها را در سال 2014 صادر کرد.

پیش‌تر روزنامه آمریکایی نیویورک‌تایمز اسناد محرمانه جدید را در کنار اسناد دولتی دیگری از چین منتشر کرد. این گزارش در کنار اسناد جدید سطح جدیدی از امنیتی بودن چین در سین کیانگ را  نشان می‌دهد.

موقعیت مسلمانان اویغور در کمپ‌های آموزشی استان "سین کیانگ"/ عکس: خبرگزاری فرانسه

چین در ابتدا و پس از اسکان آنها در اردوگاه‌ها موجودیت این مسلمانان را انکار کرد، اما پس از مدتی از احداث "مراکز آموزش حرفه‌ای" با هدف افزایش مهارت‌های شغلی و ممانعت از افراط گرایی برای این افراد سخن گفت. این آموزش‌ها بر اساس اصول "مندرین" یا همان قوانین اصیل و سنتی چین ارائه می‌شود.

به گزارش دویچه وله، گزارش "کنسرسیوم بین‌المللی روزنامه‌نگاران تحقیقی" از نظارت‌های شدید، مجازات، کنترل و اجبار در این اردوگاه‌های استان مسلمان نشین چین می‌گوید.

اسناد مزبور همچنین از در نظر گرفتن "امتیاز" برای افرادی که دچار "تحول ایدئولوژیک" می‌شوند یا پایبندی خود به دستورالعمل‌های اردوگاه را نشان می‌دهند خبر می‌دهد. هم‌زمان برای "متخلفان" نیز مجازات‌هایی از جمله در رابطه با تماس‌های تلفنی یا زمان آزادی آنها در نظر گرفته شده است.

بی‌بی‌سی نیز در گزارش خود اعلام کرد: این سیستم افراد ساکن اروگاه‌ها را وادار به کارهایی می‌کند که مایل به انجام آن نیستند و به همین دلیل مجموعه به نوعی مرتکب "نقص حقوق بشر" می‌شود

منبع:

https://www.asriran.com/fa/news/700192/

انتقاد بازیکن آرسنال از شکنجه مسلمانان چین توسط دولت پکن: کشورهای مسلمان سکوت کرده‌‌اند

اوزیل نوشت: "آنچه سال‌ها بعد به یاد می‌آید، سکوت برادران مسلمان است نه شکنجه ظالمان".

"مسعود (مسوت) اوزیل" بازیکن سابق ترکیه‌ای تیم ملی آلمان و تیم فوتبال آرسنال انگلیس حمایت خود را از مسلمانان "اویغور" چین اعلام کرد.

به گزارش عصر ایران به نقل از خبرگزاری فرانسه، این بازیکن فوتبال ضمن حمایت از مسلمانان اویغور منطقه "سین‌کیانگ" چین، سکوت کشورهای مسلمان جهان در این باره را محکوم کرد.

اوزیل به زبان ترکی در حساب توییتری‌‌اش نوشت: "قرآن‌ها در حال سوختن هستند...مساجد تخریب می‌شوند... مدارس اسلامی ممنوع می‌شوند...علمای مسلمانان کشته می‌شوند... و برادران به زور به اردوگاه‌ها فرستاده می‌شوند".

او در بک‌راند بخش آبی حساب توئیتری‌ هلال ماه که روی پرچم ایغور (مسلمانان سین‌کیانگ چین) یا ترکستان شرقی را گذاشته و نوشته است: مسلمانان ساکت هستند و صدایشان شنیده نمی‌شود.

مسوت/ مسعود اوزیل، بازیکن تیم آرسنال- او دورگه آلمانی- ترک است/ عکس: آرشیو خبرگزاری فرانسه

چین به دلیل نگهداری مسلمانان اویغور در اردوگاه‌های اجباری برای آموزش تحمیلی حزب کمونیست حاکم با محکومیت‌های روزافزون روبه‌رو است.

کارشناسان و گروه‌های حقوق بشری از زندگی بیش از یک میلیون ایغور و دیگر گروه‌های اقلیت مسلمان در اردوگاه و زندگی تحت کنترل آنها خبر داده‌اند.

چین پس از انکار اولیه در مورد محصور کردن مسلمانان در کمپ، این اردوگاه‌ها را جایی برای کارآموزی، تضعیف علایق افراط گرایی و دوری از خشونت‌طلبی عنوان کرد.

ترکیه بارها نگرانی خود را در مورد جامعه مسلمانان ایغور و دیگر مسلمان منطقه سین‌کیانگ چین اعلام کرده است.

اوزیل در این توییت خود نوشت: کشورهای غربی مسئله ایغورها را در دستور کار خود قرار داده‌اند. او در ادامه نوشت: "آنچه سال‌ها بعد به یاد می‌آید، سکوت برادران مسلمان است نه شکنجه ظالمان".

آرسنال از توئیت اوزیل فاصله گرفت. این باشگاه منافع تجاری زیادی در چین دارد.

این باشگاه ورزشی در روز جمعه با انتشار یک پست در اپلیکیشن رسمی "ویبو" باشگاهش – برنامه‌ای شبیه توئیتر در چین- با زبان چینی نوشت: "محتوای منتشر شده نظر شخصی اوزیل است".

در این پست آمده است: آرسنال همواره به عنوان یک باشگاه فوتبال به اصل "دخالت نکردن" خود در سیاست پایبند بوده است.

با این وجود چند هوادار عصبانی خواستار ممنوعیت پخش بازی‌های این باشگاه به ویژه با حضور اوزیل شده‌اند.

یکی از کاربران "ویبو" در این زیر این پست نوشت: امیدوارم آنها بازی‌های اوزیل و فعالیت‌های تجاری وی در چین را ممنوع کنند.

یکی دیگر از طرفداران چینی این باشگاه در این باره نوشت: پس از خواندن پست اوزیل که در اینستاگرام این ستاره نیز بارگذاری (آپلود) شده بود، گریه کرده است.

وی در "ویبو" نوشت: در چند سال گذشته لباس آرسنال با شماره اوزیل را می‌پوشم اما این لباس دیگر پوشیده نخواهد شد.

عکس گرفتن اوزیل با "رجب طیب اردوغان" رئیس جمهور ترکیه در سال گذشته نیز جنجالی شد. این عکس در آستانه جام جهانی روسیه باعث مطرح شدن سوالاتی در مورد وفاداری وی به تیم ملی آلمان شد.

اوزیل پس از کناره گرفتن از تیم ملی آلمان مقامات فوتبال این کشور را به نژادپرستی متهم کرد. اردوغان نیز در سال جاری "ساقدوش" اوزیل در مراسم عروسی او در استانبول ترکیه بود.

منبع:

https://www.asriran.com/fa/news/703473/

چین با اپلیکیشن موبایل مسلمانان اویغور را رصد می‌کند

پلیس چین از یک اپلیکیشن موبایل برای نگهداری و ثبت اطلاعات مرتبط با میلیون ها اویغور ساکن ایالت سین‌کیانگ استفاده می کند.

سازمان دیده بان حقوق بشر در گزارشی اعلام کرد که پلیس چین از یک اپلیکیشن موبایل برای نگهداری و ثبت اطلاعات مرتبط با میلیون ها اویغور ساکن ایالت سین‌کیانگ استفاده می کند.

به گزارش عصرایران به نقل از یورونیوز؛ این سازمان حقوق بشری در گزارشی که روز پنجشنبه منتشر شد ضمن اعلام مطلب یاد شده تصریح کرد با بهره بردن از یک ترفند معکوس بر روی این اپلیکیشن تلاش کرده است تا از نحوه کارکرد این نظارت جمعی مطلع شود.

بر اساس این گزارش مقام های امنیتی چین با استفاده از این فناوری تلاش می کنند تا اطلاعاتی به روز از نوع رفتار اویغورها، از جمله نحوه تعاملات اجتماعی آنها، مصرف بیش از حد برق و یا نحوه شناخت و ارتباط با افرادی در خارج از کشور بدست بیاورند و بر فعالیت های روزمره آنها نظارت داشته باشند.

این خبر در حالی منتشر می شود که گروه های مدافع حقوق بشر در جهان پیش از این بارها نسبت به سرکوب و بدرفتاری شدید با مسلمانان اویغور ساکن در ایالت سین‌کیانگ چین هشدار داده بودند.

سازمان ملل متحد نیز اعلام کرده است که بر اساس دریافت اطلاعاتی از منابع موثق، دست کم یک میلیون اویغور ساکن در ایالت سین‌کیانگ در مراکزی که دولت چین از آن به عنوان «مکان های بازپروری» نام می برد تحت بازداشت قرار دارند.

به گزارش دیده بان حقوق بشر اپلیکیشن موبایل طراحی شده عمدتا «۳۶ دسته از افراد» را که مقامات چین توجه بیشتری نسبت به آنها دارند به دقت زیر نظر دارد.

در این گزارش تاکید شده است که پیشوایان مذهبی، رهبران اسلامی و پیروان فرقه وهابیت از جمله افرادی هستند که نظارت بر فعالیت آنها بسیار جدی تر دنبال می شود.

منبع:

https://www.asriran.com/fa/news/665909/

اسلام‌زدایی به سبک چینی/پکن: اردوگاه‌های "بازپروری" را نمی‌بندیم

معاون وزیر خارجه چین: جلوگیری از وقوع جرم مقدم بر مجازات مجرم است. برپایی مراکز آموزشی یک اقدام پیشگیرانه برای مبارزه با تروریسم است.

عصرایران- طی ماه‌ها و سال‌های گذشته گزارش‌های زیادی در رسانه‌های غربی درباره اردوگاه‌های بازپروری مسلمانان استان خودمختار مسلمان‌نشین "سین کیانگ" در شمال‌غرب چین، منتشر شده است.

ماجرا از این قرار است که بر اساس این گزارش‌ها دولت چین به صورتی سیستماتیک تلاش دارد سبک زندگی مسلمانان سین کیانگ (اقلیت مسلمان اویغور) را تغییر دهد و به همین منظور آنها را دستگیر کرده و به اردوگاه‌های "بازپروری" می‌فرستد تا از آنها اسلام‌زدایی کند. این کار از نظر دولت چین یک اقدام پیشگیرانه است که با زدودن عقاید و افکار افراطی از این مسلمانان آنها را به جامعه باز می گرداند و خطر جذب آنها در گروه های افراطی و تروریستی را می کاهد.

دولت چین اتهام نقض گسترده حقوق مسلمانان و سرکوب سیستماتیک آنها را رد می‌کند اما تاکید می‌کند با افراد مظنون به فعالیت‌های تروریستی و افراط گرایانه مقابله می‌کند و این در حالی است که بر اساس بسیاری از گزارش‌های منتشره در رسانه‌های غربی و نیز گزارش‌های سازمان‌های مدافع حقوق بشر، دایره گسترده و محسوس دستگیری‌ها این توجیه را غیرقابل باور می‌کند و این اقدام دولت چین را بیشتر به یک سرکوب سیستماتیک نزدیک می‌سازد.

فعالان اویغور خارج از چین مدعی هستند که جمعیت شهرهای اویغورنشین در سین کیانگ با این موج دستگیری‌ها و ارسال مردان -15 تا 55 سال به اردوگاه‌های بازپروری- به نحو محسوسی کاهش یافته است و این کار نشان می‌دهد دولت چین یک سرکوب سیستماتیک و گسترده را اعمال می‌کند.

در آخرین تحول در رابطه با این موضوع، دیروز – چهارشنبه- دولت چین درخواست دولت‌های غربی برای بستن این اردوگاه‌های بازپروری را رد کرده و معاون وزیر خارجه چین با تایید تلویحی وجود اردوگاه‌های بازپروری مسلمانان اویغور گفته است:" امنیت، اولویت اصلی ما است. جلوگیری از وقوع جرم مقدم بر مجازات مجرم است. برپایی مراکز آموزشی یک اقدام پیشگیرانه برای مبارزه با تروریسم است."

دولت چین می‌گوید طی سال‌های گذشته بسیاری از افراط‌گرایان مسلمان از میان اویغورها به گروه‌های تروریستی همچون داعش و جبهه النصره پیوسته‌اند و این افراط گرایان با تهدید دیگر اقلیت‌های قومی در منطقه سین کیانگ، برای دولت چین و حتی جامعه جهانی یک تهدید عمده محسوب می‌شوند.

برای همین منظور طی ماه‌ها و سال‌های گذشته حتی اندک تظاهری به مناسک عبادی – اجتماعی اسلام در منطقه سین کیانگ تحمل نمی‌شود؛ برای مثال افرادی که نمازهای خود را در مساجد می‌خوانند و یا ریش بلند دارند و حتی زنانی که روبنده به صورت می‌زنند، به ظن افراط گرایی و داشتن انگیزه‌های تروریستی، دستگیر شده و به اردوگاه‌ها برده می شوند.

در این اردوگاه‌ها ضمن وجود کار اجباری – بر اساس ادعاهای فعالان اویغور خارج نشین گاه تا 15 ساعت در روز-، تلاش می‌شود سبک زندگی جدیدی بین دستگیرشدگان ترویج شود، از جمله خوردن غذاهایی با گوشت خوک – که در اسلام کراهت دارد- و یا نوشیدن الکل و بازداشتی‌هایی که مقاومت کنند، مورد تنبیه و حتی شکنجه قرار می‌گیرند.

برآورد دقیقی از تعداد افراد دستگیر شده در دست نیست اما عفو بین الملل مدعی وجود حداقل 1 میلیون بازداشتی در این اردوگاه‌هاست در حالی که برخی دیگر از تخمین‌ها آمار چند ده هزاری و یا چند صد هزار نفری را مطرح می‌کنند.

طی سال‌های گذشته به ویژه از زمان شورش‌های ادواری اویغورها در منطقه سین‌کیانگ  در یک دهه گذشته، دولت چین حساسیت بیشتری روی این استان خودمختار دارد. سرکوب شورش‌های اویغورها با استفاده از قوه قهریه و جان باختن صدها نفر در جریان خواباندن این شورش‌ها با واکنش‌های اعتراضی جامعه جهانی مواجه شد، اما دولت چین می‌گوید با افراط‌گرایان و تروریست‌های خطرناک مبارزه می‌کند.

منبع:

https://www.asriran.com/fa/news/639344/

 

زبان فارسی یا لهجه سی و سوم عربی؟

از میان ۳۲ حرف الفبای فارسی برخی حروف تنها ویژه واژه‌های عربی است:

حرف (ث): هر واژه‌ای که دارای ث است بی‌گمان عربی است و ریشهٔ فارسی ندارد. (در زبان فارسی کهن، حرفی بوده‌ است که مانند ث کنونیِ عربی گفته می‌شده‌ است که در زبان فارسی امروز کاربرد ندارد، مانند بندواژه ث در کیومرث)

حرف(ح): هر واژه‌ای که دارای بندواژه ح است بی گمان عربی است و ریشهٔ فارسی ندارد.

حرف (ذ): هرچند در فارسی کهن گویش این حرف مانند گویش عربی آن بوده ولی امروزه دیگر هیچ فارس زبانی ذال را ذال نمی گوید، که زاء به زبان می‌آورد. بیش از ۹۵٪ واژه‌های دارای ذال ریشهٔ عربی دارند مگر واژه‌هایی مانند گذر، گذراندن، گذشتن، پذیرش، پذیرفتن، آذین، گنبذ (امروزه گنبد خوانده می‌شود) ذانستن که امروزه دانستن به زبان آورده می‌شود.

حرف (ص): هر واژه ای که صاد دارد بی گمان عربی است مگر شماره شصت و شماره صد که آگاهانه نادرست نوشته شده‌اند تا با انگشت شست و سد روی رودخانه یکسان شمرده نشوند.

حرف های (ض/ظ /ع): بی‌ بروبرگرد تنها ویژه واژه‌های دارای ریشهٔ عربی است و در فارسی چنین واجگاه‌هایی نداریم. به ویژه ضاد تا جایی که عرب‌ها به الناطقین بالضاد نامدارند؛ زیرا این واجگاه ویژه عرب است نه دیگر مردمان نژاد سامی.

حرف(ط): جنجالی‌ترین حرف در نگارش واژگان است. واجگاه طاء تنها ویژه واژه‌های عربی است و در فارسی ط نداریم و واژه‌هایی که با ط نوشته می‌شوند یا عربی اند یا اگر عربی نیستند، نگارش نادرست هستند.

حرف (ق): نیز در جایگاه دوم حروف جنجالی است. در فارسی قاف نداریم غ داریم. قاف ویژه واژه‌های عربی در ۹۰ درصد کاربردها است. واژه‌های عربی دارای ریشهٔ بیشتر سه حرفی و دارای وزن و هم خانواده‌اند مانند: قاسم، تقسیم، مقسِّم، انقسام، قَسَم، قسمت، اقسام، مقسوم، قسّام، منقسم و تشخیص واژهٔ عربی تبار دارای قاف کار ساده‌ای است. ولی دیگر واژه های قاف دار یا ترکی اند یا مغولی.

حرف های چهارگانه (گ /چ/ پ / ژ): نیز در عربی شیوا یا همان نوشتاری نیست؛ و هر واژه‌ای که دارای یکی از این چهار بندواژه است ناگزیر عربی نیست و به گمان بسیار ریشهٔ فارسی دارد. مانند منیژه، مژگان، ژاله، پروین، پرنده، گیو، گودرز، منوچهر، پریچهر و … گرچه بیشتر چنین است و نمونه های اندکی نیز شاید که از دیگر زبانها باشد مانند پینگ پونگ که چینی است. یا چاخان و خپل که مغولی اند. گمراه نشوید! چاخان ترکی نیست؛ مغولی است، زیرا در ترکی به دروغ می‌گویند یالان. یا پارتی party واژه‌ای انگلیسی است و آپارتمان واژه‌ای فرانسوی است.

در سنجش واژگان عربی و فارسی، واژگانی که حرف های «گ، چ، پ، ژ» در آن‌ها به کار رود فارسی هستند، چون این حرف ها در زبان عربی کاربرد ندارند.

نمونه: تپش، ژاله، چراغ، گرگ

همزه (أ- ؤ- ئ‍ – ء) از بندواژه های زبان عربی شمرده می شود و بیشتر در واژگان فارسی از این بندواژه ها بهره گیری نمی‌شود.

نمونه: مؤمن، مسئول، قرآن، تأکید

مگر در بازیابی سیمای پارسی واژگانی که به نادرست عربی نگاری شده و بندواژه عین عربی گرفته اند.

نمونه: زئفران (زعفران) ، اروس (عروس)، لئل (لعل)، انبَر (عنبر)

در پایان برخی از واژه های عربی نیز تنوین «اً» به کار می‌رود که «ن» گفته می‌شود.

نمونه: مثلاً (مثلن)- لطفاً (لطفن)

شماری از واژگان عربی که به زبان فارسی آمده‌اند در پایان خود «یٰ» دارند که با آوای «ا» گفته می‌شود.

نمونه: عیسی (عیسا)- کبری (کبرا)- عُظمی (عُظما)- هَوی (هوا)

تشدید «ّ» از ویژگی‌های زبان عربی است و بیشتر در واژه های عربی به کار می‌رود.

یکی از ویژگی‌های واژه های عربی بودن واژه های هم خانوادهٔ واژگان بر پایه سه بندواژه پایه ای است که در فارسی این شیوه کاربردی ندارد.(ثُلاثی = سه گانه)

نمونه: رحیم، مرحوم، رحمت، مراحم، (ر ح م)

شرکت، مشترک، شریک، اشتراک، (ش ر ک)

بودن بن ماضی یا گذشته یا حال ( اکنون، مضارع ) در ساختمان واژه می‌تواند نشانه ای بر فارسی بودن آن باشد.

نمونه: فرستنده (فرست + نده)- غرّش (غر + ش)- بسته (بست + ه)

(گاهی در برخی سایت ها و وبلاگ ها سخن از داد و ستد زبان عربی و لهجه فارسی می شود انگار در مقابل هر لغت عربی دزدیده شده توسط فارس ها یک لغت فارسی هم وارد عربی شده و این درحالی است که امروز به اعتراف بزرگ فارس عاشق فارس جناب حداد عادل شصت درصد لهجه فارسی را کلمات فقط زبان عربی تشکیل می دهد و بقیه زبان ها بماند که یقینا کمتر از بیست درصد نخواهد بود در این صورت لهجه فارسی با تنها بیست درصد کلمات ناب پارسی می ماند و ما .اما آیا تاکنون شنیده اید در جایی از این کره خاکی کسی غیر همین خودشیفتگان فارس ادعا کنند مثلا چهل درصد عربی فارسی است؟خدا به ایشان عقل مرحمت کناد .)

شاهنامه كسب و كار فردوسي بود نه انديشه او

شاهنامه كسب و كار فردوسي بود نه انديشه او

 

 (این دفتر) شاهنامه را از این منظر بررسی می کند که فردوسی نه مؤلف و مدون شاهنامه، بل فقط سراینده آن بوده است و آن اندیشه و افسانه که در تاریخ‌گویی و خلق و خو تراشی برای ایران و ایرانیان در شاهنامه می گذرد، نه حاصل برداشت و تتبع فردوسی، (بر خلاف آنچه که عالمان !! خودِ فردوسی را گردآورنده و پدید آورنده شاهنامه می دانند و علت آن را نیز غیرت ملی و میهنی !! او می پندارند) بل برآمدۀ توصیه و تزریق سفارش دهندگان شاهنامه به فردوسی یعنی شعوبیه بوده است.» و برای این گفته خود دلایلی نیز می آورد بدین گونه که : آنچه که مسلم است آن که میل به شاهنامه سرایی امری نبوده است که مختص فردوسی بوده باشد بلکه در محدوده مختصری از خراسان بزرگ و در دورانی به عرض و پهنای نیم قرن، حداقل شش نفر مشغول سرودن شاهنامه بوده اند و همه نیز با یک مضمون، همه یک کیومرث دارند، یک فریدون، یک زال و رستم و سیاوش و کیقباد و کیکاووس و افسانه ای واحد را به نظم و یا به نثر بیان می کنند!! پورپیرار در اینجا این سئوال را مطرح می کند که : آیا این شش نفر به طور مجزا، ناگهان و ظاهراً به قصد ادای دین به یک درد و غیرت ملی واحد، به یک خیال تاریخی واحد مبتلا شده اند، یک کوشش فرهنگی و ادبی واحد را پیش گرفته اند و آیا این تعداد توارد است؟ و سپس این شش نفر را اینگونه می شناساند : (بر گرفته از لغت نامه مرحوم دهخدا) 1. مسعودی مروزی ـ از شاعران قرن سوم و اوایل قرن چهارم هجری. ایشان اولین شاهنامه سرای خراسان بوده اند که نمونه های باقی مانده از کار او نشان می دهند که چندان در سرودن حماسی تاریخ توانا و ماهر و کارش باپسند شاهنامه خواهان منطبق نبوده است. 2. شاهنامه ابو منصور ابن عبدالرزاق طوسی. از تاریخ تألیف و احوال بانی آن اطلاعات و معلومات کمی در دست است. اما می دانیم اصل شاهنامه فردوسی همان شاهنامه منثوری است که به حکم ابومنصور عبدالرزاق و به اهتمام و مباشرت کدخدای او یا وکیل امورات پدرش ابومنصور بن احمد (یا محمد) بن عبدالله بن جعفر بن فرخ زاد (یا سعود) بن منصور معمری و به دستیاری چهار نفر یا بیشتر از دانشمندان و ارباب خبر و سیر ایرانی و ظاهراً زردشتی (و شاید موبدان) تالیف و پرداخته شده است. ابوریحان بیرونی این شاهنامه را دیده و به دیده انتقاد بدان نیز نگریسته است. چنانکه گوید : " ... برای پسر عبدالرزاق طوسی در شاهنامه نسب نامه ای جعل کرده اند که نسب او را به منوچهر می رساند." نکته جالب آنکه شاهنامه معمری از سعودی موفقتر است. چندانکه پسر سفارش دهنده شاهنامه را شایسته دریافت نسب نامه ای تا منوچهر می کند. 3. ابوالمؤید بلخی ـ از شاعران دوره سامانی و نیمه اول قرن چهارم. شاهنامه او نیز به نثر بوده است. 4. ابوعلی محمد بن احمد البلخی ـ از نویسندگان نیمه دوم قرن چهارم ـ بنا به گفته ها شاهنامۀ منثور او بسیار معتبر و مورد اطمینان و بیشتر مستند به روایات کتبی بوده است تا شفاهی !!! ابوعلی بلخی نیز نتوانسته نظر سفارش دهندگان شاهنامه را برآورد، چرا که شاهنامه او به نظم نبوده است. سؤال اینجاست که این همه آزمایش برای یافتن متنی منظوم و موفق برای شاهنامه به چه منظور صورت می‌گرفته است؟ اگر این نویسندگان و سرایندگان مؤلف موضوعی به اختیار خود بوده‌اند، پس چه کسی و چرا کار آنها را نپسندیده و از گردونه تالیف خارج کرده است؟ آیا دیوان و منظومه و مؤلف دیگری می شناسید که سرنوشتی چنین را دنبال کرده باشد؟ 5. ابو منصور محمد بن احمد دقیقی بلخی ـ از شاعران بزرگ قرن چهارم و معاصر سامانیان. بعضی او را طوسی و بعضی بلخی گفته اند. دقیقی به نظم شاهنامه پرداخت و اتفاقا در کارش نیز موفق بود. منتهی غلامبارگی او کار دستش داد و به دست غلامش به قتل رسید. از دقیقی تنها گشتاسب نامه باقی مانده به اندازه هزار بیت که فردوسی آنرا بدون دستکاری و تغییر در شاهنامه خود آورده است. 6. حکیم ابوالقاسم فردوسی طوسی ـ او برای نظم شاهنامه سی سال زحمت کشید و نهایت آن را هنگامیکه «پنج هشتاد بار از هجرت» می گذشت به پایان رسانید. آیا این همه فعالیت در طول کمتر از نیم قرن در محدوده ای از مرو تا طوس عجیب نیست؟ هر کس می تواند، بیاید و با این عناصری که در اختیارش می گذاریم یک شاهنامه بسازد!! باید گفت که شاهنامه تاریخ به معنی اصلیش نیست، چرا که اگر چنین بود پس چرا در اوان اسلام متوقف مانده و به روز نیست؟ سؤال اینجاست که چرا اینقدر لجاجت از سوی شعوبیه برای تالیف شاهنامه صورت می گرفته است؟ همانطوری که قبلا اشاره شد، شعوبیان برای ساختن تأییده‌ای برای جعلیات پیش‌ساخته خود از قبیل یشتهای اوستا، یادگار زریران، کارنامه اردشیر بابکان، داستان رستم و اسفندیار و غیره، احتیاج مبرمی به چنین کتابی داشتند، زیرا از یک طرف این کتاب می توانست مرجع تأییدی بر روایتهای جعلی آنان برای تاریخ پیش از اسلام بسازد و از دیگر سو تاریخ ایران را که چشم انداز پیش از اسلام آن تیره و تار بود، جان تازه بخشد و ایرانیان را تا زمان ظهور نخستین انسان ـ کیومرث ـ همه‌کارۀ جهان بنمایاند. چنانکه آقای ندوشن در کتاب زندگی و مرگ پهلوانان در شاهنامه نیز می گوید : «واقع امر آن است که ما از لحاظ آثار مکتوب ایران باستان با یک خلا دو هزار ساله روبه روییم. شاهنامه از این بابت توانسته است جانشینی منحصر به فرد باشد.» و این خود دلیل دیگری است بر اینکه واقعا قبل از اسلام و به مدت قرنها، سرزمینهای شرق میانه زیر سلطه اقوام وحشی و غیر متمدن هخامنشی و اسلاف آنها، نشانه ای از تمدن و آثار آن ـ مثلا آثار مکتوب ـ به خود ندیده و دوران تاریکی را گذرانده و قصد شعوبیان نیز پرکردن این خلا و عقدۀ بی کتابی بوده است. و البته نیز شعوبیان در کار خود تا به امروز موفق بوده اند، چه از لحاظ تاریخی که شاهنامه وظیفه اش را با موفقیت انجام داده و چه از لحاظ ادبی، فلسفی، دینی و اجتماعی که الفهرست کار خود را کرده است. به اعتقاد آقای پورپیرار برپاکنندگان مسابقه شاهنامه نویسی و شاهنامه سرایی تنها یک هدف مقطعی، معلوم و سیاسی را دنبال می‌کرده اند، نه یک ادای دین به فرهنگ و هویت ملی.( چیزی که امروزه سعی می کنند علت اصلی برآمدن شاهنامه شناخته شود.) هدفی که آقای فروزانفر نیز در کتاب سخن و سخنوران آنرا بیان می دارد : فردوسی، مجد و عظمت از میان رفته ایران را با تعصب طرفداران عرب بر خواطر و انظار ایرانیان گذرانید و ایشان را به فکر شوکت باستانی نیاکان خود افکند!!! مسئله ایکه در این قسمت باید مطرح شود آن است که این سفارش دهندگان شاهنامه چه کسانی بوده اند و اختیار فردوسی در مورد منابعی که در اختیارش می گذاردند، چه مقدار بوده است؟ باید گفت که فردوسی در سرودن و نظم شاهنامه هم از منابع کتبی استفاده کرده است و هم از منابع شفاهی که راویان بوده اند. اسامی این راویان در خود شاهنامه البته به صورت اسامی مستعار موجود است. چون پیر مرزبان هری، سخن گوی بلخ، شاهوی بیداردل، مهبود دستور، دهقان موبد نژاد و .... اما حدود اختیار فردوسی؛ فردوسی خود از داستانهایی که برایش می گفته اند بی خبر بوده و حتی اختیار تغییر آنها را نیز نداشته است :   چنان چون ز تو بشنوم در به در       به شعر آورم داستان سر به سر  البته فردوسی یک زیرکی خاصی نیز در این میان به کار برده است و آن اینکه با ذکر مکرر و مشخص منابع اصلی متن و حاملان آنها، خود را از محتوا و متن شاهنامه مبرا کرده است. چرا که فردوسی خود به پوچی و جعلی بودن گفته های خویش ایمان داشته و تنها برای گذران زندگی و کسب درآمد تن به چنین کاری داده بود. آنچه که معلوم است اینکه، پس از به قتل رسیدن دقیقی، فردوسی که از قضیه شاهنامه سرایی ها خبردار بوده است، در پی یافتن سفارش دهندگان شاهنامه بر می آید و به قول خودش «دوست در یک پوستی» این کار را برای او انجام می دهد و وسایل ارتباط فردوسی را با جمعی که «انجمن» می خواندش، فراهم می سازد. سفارش دهنده پهلوانی دهقان نژاد است که منبع جمع آوری افسانه ها را موبدان سالخورده معرفی می کند و نیز اینکه با جریانات دوران خویش موافق نیست. بدین ترتیب، فردوسی کار دقیقی را که همانا به نظم درآوردن شاهنامه است ادامه می دهد. نکته جالب آنکه قصد فردوسی برای شعر کردن شاهنامه، مقدم بر آگاهی او از متنی است که باید به نظم درآورد و بدین ترتیب پیداست که محرک کسی که در آستانه سرودن شاهنامه، نمی داند چه چیز را باید به شعر درآورد، نمی تواند احساسات میهنی و ادای وظیفه ملی باشد. مرا گفت کز من چه باید همی       که جانت سخن برگراید همی؟ به چیزی که باشد مرا دست رس     بکوشم، نیازت نیارم به کس  این ابیات، بی هیچ اما و اگری از پیوند رسمی فردوسی با یک مرکز تدوین و تنظیم شاهنامه خبر می دهد. حتی پس از آنکه سفارش دهنده شاهنامه یعنی آن جوان روشن روان و نرم خوی بدست «نهنگ سیرتان» کشته می شود، باز گروهی از زبدگان کار او را ادامه داده و مطالب را پی در پی به نزد فردوسی برای تبدیل شدن به شعر می فرستند. نکته بسیار جالبی که در شاهنامه و در مورد راویان و گویندگان آن به فردوسی باید بدان اشاره کرد، وجود زنی است ماه روی که فردوسی در اشعارش بدو اشاره دارد. نویسنده کتاب این زن را اولین رابط بین مرکز تدوین شاهنامه با فردوسی می داند و علاوه می کند که : چنین می نماید که [زن] تأثیر مطلوبی بر او گذارده و محرک مؤثری در تشویق فردوسی به شاهنامه سرایی بوده است : بدان سرو بن گفتم ای ماه روی          یکی داستان امشبم باز گوی مرا مهربان یار بشنو چه گفت         از آن پس که با کام گشتیم جفت!!   پس آنگه به گفت ار زمن بشنوی     به شعر آری این دفتر پهلوی و نتیجۀ این به شعر آوردن دفتر پهلوی (البته بعد از کام گیری)، داستان بیژن و منیژه می شود که یکی از زیباترین و کار شده‌ترین بخشهای شاهنامه است. جالب آنکه ابیات بیژن و منیژه، شباهت فراوانی به ابیات دقیقی دارد و چنین می نماید که این ابیات از نخستین سروده های فردوسی برای انجمن شعوبیه بوده اند. گفتیم که فردوسی هم از منابع کتبی استفاده می کرد و هم از منابع شفاهی. او منابع کتبی خود را چنین می شناساند : نامه باستان، گفته باستان، دفتر، نامورنامه، دفتر پهلوی. اما اشکالاتی که در شاهنامه موجود است : اول اینکه اصولا داستانهایی که در شاهنامه نقل می شوند، اصولا داستانهای ایرانی نیستند. به عبارتی دیگر شاهنامه بدلی است از افسانه های چینی، هندی، یهودی و مصری که به خراسان و شرق ایران کشانده اند با نامهای علی البدل. در این داستانها نشانه ها و آثاری از افسانه های مردمان گذشته این سرزمینها چون ایلامی ها، اورارتویی ها و ... وجود ندارد. دوم اینکه اغلاط تاریخی و جغرافیایی يسیار و صریحی در شاهنامه موجود است. به عنوان مثال : ـ زال آدمی بوده که منوچهر و نوذز و زاب و کیقباد و کیخسرو و کیکاوس و لهراسب و گشتاسب و پسر خود رستم همه را به خاک سپرده و آخر سر هم سرانجامش معلوم نشده. ـ شهرناز واَرنواز دختران جمشید، عهد پدر خود و دوره پادشاهی هزارسالۀ ضحاک را به سر برده اند و باز از فریدون دلستانی کرده اند. ـ در شاهنامه اسکندر را مسیحی می شناسیم. ـ در شاهنامه پیش از حضرت عیسی با اسقف و سکوبا گفتگو به میان می آید. ـ در شاهنامه در زمان گشتاسب کیانی، سخن از قیصر روم به میان می آید. ـ فردوسی به عنوان برکشنده هویت ملی ایرانیان، از ایران نقشه ای در ذهن ندارد. به عبارتی دیگر اصلاً او جغرافیایی برای ایران رؤیایی اش متصور نیست و تنها ارتباط جغرافیایی موجه در شاهنامه فقط شامل خراسان می شود و جالب آنکه در همه جا خراسان را با ایران یکی می گیرد. این مطلب خود می رساند که شعوبیه نه یک نهضت سراسری ایرانی، بل، تجمعی حوزه ای و محلی است. به عنوان مثال مازندران که در شاهنامه زیاد بدان بر می خوریم مکان مشخصی ندارد. گاهی در تهران، گاه در خراسان، گاه در مغرب و گاهی حتی در یمن و مصر است و شاهنامه سازان آن را محل و مأمن شریران، ددان، دیوان و ساحران دانسته اند. حتی در شاهنامه گفته می شود که آمل و ساری در سیستان واقعند. ما این اغلاط محض و خنده‌دار را در شاهنامه منثور ابو منصوری که منبع فردوسی بوده است نیز می بینیم. به عنوان مثال شاهنامه سازان در این کتاب، معنی باختر و خاور را بدرستی نمی دانند و حتی آشنایی هر چند جزیی با جغرافیای جهان ندارند. و جالب تر آنکه امروزه فرهنگ نویسان بسیار می کوشند تا بر این فضاحت عقل و نقل به صورتی سرپوش نهند. مثلاً می گویند که باختر هم معنی شرق می دهد و هم غرب و گاهی نیز شمال!!! والبته این اشکالات و اغلاط کاملا توجیه‌پذیرند چرا که آنچه پیش از ساسانیان در شاهنامه می گذرد (و مشتی اراجبف است) مقدمه مفصلی است برای آماده کردن ذهن خواننده به ورود و پذیرش و باور حشمت و شکوه و عدل و دوستی ساسانیان! بدین ترتیب نه حاملان و گویندگان داستانها به صحت تاریخی مطالب، امکان وقوع، تطبیق جغرافیایی و درستی نامها و موضوعات کاری داشته اند و نه فردوسی که تنها وظیفه اش سرایش شاهنامه بوده است. بدین ترتیب آنانکه با کپی برداری از شاهنامه، کتاب تاریخ می نویسند و یا برای دست و پا کردن صحت اظهار فضلهای تاریخی خود و یا تأیید خلق و خو و دین و منش و کردار و باور و شاه دوستی ایرانیان، به سؤال و دریافت از فردوسی می روند، نه فقط قصد تحمیق خوانندگان خویش دارند، بل بدین وسیله خود را عضوی از آن محفل و حاملی با همان هدفها، معرفی می کنند. موضوع دیگری که باید بدان پرداخت اینکه اولاً فردوسی از سرودن بعضی از قسمتهای شاهنامه نارضایتی داشته است و نکوهش خود را مخفی نمی کند. حال آنکه اگر فردوسی خودش به تنهایی سازندۀ شاهنامه بود، می توانست این موضوعاتی را که به نظرش بی محتوا بوده اند حذف کند، کاری که هرگز نمی توانست انجام دهد :خردمند کاین داستان بشنود               به دانش گراید بدین نگرود     تو بشنو ز گفتار دهقان  پیر             اگر چه نباشد سخن دل پذیر خرد هم بدین گفت ها نگرود         مگر نیک معینش می بشنود دوم اینکه هر چه از سرایش شاهنامه می گذرد و خصوصاً از میانه به بعد آن، از شوق فراوان فردوسی به وضوح کاسته می شود. این کار دو دلیل می تواند داشته باشد اول آنکه فردوسی خود نیز از سرودن داده های بی سر و ته کارگزاران انجمن به ستوه آمده بود. ثانیاً فردوسی که هدف اصلیش بدست آوردن مال و منال و گذران خوب امور دنیوی است، با درگذشت حامیان اصلی خویش و عدم حمایت مادی دیگر انجمنی ها، آرزوهای خود را از دست یافته می بیند لذا تنها به ناچار به پایان بردن شاهنامه را ادامه می دهد بلکه فرجی حاصل شود. چنین نام داران و گردن کشان       که دارم در این نامه زیشان نشان نشسته نظاره من از دورشان           تو گفتی بُدم پیش مزدورشان جز احسنت از ایشان نبُد بهره ام     بگفت اندر احسنت شان زهره ام سر بدره های کهن ، بسته شد       وزان بند، روشن دل ام خسته شد. فردوسی با سرودن این ابیات، نارضایتی خود را بیان می دارد و سپس از کسانی می گوید که پیش تر از او حمایت می کرده اند : علی دیلمی، بودلف، ابونصر وراق، حسین قتیب.حسین قُتیب است ز آزادگان               که از من نخواهد سخن رایگان از اویم خو رو پوشش و سیم و زر      از او یافتم جنبش و پای و پر سی و پنج سال از سرای سپنج            بسی رنج بردم به امید گنج چو بر باد دادند رنج مرا                   نبد حاصلی سی و پنج مرا کنون عمر نزدیک هشتاد شد            امیدم به یکباره بر باد شد پیوسته رسم بود که مؤلف در پایان کار خود به حمد الهی بپردازد، از اجر اخروی و از ارزش معنوی سخن گوید نه اینکه بدین صراحت از بر باد رفتن عمر و از دست دادن گنج سخن گوید! و اما پایان کار شاهنامه و فردوسی : اتمام کار شاهنامه همزمان است با اتمام کار شعوبیه و ساخته شدن کار آنها بوسیله سلطان محمود غزنوی. فردوسی در پایان عمر بی پناه و تنها می شود و کتابش را که که به سفارش شعوبیه به امید دست یافتن به گنجی سرشار ساخته بود، خریداری دیگر نمی یابد. دلیل اینکه ارتباط فردوسی در اواخر کار با انجمن شعوبیه قطع شده بود این است که اولاً فردوسی در بازگویی از سلاطین سدۀ آخر ساسانی دچار شتاب می شود. حال آنکه با توجه به متأخر بودن این دوران به فردوسی، باید که توضیحات بیشتری درباره این دوره در شاهنامه می یافتیم. دوم اینکه دیگر خبری از راویان اخبار که فردوسی در تمامی مقاطع شاهنامه از آنها یاد می کرد، وجود ندارد و این خود فردوسی است که به نقل حوادث می پردازد، آنهم با چه شتابی!! کنون گر کند مغزم اندیشه گرد        بگویم جهان جستن یزدگرد فردوسی خود به موضوع برافتادن شعوبیه اشاره دارد و آرزو می کند که ای کاش حسين قتیب باز برای دستگیری از او می آ مد : همه کار باشد سر اندر نشیب            مگر دست گیرد حسين قتیب بدین ترتیب کار شعوبیه ساخته می شود و سلطه سلطان محمود غزنوی بر تمام خراسان سایه می افکند و برای فردوسی چاره ای نمی ماند بجز اینکه با دستکاری در متن شاهنامه، آنچنانکه مورد پسند سلطان محمود واقع شود، آن را به پیشگاه سلطان ترکان (همانها که در سرتاسر کتابش از بهتانها، شکست ها و خوار شمردنها امانشان نداده است) تقدیم دارد. پس اینکه می گویند فردوسی شاهنامه را به امر سلطان محمود غزنوی آغازید و سرانجام نیز با بد عهدی او مواجه شد، به تصریح حبیب یغمایی بیهوده و بی دلیل و سند است : بپیوستم این نامه بر نام او               همه مهتری باد فرجام او که باشد به پیری مرا دستگیر       خداوند شمشیر و تاج و سریر خود فردوسی در ابیات بالا به موضوع تقدیم داشتن شاهنامه به سلطان محمود غزنوی اشاره دارد و هدفش را نیز حمایت محمود از خودش از لحاظ مادی و دنیوی اعلام می دارد. مطلبی را که باید بدان اشاره کرد آنکه، متأسفانه ما از ویرایش اول شاهنامه چیزی در دست نداریم و آنچه که امروزه در دست ماست ویرایش دوم آن است که فردوسی آن را برای تقدیم به پیشگاه سلطان تاج و شمشیر محمود غزنوی آماده کرده است و معلوم نیست که فردوسی پیش از ویرایش دوم، در مقدمه شاهنامه به جای محمود، آنرا به چه کسانی تقدیم کرده بود! بدین ترتیب فردوسی شاهنامه را به پیشگاه سلطان می برد، ولی محمود که هم از سفارش دهندگان اصلی شاهنامه بی خبر نبوده است و هم اینکه مطالب موجود شاهنامه با اعتقادات ملی ـ دینی او مغایرت داشتند، با بی اعتنایی کامل فردوسی را از خود می راند و بدین ترتیب تیر فردوسی به سنگ می خورد. پس از آن فردوسی ترک دیار کرده، سوی بغداد می رود و در آنجا منظومۀ «یوسف و زلیخا» را که توبه‌نامه سرودن شاهنامه است و متأسفانه بر خلاف شاهنامه که در هر جا و مکانی به جا و بی جا به نیکی یاد می شود، در پس پرده ای از اوهام و شک ها نهفته است، می سراید. افسوس که آن بزرگ مرد، توان سخنوری خود را به محفلی فروخت که مسیر نادرست را پیمودند، هویت، هستی، دین مردم خاورمیانه را به بازی گرفتند و اسناد مهم ترین و معتبر ترین دوران بر آمدن دوباره اقوام و ملت های ایران را چنان در هم ریختند که هنوز هم دوست از دشمن نمی شناسیم. اعتبار اولیه و اصلی خویش گم کرده ایم و به افسانه ها و افسونهای دست‌ساز شعوبیه دل خوشیم. روشنفکران دوران پهلوی با اشاره یهود (در پوسته استعمار انگلیس) چنان با استناد به جعلیات شعوبیه و یهودیان آنزمان، تاریخ و هویت ملل این سرزمین را تحریف کردند که بازسازی و درست سازی آنها سالهای طولانی وقت می گیرد. موضوع جالب آن است که در حدود هزار سالی که از بوجود آمدن شاهنامه می گذشت هیچ سخنی و اثری از فردوسی و شاهنامه در بین مردم نمی بینیم و تا این اواخر می توان گفت که شاهنامه به درستی به ورطۀ فراموشی سپرده شده بود، ولی چه سود که شعوبیان تازه به دوران آمده‌ای چون پورداوود، دشتی، تقی زاده و ... با هدف مخالفت با اسلام و ملل این سرزمین با بر کشیدن شاهنامه و گرفتن هزاره برای فردوسی و ایجاد بنیاد شاهنامه فردوسی و بازسازی قبر او آنهم درست به شکل قبر به اصطلاح کوروش کبیر، توانستند تخم نفاق و تفرقه را در این سرزمین بکارند و بدین وسیله به اهداف اربابان خود دست یابند. افسوس که امروزه نیز به پسند مسائل سیاسی بار دیگر شاهنامه را ابزار بازی های روشنفکری خویش می انگارند و فردوسی را به راهی می کشانند که به گواه مقدمه منظومه «یوسف و زلیخا» خود از پیمودن آن بسیار می نالید. منبع : «پلی بر گذشته ـ ناصر پورپیرار ـ نشر کارنگ ـ 1380 چاپ اول» این نوشته در شماره های 294 و 295 نشریه نوید آذربایجان به چاپ رسیده است

منبع:

https://www.gunaz.tv/fa/8514297

پاسخ به برخی مطالب مطرح شده درهمایش بزرگداشت یعقوب لیث صفاری در دی ماه 98

بزرگداشت بزرگان هر زبان و نیم زبان و لهجه سی و سوم و و...برای متکلمان آن زبان ضمن اینکه هیچ عیب و ایرادی ندارد بلکه بسیار هم کاری خوب و پسندیده است و هیچ انسان منصفی هم هیچ وقت اگر کوچکترین وجدانی داشته باشد در این مورد نظر مخالفی نخواهد داشت و سخنان برخی به اصطلاح بزرگان ادب فارسی در همایشی موسوم به یعقوب لیث صفاری اصلا محل بحث این جانب نیست بلکه آنچه موجب جلب توجه من و دهها امثال من (که در این جغرافیای موسوم به ایران به دنیا آمده و زندگی کرده ام)تبدیل این همایش به وااسفا گفتن در مورد زبان فارسی و نشانه رفتن بقیه زبان ها از جمله ترکی در ایران است.ابتدا مجموع خبر را به نقل از سایت عصر ایران مورخ 11-10-98 گذاشته و سپس در حد بضاعت خویش به عنوان یک ایرانی ترک تبار و ترک نژاد به نقد برخی سخنان حاضران این همایش می پردازم.و اینک کل خبر از سایت عصر ایران((((((

زبان فارسی همچون طفل بی‌سرپرست شده است

در همایش بزرگداشت یعقوب لیث صفاری از نقش او در احیای زبان فارسی گفته شد. همچنین در این نشست گفته شد: امروز هم یعقوبی لازم داریم که فریاد وااسفا برای زبان فارسی سر دهد. متأسفانه زبان فارسی همچون طفل بی‌سرپرستی شده که از هر سوی شقاوت و نامهربانی می‌بیند و مورد تحقیر و تحریف قرار می‌گیرد.

به گزارش ایسنا بر اساس خبر رسیده،  همایش بزرگداشت «یعقوب لیث صفاری» و آغاز رستاخیز زبان پارسی در  خانه اندیشمندان علوم انسانی برگزار شد.

در ابتدای همایش داوود دشتبانی، دبیر همایش، گفت: این مراسم بزرگداشت یک شخصیت ملی است. او علاوه بر این‌که از نخستین سرداران ایرانی است که پس از حمله اعراب مسلمان، حکومتی ایرانی تشکیل داد، با زنده کردن زبان فارسی رستاخیزی را در عرصه فرهنگ و هویت ایرانی پدید آورد. او با جمله‌ای خطاب محمد بن وصیف سیستانی، به احیای دوباره زبان فارسی کمک کرد.

دشتبانی افزود: زبان فارسی علاوه بر این‌که تیره‌های ایرانی را متحد می‌کند، انتقال‌دهنده اندیشه ایرانی است و ما امروز مفتخریم که به زبانی تکیه زده‌ایم که متون بیش از هزارساله آن پیوستگی خود را حفظ کرده و برای ما قابل‌خواندن است.

مدیر مسئول هفته‌نامه وطن یولی تأکید کرد: یعقوب به‌واسطه آن حکایت احیای پارسی، بر ایرانی بودن خود تأکید کرد. آن‌چه آن روز یعقوب را به آن ماجرا واداشت، امروز ملت ایران را متحد نگاه داشته است. کما این‌که در این همایش، انجمن‌هایی از کرمانشاه و لرستان و سیستان و بلوچستان و آذربایجان و... در کنار هم جمع شده‌اند.

 

سیستان از لحاظ اساطیری  جایگاه بسیار مهمی دارد

در ادامه، محمدتقی رخشانی  - عضو انجمن سیستانی‌ها -  درباره اهمیت سیستان اظهار کرد: منطقه سیستان جلگه­‌ای است وسیع که در پیش‌ازتاریخ جایگاه ویژه خود را داشت که شهر سوخته نمونه بارز آن است.  سیستان از لحاظ اساطیری نیز جایگاه بسیار مهمی دارد که زادگاه خاندان پهلوانی نریمان، سام، زال و رستم بوده است. در دوران تاریخی هم هنگامی‌که کراسوس رومی در راه فتح ایران افتاد، ارد اشکانی، سورنا سردار سیستانی را با ۱۰ هزار سپاهی سیستانی راهی جنگ با او کرد و سورنا چنان شکستی به رومیان وارد کرد که تا یک قرن به‌سوی ایران نیامدند.

وی افزود: خروش سیستان برای آزادی میهن از همان ابتدای فتح اسلامی این سرزمین آغاز شد. از زمان فتح اسلامی سیستان در سال ۳۰ هجری تا ۱۵۸ هجری، در سیستان ۵۶ حاکم عوض شد که نشان‌دهنده آشوب این سرزمین علیه دستگاه خلافت است. مردم سیستان در کنار مقاومت خود در برابر اشغالگران، آیین‌های ایرانی را نیز حفظ می‌کردند.

رخشانی سپس بیان کرد: یعقوب در زمانی زاده شد که حمزه آذرک سیستان را از قلمرو خلافت به در آورده بود. مردم در نشست‌ها، داستان‌های پادشاهان ایرانی را تعریف می‌کردند و یعقوب نیز در چنین محیطی رشد یافت. یعقوب در چنین زمینه‌ای بزرگ و یک گروه عیار تشکیل داد. وقتی بر تمام سیستان مسلط شد، یک اتفاق ساده او را تکان داد. او در مرکز شهر زرنگ تختی برپا کردند بود و به مشکلات مردم رسیدگی می­ک‌رد. پیرزنی از او یاری خواست و یعقوب او را یاری کرد. پیرزن گفت که کاش خراسان هم مانند سیستان یعقوبی داشت. یعقوب جویای اوضاع خراسان شد. پیرزن که مهاجری خراسانی بود وصف اوضاع خراسان گفت. یعقوب از این زمان دیگر عیار نبود. یک سردار ملی بود. او سپاه عیاران را فراخواند و به‌سوی خراسان تاخت و در آغاز هرات را آزاد کرد. در بازگشت از هرات، شاعری به عربی برای او شعر گفت. یعقوب گفت: آنچه من اندر نیابم چرا باید گفت؟ بدین ترتیب محمد بن وصیف سیستانی برای او به پارسی شعر سرود و سرایش شعر فارسی آغاز شد.

این عضو انجمن سیستانی‌ها همچنین بیان کرد: درباره یعقوب، به دلیل واقعه‌ای که در فتح نیشابور پیش آمد. برخی او را زیر سؤال می­‌برند. یعقوب پس از هرات، کرمان و بلخ و نیشابور و کابل و فارس و خوزستان را آزاد کرد. خلیفه برای او حکم امارت فرستاد، اما این به معنای مزدوری یعقوب برای خلیفه نبود. نگاه یعقوب در نگاه اول سیستان بود. بعد نگاه او ایران شد اما در این هنگام متوجه شد مشکل از عمال خلافت نیست، بلکه مشکل خود خلیفه است که نتیجه آن نبرد دیرالعاقول بود.

 

یعقوب لیث صفاری، آغازگر جنبش احیای زبان فارسی بود

جلال خالقی مطلق - ادیب، پژوهشگر و شاهنامه پژوه ایرانی - هم در این مراسم در سخنانی درباره زبان فارسی  زبان فارسی و نقش یعقوب لیث در احیای آن پرداخت،  گفت: روزی در آلمان یک دانشجوی آلمانی پرسید، آیا درست است که اگر شاهنامه نبود، زبان فارسی باقی نمی‌ماند؟ واقعیت این است که نباید در هیچ زمینه‌ای غلو کرد. غلو در یک زمینه، بی‌انصافی در مورد دیگران است. بسیار افرادی برای استمرار و پایداری زبان فارسی پیش از فردوسی و پس از فردوسی کوشش کردند اما شاهنامه نقطه اوج آن بود. بسیاری از ایشان را نمی‌شناسیم، چرا که آثار آن عصر بسیار اندک است.

او افزود: یکی از کسانی که برای زبان فارسی کوشش کرد، یعقوب لیث صفار است. آن‌گونه که باید و شاید اهمیت جمله (آنچه من اندر نیابم، چرا باید گفت؟) در ظرف زمان خودش بیش از آن چیزی است که ما می­‌گوییم. در زمانی که شاعران و دانشمندان بر عربی تسلط داشتند، قطعاً یعقوب هم بر عربی تسلط داشت، اما این سخن او معنای دیگری دارد و نشان از علاقه او به میهنش است. این جمله یعقوب به معنای برحذر داشتن شاعران از عربی سرایی و رسمیت فارسی است. این جمله یعقوب گرزی بود بر سر شاعران عربی سُرای. پس از یعقوب افرادی بودند که راه او را ادامه دادند، یعنی سامانیان که تفسیر قرآن را به فارسی ترجمه کردند؛ یعنی کاری که پانصد سال بعد لوتر در آلمان انجام داد. چنین کاری در آن عصر جرئت بسیار می‌خواست.

خالقی مطلق همچنین اظهار کرد: پس از او هم کسانی دیگر آمدند که پشتیبان زبان فارسی بودند؛ مانند ابوالعباس اسفراینی وزیر دربار غزنوی که دستور داد نامه‌های خلیفه را به فارسی ترجمه کنند. همچنین حکیمی داریم بنام حکیم میسری که کتاب رازی را به فارسی ترجمه کرده است. اولین کسی که این نهضت را آغاز نمود، یعقوب لیث صفار بود که دیگران راه او را ادامه دادند و فردوسی آن را به نقطه اوج رساند.

 

زبان فارسی ۱۴۰۰ سال زبان ملی ایرانیان است

علی‌اصغر دادبه - استاد فلسفه اسلامی و ادبیات عرفانی دانشگاه علامه طباطبایی و مدیر گروه ادبیات دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی -  هم در این همایش اظهار کرد: این‌که گفته می‌شود سرایش شعر فارسی پس ازجمله معروف یعقوب لیث به محمد بن وصیف سیستانی آغاز شد، سخن دقیقی نیست. سخن یک فرد نمی‌تواند تحول عمده ایجاد کند. معنی سخنم این است که جامعه ایران در دوران پس از اسلام به نقطه‌ای رسیده بود که چنین چیزی را می‌خواست و یعقوب نماینده خواست ملت ایران بود و به نمایندگی از ملت ایران این سخن را گفت و تأثیر کرد و کاروان شعر فارسی به را افتاد. فردوسی بزرگ هم نمایندگی از ملت ایران را داشت.

او بابیان این‌که بعضی می‌گویند مردم عربی صحبت می‌کردند، اشتباه است، گفت: تنها عده‌ای افراد تقرب‌جوی و فرصت‌طلب به عربی سخن می‌گفتند، افرادی که آن زمان بودند اکنون هم هستند و در آینده هم خواهند بود. اگر مردم به عربی صحبت می‌کردند که دیگر زبان فارسی بازگشتی نداشت. برخی از به‌اصطلاح محققان می‌گویند که یعقوب عربی صحبت می‌کرد و به عربی هم علاقه داشت اما باید پرسید یعقوب صفار که کارگری می‌کرد در کجا عربی آموخته بود؟ از سوی دیگر، اگر بحث دین را جدا بدانیم، هیچ‌گاه مردم مهاجم را دوست نداشتند و نسبت به داشته خودشان توجه نشان می‌داند.

 

مردم هیچ‌گاه عربی صحبت نمی‌کردند

این استاد دانشگاه با تأکید بر سخن گفتن مردم ایران به زبان فارسی در دوره اشغال ایران به دست اعراب بیان کرد: مردم هیچ‌گاه عربی صحبت نمی‌کردند و آن دو قرن سکوت که استاد بزرگ عبدالحسین زرین‌کوب می‌گوید، دریافت دیگری از سکوت دارد. سکوت نه به این معنی که مردم سخن نمی‌گفتند یا شعر نمی‌گفتند، به این منظور است که مردم در این ۲۰۰ سال سخن می‌گفتند اما ثبت نمی‌شد. چرا ثبت نمی‌شد؟ به این دلیل که ما حکومت ملی نداشتیم و چون حکومت ملی نداشتیم زبان ملی هم انتخاب نشده بود و زمانی که صاحب حکومت ملی شدیم زمینه برای انتخاب زبان ملی فراهم شد.

دادبه اضافه کرد: من طرحی تنظیم کرده و در آن نوشته‌ام که در ۴۰۰ سال پس از حمله اعراب پدران ما هم نبرد نظامی و هم نبرد سیاسی کردند و در سده چهارم آن‌چه باید شکل می‌گرفت گرفت. «بازشناسی و تنظیم هویت ملی» آن چیزی بود که پس از سده چهارم محقق شد و ازنظر من هویت ملی همانند مثلثی است که سه ضلع داشت و دارد. مهم‌ترین ضلع این مثلث زبان و ادبی ملی است و در ضلع دوم و سوم به ترتیب تاریخ و اساطیر ملی و حکمت ملی قرار می‌گیرد.

مدیر گروه ادبیات دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی افزود: آن چیزی که در قرن چهارم با فردوسی بزرگ تشخص پیدا کرد «چون در شاهنامه به هر سه ضلع پرداخته شده است» بعدتر با سهروردی در زمینه حکمت ملی ادامه پیدا کرد؛ بنابراین یعقوب سنگ بنای هویت ملی را گذاشت و سپس به دست دیگران ادامه یافت.

 می‌خواهند شهریار را مصادره کنند

او با طرح این پرسش که چرا هویت ملی این‌قدر اهمیت دارد، پاسخ داد: هویت ملی یعنی زبان ملی. اگر زبان ملی را برگیریم هویتی باقی نمی‌ماند. کسی با زبان محلی مخالف نیست. این‌ها سیاسی بازی است و ریشه بیشتر آن‌ها در تهران است. همین‌ها هستند که می‌خواهند شهریار را مصادره کنند، درحالی‌که پس از ملک‌الشعرای بهار بیشترین شعر میهن‌دوستانه و برای زبان فارسی از آن شهریار است.

استاد دانشگاه ادبیات فارسی دانشگاه علامه طباطبایی بابیان این‌که زبان ملی یک‌شبه خلق نمی‌شود، خاطرنشان کرد: اگر پیش از اسلام را در نظر نگیریم ۱۴۰۰ سال است که زبان فارسی‌زبان ملی ایرانیان است. همان‌طور که مرحوم مطهری می‌گفت زبان فارسی‌زبان دوم اسلام است حتی من معتقدم که گاهی زبان اول اسلام بوده است.

 

در دانشگاه‌ها و رسانه ملی کشور به زبان فارسی اهانت می‌شود

محمد بقایی ماکان - نویسنده و اقبال‌شناس ایرانی- هم  گفت: یکی از اشکالات فرهنگی که بر ایرانیان وارد است، این است که تعدادی از بزرگان خود را می‌بینیم و آنان را بزرگ می‌داریم، اما دیگر بزرگان این مملکت را فراموش می‌کنیم.  یکی از افرادی که فراموش شده، همین یعقوب لیث است. آیا در کشور ما حتی یک کوچه به نام او هست؟ یعقوب حق داشت برای زبان فارسی فریاد وااسفا سر در دهد. نباید ازجمله معروف او خطاب به محمد بن وصیف سیاسی به‌سادگی گذشت. این سخن او مفتاحی است بر گنجینه ذهن یعقوب. او خود را به ساسانیان منسوب می‌کرد و به دنبال زنده کردن همه هویت ایرانی بود و می‌گفت چرا همه را در ظرف زبان نگنجانم؟

بقایی ماکان با بیان این‌که جمله معروف او را باید بر سر در فرهنگستان زبان فارسی نوشت، گفت: وقتی محمد بن وصیف به‌فرمان شهریار خود شروع می‌کند به سرودن شعر فارسی، آغازگر حرکتی برای احیاء زبان فارسی می‌شود. البته نیم‌قرن پیش از محمد بن وصیف، عباس مروزی برای مأمون شعر فارسی سروده بود و از همین روی محمد بن وصیف اولین شاعر پارسی سرای نیست.

 او با بیان این‌که امروز هم لازم است که یعقوبی فریاد وااسفا برای زبان فارسی سر دهد تا محمد بن وصیف پیدا شود، تصریح کرد: متأسفانه زبان فارسی همچون طفل بی‌سرپرستی شده که از هر سوی شقاوت و نامهربانی می‌بیند و مورد تحقیر و تحریف قرار می‌گیرد.  در دانشگاه‌های این کشور به زبان فارسی اهانت می‌شود؛ و زمینه ‌این اهانت آن‌قدر فراهم است که در رسانه ملی آزادانه می‌گویند که این زبان، زبان اهل دوزخ است؛ و با مجوز وزارت ارشاد کتاب‌هایی علیه زبان فارسی و بزرگان فارسی سرا منتشر می‌شود.

این اقبال‌شناس با ابراز تأسف از عملکرد وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بیان کرد: در همین دو سال اخیر در مورد جعفر پیشه‌وری سه کتاب مجوز گرفته و منتشر شده است و شما می‌بینید که در مسابقات فوتبال چه اهانت‌ها به زبان فارسی و خلیج‌فارس می‌شود. چراکه در رسانه ملی کسی دغدغه زبان فارسی و هویت ایرانی ندارد.

او درباره راهکار جلوگیری از قوم‌گرایی و تجزیه‌طلبی گفت: اگر رسانه ملی از کارشناسان واقعی زبان و تاریخ دعوت کند تا برای مردم روشنگری انجام دهند، جلو قوم‌گرایان و تجزیه‌طلبان گرفته می‌شود.

منبع:

https://www.asriran.com/fa/news/706591/)))))))))))))))))))))))))))

و اینک پاسخ به چند سخن مطرح شده در این همایش:

1)یکی این جمله که آغاز گر این خبر بوده ( امروز هم یعقوبی لازم داریم که فریاد وااسفا برای زبان فارسی سر دهد. متأسفانه زبان فارسی همچون طفل بی‌سرپرستی شده که از هر سوی شقاوت و نامهربانی می‌بیند و مورد تحقیر و تحریف قرار می‌گیرد. )

چنان صدای واسفا داده که انگار برای حفظ این لهجه سی و سوم عربی از دوره رضا شاه هیچ کاری نکرده اند و فقط و فقط نشسته اند و نظاره گر بوده اند و این لهجه عربی خود با توانایی ذاتی خود امروز در هر کوی و برزن در رقابتی عادلانه متکلم می شود .مگر قرار بود چه کاری کنید که نکردید تا این لهجه سی و سوم عربی سر پا بماند از ممنوعیت و قدغن کردن کل زبان های مانند ترکی و اجبار همه غیر فارس زبانان مانند ترک ها به تحصیل به این لهجه تا ممنوعیت هر انتشار و چاپ و آموزش سایر زبان ها .نکند کاری هم در سرکوب و بایکوت سایر زبان ها مانده از اجرای فارسی سازی در مهد کودک ها تا دوره ابتدایی و شاید شکم مادر و یا شاید نظرتان به جدا کردن نوزاد از مادر و سپردنش به مادر فارس زبان هست یا اینکه شاید منظور شما این است اصلا حذف فیزیکی تمام غیر فارس زبان ها .و الله و اعلم .برادر عزیز هر کاری توانستید کردید امروز فرزندان ما ترک زبان ها و خود ما را به اجچبار از همان دوره طفولیت با شاهنامه و دیوان حافظ و سعدی که حتی یک استاد دانشگاه هم بی چند لغت نامه قادر به فهمش نیستند به اجبار نصف کل مجموع کتاب های ابتدایی را به فارسی و نگارش و املا و انشا و بدترش حفظ اجباری شعرهای طوطی نامه تا دهها شعر با معنی و غیره نمودید و نتیجه چه شد ضمن اینکه نفرت از شعر و لهجه فارسی در همه غیر فارس زبان ها افزون گشت بلکه باعث فراری شدن همه از کتاب و شعر و ادب و نثر شد و امروز بیشتر غیر فارس زبان ها در ابتدایی یا راهنمایی ترک تحصیل کرده و مشغول هر کاری شدند غیر تحصیل از ترس این لهجه سی و سوم اجباری .انگار یک روسی را وادار کنی در ابتدایی به زبان چینی تحصیل کند و شعرهایش را حفظ کند و املا بنویسد آن هم زبان چینی که فقط شصت درصد کلماتش عربی باشد .)

2) زبان فارسی ۱۴۰۰ سال زبان ملی ایرانیان است

اگر منظور از ایرانیان فارس زبانان باشد درست است اما زبان ما در حداقل بعد انقلاب اسلامی نبوده چون من تا یاد دارم و چشم گشودم زبانم ترکی بوده و همه اطرافیانم هم ترکی حرف زده اند و می زنند و شعر ترکی و نثر ترکی در وجودمان هست .

3) مردم هیچ‌گاه عربی صحبت نمی‌کردند

مگر قرار است مردم عربی صحبت کنند اصلا این حرف یعنی چی؟اما آنچه مسلم است این است که هر زبان توانایی خاصی دارد و لاغیر .زبان به اصطلاح فارسی هم چنین است ولی به تنهایی توانایی زیادی ندارد قبل از اسلام با کلمات عیلامی و بعد اسلام با کمک کلمات عربی دوام آورده و لابد بعد عربی باید از چین لغت وارد کنیم .

4) می‌خواهند شهریار را مصادره کنند

چه کسی مصادره کرده .؟

شهریار بهترین شعرش حیدبابایه سلام است و بس به دهها زبان ترجمه شده ولی به فارسی هم شعر گفته الان اگر هر فارس زبانی به غیر فارسی بنویسد آیا باید بحث را به تبار و نژادش کشاند و اگر چنین شود بی گمان باز بیشترین آسیب را فارس خواهد دید .شهریار شاعری ترک زبان است که به فارسی شعر گفته و لاغیر.

5) در همین دو سال اخیر در مورد جعفر پیشه‌وری سه کتاب مجوز گرفته و منتشر شده است و شما می‌بینید که در مسابقات فوتبال چه اهانت‌ها به زبان فارسی و خلیج‌فارس می‌شود. چراکه در رسانه ملی کسی دغدغه زبان فارسی و هویت ایرانی ندارد.

آیا سید جعفر پیشه وری اعلام جمهوری به سبک میزا کوچک خان کرده؟یا فقط به خاطر ترک بودنش اینگونه شده که حتی اسمش را هم تاب نمی آورید .هزاران و بلکه میلیون ها کتاب نه بلکه فحش نامه یک طرفه نثار پیشه وری شده و در مقابل این همه توهین سه کتاب راجع به وی که مطابق فحش نامه های شما نیست اینقدر شما را نگران کرده .

آیا این به دلیل پوشالی بودن ادعاهای شما در مورد پیشه وری نیست ؟اگر پیشه وری بد ات که هشتاد سال است در طبل و بوق کرنا می کنید پس از چه هراس دارید؟

یا نکند کل این همه سال با هزاران کتاب کلی دروغ به مردم تحویل داده اید که می ترسید سه جلد کتاب کل زحمات شما را با هزاران کتاب بر باد دهد ؟

در مورد شعار خلیج عربی در فوتبال آیا شروع کننده این داستان را هم دیده ای؟

آیا در هر بازی پرسپولیس کلمه ائشک که خطاب به ملت ترک زبان است را نیز شنیده اید ؟اگر هم خلیج عربی سر داده شده یقین بدانید که در دفاع بوده و در پاسخ به توهین طرفداران دردانه وزیر ورزش .

 

تهران چگونه پایتخت شد؟

تهران چگونه پایتخت شد؟

02 May 2009 09:38

در اواخر دهه ۱۳۴۰ خورشیدی وقتی تهران ، تند و نفس زنان خود را به کوهپایه های البرز می رساند ، بساز و بفروش هایی که تپه های قیطریه را می خراشیدند تا به جایش خانه های ویلایی و اعیانی بسازند، به سفال ها و ابزارهایی برخوردند که پرده از راز تمدنی ۳۲۰۰ ساله برمی داشت. تمدنی که به نام همان محل تمدن قیطریه خوانده شد تا آن زمان شاید باورعمومی این بود که پیشینه باستانی تهران به همان حوالی ری محدود می شود، اما این کشف و کشف آثار دیگری از هزاره های پیش از میلاد در تپه های عباس آباد، بوستان پنجم خیابان پاسداران و دروس نشان داد تمام آبادی های ناحیه تاریخی قصران که اینک در معده پراشتهای تهران هضم شده اند، دوره ای درخشان از استقرار اقوام کهن و خلاقیت های فرهنگی را پشت سر گذارده اند با این حال در دوران اسلامی از میان روستاهایی که در قصران، پشت به البرز سترگ داده و از لار تا کن و سولقان و از دربند تا کوه بی بی شهربانو پراکنده بودند، تهران یکی از گمنام ترین ها بود و روستاهایی چون ونک و دولاب و مهران (ضرابخانه) به مراتب آبادتر و شهره تر و مهمتر بودند در واقع نام این روستاها و بسیاری دیگر از آبادی های قصران همچون طرشت، علی آباد، فره زاد (فرح زاد) و طجرشت (تجریش) خیلی زودتر از نام تهران به منابع تاریخی راه یافت و تهران در آغاز سده های میانی اسلامی شهرتی نداشت مگر به انارش که به غایت نیکو بود حتی وقتی نام بزرگان تهران به میان می آمد نام یکی دیگر از روستاها و شهرهای اطراف چاشنی اش می شد تا به ذهن شنونده آشنا باشد. مانند "محمد بن حماد رازی طهرانی" (متوفی ۲۶۱ هجری قمری) یا "محمد بن احمد بن حماد بن سعید انصاری ابوبشر دولابی طهرانی" (متوفی ۲۲۴ هجری قمری) تهران که تخمین زده اند در این دوره ۲۷ هکتار وسعت داشت، وقتی به خود بالید و رونق گرفت که مغولان بسیاری شهرهای ایران را زیر سم ستوران خویش کوفتند. از آن جمله ری باستانی بود که در اوایل سده هفتم هجری به تصرف سپاه مغول درآمد و برای همیشه شکوه دیرپای خود را از کف نهاد ری که خراب شد، اهالی اش نیز آواره این سو و آن سو شدند و گروهی به تهران آمدند که از نزدیک ترین روستاها به ری بود. دقیقا نمی دانیم آن زمان این روستای کوچک خوش آتیه چقدرعمر کرده بود و چرا بدین نام خوانده می شد زیر زمین، قصبه شد برخی تهران را تغییر شکل یافته "تهرام" به معنای منطقه گرمسیر دانسته اند، در مقابل شمیرام یا شمیران که منطقه سردسیر است پاره ای پژوهشگران "ران" را پسوندی به معنای دامنه گرفته اند و شمیران و تهران را بالادست و پایین دست خوانده اند عده ای بر این باورند که سراسر دشت پهناوری که امروز تهران بزرگ خوانده می شود در میان کوههای اطراف، گود به نظر می رسید و بدین سبب "ته ران" نام گرفت برخی هم گفته اند که چون اهل تهران هنگام حمله دشمن زیر زمین پنهان می شدند، اینجا به "ته ران" یعنی زیرزمین معروف شد. گواه سخن خود نیز این شعر مولوی را آورده اند که عاشقان سازیده اید از چشم بد خانه ها زیر زمین چون شهر ری البته جدا از این که تهران به معنای زیرزمین باشد یا نه، پناه بردن تهرانی ها به زیر زمین چیزی است که در نوشته های تاریخی از آن یاد شده است و خود بر نبود امنیت و بی پناهی اهالی دلالت دارد برخی نوشته ها این موضوع را نیز یادآور شده اند که تهرانی ها در عصیان علیه حاکمان و خودداری از پرداخت مالیات ید طولایی داشته اند. (در نظر بیاورید که فقط در صد سال گذشته تهران خاستگاه دو انقلاب و چندین قیام و صدها مورد آشوب شهری و تظاهرات خیابانی بوده است.) به هر روی پس از حمله مغول، تهران این فرصت تاریخی را پیدا کرد که جای ری را بگیرد و رفته رفته به سوی شهر شدن گام بردارد. حالا آن روستای گمنامی که نامش برای نخستین بار (به طور مستقل) در اوایل سده ششم هجری به منابع تاریخی راه جسته بود، ذیل حکومت سلسله های محلی بادوسپانان، ایلکانان و جلایریان که خود خراجگزار ایلخانان مغول و تیموریان بودند و نیز دو سلسله قراقویونلو و آق قویونلو گسترشی روزافزون را تجربه می کرد و مساحتش به ۱۰۶ هکتار رسیده بود قصبه، بلده شد تا روی کارآمدن صفویان در سده دهم هجری، تهران دیگر روستا نبود اما شهر نیز به شمار نمی آمد. چیزی بود میان شهر و روستا و شاید حق با حمدالله مستوفی مورخ سده هشتم هجری باشد که تهران این دوره را "قصبه معتبر" می خواند بهره زمامداری فرزندان صفی الدین اردبیلی برای ایران کم نبود و تهران نیز از خوان امنیت و رفاهی که آنها گستردند بی بهره نماند. رخت روستایی را درآورد و جامه شهری به تن کرد. قصبه بود، بلده شد نخستین بار، شاه تهماسب اول (۹۸۴-۹۳۰ هجری قمری) در ۹۴۴ هجری قمری هنگام گذر از تهران این قریه بزرگ با باغ و بوستان فراوانش را پسندید و بارو و خندقی به دورش کشید این بارو که ۱۱۴ برج به عدد سوره های قرآن و چهار دروازه رو به چهار سوی دنیای پیرامون داشت، از شمال به میدان توپخانه و خیابان سپه، از جنوب به خیابان مولوی، از شرق به خیابان ری و از غرب به خیابان وحدت اسلامی (شاپور) محدود می شد. هنوز هم این منطقه از بافت تاریخی تهران به وسعت ۴۴۰ هکتار را محدوده حصار شاه تهماسبی می خوانند قول معروف این است که شاه تهماسب می خواست پایتخت را که در قزوین بود به تهران بیاورد، اما یک تابستان که در تهران ماند و گرمای سوزان و آزاردهنده اش را دید، پشیمان شد. در هر صورت تهران ( و پیشتر ری) درست در نقطه اتصال شاهراه شرق به غرب و شمال به جنوب ایران قرار گرفته بود و اکنون که ری باستانی از میان رفته بود، چه جایی بهتر از تهران می توانست جایش را بگیرد؟ حصار شاه تهماسبی حدود ۳۵۰ سال دوام آورد، اما وقتی در دوره ناصری (۱۳۱۳-۱۲۶۴ هجری قمری) تهران با جمعیت رو به افزایشش در پوست خود نمی گنجید، برج و باروی اولیه نیز بدست اهالی خراب شد. خاکش را مصالح خانه هایی کردند که در جایش سر برآوردند. حالا از حصاری که طولش ۸۵۰۰ متر بود، یک وجب هم باقی نمانده است، مثل خیلی چیزهای دیگر که می توانست اوراق هویت تهران باشد و تهران همه را دور ریخت در دوره شاه عباس اول (۱۰۳۸-۹۹۶ هجری قمری) که هرجا می رسید یک پل یا کاروانسرا یا کاخی بنا می نهاد، دربخش شمالی برج و باروی شاه تهماسبی، چهارباغ و چنارستانی ساخته شد که بعدها دورش را دیواری کشیدند و به صورت کاخ و مقر حکومتی درآوردند. این همان کاخ گلستان معروف است که محل استقرار شاهان قاجار بود وهسته اصلی اش در شمال میدان ارگ همچنان پابرجاست. حقیقتا گلستانی است میان آن همه دود و دم و شلوغی و ترافیک در آنجا یک تعداد چنار قدیمی هست که احتمالا یکی دوتایش از همان دوره صفوی باقی مانده است. در دوره قاجار این چنارها در اشاره به چنارستان شاه عباس معروف به چنار عباسی بودند و ذهن خرافه گرای قجرها می پنداشت که جملگی بوسیله حضرت عباس بن علی بن ابی طالب غرس شده اند! حالا حضرت عباس در سده اول هجری چطور و برای چه به تهران آمده و چنار نشانده، الله اعلم بگذریم، نوه شاه عباس کبیر یعنی شاه عباس دوم (۱۰۷۷-۱۰۵۲ هجری قمری) به خلاف پدربزرگش که زمانی در تهران سخت بیمارشده و گفته بود لعنت به کسی که به تهران بیاید و در آن توقف کند، به این شهر تازه پا علاقه زیادی داشت و خیلی اوقات را در تهران سپری می کرد. فرزند او شاه سلیمان (۱۱۰۵-۱۰۷۷ هجری قمری) نیز کاخی در شهر بنا کرد که نه اثری از آن به جا مانده و نه حتی می دانیم دقیقا کجا بوده پایتخت قاجاریه شد پایان غم انگیز سلسله صفویه و هرج و مرج پس از آن برای تمام ایران مصیبت بار بود، مگر برای تهران که در آن شلوغی ها فرصت یافت تا به سوی پایتختی گام بردارد. درست مانند روزهای پس از حمله مغول که با خرابی ری مجال خودنمایی پیدا کرد البته در شورش افغانان غلجایی که طومار سلسله صفویه را در هم پیچیدند، تهران از معدود شهرهایی بود که به سختی مقاومت کرد و سخت هم آسیب دید. در واقع همین مقاومت و نزدیکی به شهرهای شمالی که گاه و بی گاه عرصه تاخت و تاز منازعان قدرت قرار می گرفتند، اعتبار شهر را در قامت یک دژ نظامی دو چندان کرد و آن چنان شد که از چشم هیچ حاکم و منازعی به دور نماند اما هنوز "تخت گاه شدن" برای تهران زود بود، چرا که پایتخت نادرشاه افشار (۱۱۶۰-۱۱۴۸هجری قمری) پشت زین اسبان سپاهش بود و پس آن نیز شیراز یک کریم خان زند (۱۱۹۳-۱۱۶۳هجری قمری) داشت که همه همت خود را به پایش بریزد و شهرهای دیگر را در سایه اش بگیرد با این حال کریم خان نمی توانست چشم از تهران برگیرد. ایالات شمالی جولانگاه رقیبانش از طایفه قاجار بود و در همین شهر بود که رایت پیروزی یا همان سر بریده محمد حسن خان قاجار را به حضورش آوردند کریم خان در تهران یک دست دیوانخانه ساخت که اکنون در محوطه کاخ گلستان باقی و به خلوت خانه کریم خانی معروف است. اما با هزار جور دخل و تصرف قاجاری. گفته اند او دو محله بزرگ عودلاجان و چالمیدان را نیز از ترکیب محله های جدید بنا نهاد که اکنون آخرین مرده ریگ بافت تاریخی تهران را به نمایش می گذارند کریم خان که مرد، قاجارها دوباره سربرآوردند و صد البته که تهران دروازه ورودشان به مرکز و جنوب ایران بود. چند باری به فتح تهران کوشیدند و راه به جایی نبردند و سرانجام در سال ۱۲۰۰ هجری قمری شهر پس از چندی مقاومت گشوده شد. با این وجود، تهرانیان از دم تیغ جان بدر بردند؛ شاید از آن رو که اندکی پیش تر بیماری وبا کارشان را ساخته بود اینک اما، روز موعود فرا رسیده بود. روستای گمنام از منزلگاه قصبه معتبر گذر کرده و به حصار تهماسبی فرود آمده بود و اینک منتظر بود تا به حجله خواجه تاجدار درآید! روز یکشنبه ۱۱ جمادی الثانی ۱۲۰۰ هجری قمری همزمان با عید نوروز آغا محمد خان قاجار به همان چنارستان شاه عباسی و خلوت خانه کریم خانی رفت تا تاج سلطنت ایران را بر سر گذارد. او تاج به سرگذاشت و تهران نیز از پس سه قرن حیات شهری، رخت پایتختی به تن کرد

منبع:

https://www.gunaz.tv/fa/8516380

کوروش کبیر یا ....؟آیتان تبریزلی

براي مطالعه دقيق حول جنايتكار بودن كوروش به نسخه هاي اصلي (به زبان انگليسي) كتب نويسندگاني همچون هرودوتز نظري بيافكنيد. و در مورد نحوه کشته شدن کوروش توسط "تومروس آنا" منابع زيادي وجود دارد كه مطالعه انها مي تواند به روشن شدن هر چه بيشتر موضوع كمك كند از نمونه هاي بارز آن مي توان به نقاشي ترسيم شده از تومروس آنا هنگام بريدن سر كوروش و انداختن سر وي در تشت پر از خون توسط "پيتر پال روبنز" (peter Paul Rubens) اشاره كرد. "تابلوهاي مختلفي بر اساس روايت هرودوتز (Herodotus) تاريخ نويس مشهور يوناني، از تاريخ كهن آذربايجان در جنگ بين تومروس آنا ملكه آذربايجانيها با كوروش شاه هخامنشيان تهيه شده است. اين جنگ 529 سال قبل از ميلاد عيسي مسيح (1150 سال قبل از هجرت پيامبر به مدينه) در حوالي رود آراز (ارس) روي داده است. تابلو نقاشي بزرگ توسط "پيتر پال روبنز" (peter Paul Rubens) نقاش فنلاندي كشيده شده است و در موزه بوستون امريكا نگهداري مي شود ساير تابلو ها نيز توسط ديگر نقاشان مطرح دنيا همچون الكساندر "زيك"، "ماتيا پيئر اتي"، "ويكتور وولفئوت"، "آندره دلكاستاگنو"، "پتروس پاولوس روبنز" و... كشيده شده اند كه در موزه هاي مختلف دنيا نگهداري مي گردند".

منبع:https://www.gunaz.tv/fa/8516370

پروفسور محمد تقی زهتابی

پروفسور محمد تقی زهتابی

14 April 2009 21:02

در 22 آذر ماه سال 1302ه.ش در «چای محله‌سی» شهر شبستر دیده به جهان گشود. در سال 1309 به مدرسه رفت و بعد از شش سال در سال 1315 تحصیلات ابتدایی خود را به اتمام رساند. مدتی بعد وارد دبیرستان فیوضات تبریز شد و تا کلاس نهم در این دبیرستان درس خواند. پس از آن وارد دانشسرای پسران شد . مدتی در دبیرستان های رشدیه و ادب تبریز به تدریس مشغول شد. استاد زبان های فرانسوی و عربی را به خوبی یاد گرفت. در سال 1325 که دانشگاه تبریز به وسیله حکومت ملی آذربایجان تاسیس شد، در دانشکدۀ ادبیات آنجا پذیرفته شده و به عنوان یکی از دانشجویان اولین دوره در آن دانشگاه مشغول تحصیل شد. پس از انحلال حکومت دموکرات آذربایجان به وسیلۀ نیروهای ارتش پهلوی، استاد در سال 1327 برای فراگیری علم و تحصیل در زمینۀ ادب و تاریخ زبان ترکی به صورت قاچاقی وارد شوروی گردید. اما در آنجا به زندان محکوم شده، به سیبری فرستاده شد. بعد از تحمل سه سال زندان در سیبری به دوشنبه تبعید گردید و سرانجام در سال 1333 (1954م) پس از سه سال تبعید توانست خود را به باکو برساند و در دانشکدۀ زبان و ادبیات دانشگاه دولتی باکو مشغول تحصیل گردد. در سال 1969 با دفاع از تز دکترای خود مدرک دکتری گرفت .سپس با خانم دکتر خاور اسلان محقق زبان و ادبیات آذربایجانی ازدواج نمود که حاصل این پیوند دو فرزند به نامهای بابک و آذر بود. در سال 1350 از شوروی خارج و به عراق و بغداد رفت و در دانشگاه بغداد به تدریس «زبان دیرین ترکی» و «زبان فارسی» پرداخت. در سال 1357 به دلیل پدید آوردن آثار علمی فراوان مفتخر به دریافت لقب پروفسوری از دانشگاه بغداد گردید. در اوایل سال 1358 وارد ایران شد و از همان سال با ایجاد کرسی زبان و ادبیات ترکی آذربایجانی در دانشگاه تبریز با عنوان استادی به تدریس زبانهای ترکی و عربی مشغول گردید. اما متاسفانه دو سال بعد به بهانه‌های واهی و در عین بی‌گناهی به چهار سال زندان محکوم و پس از آزادی از زندان نیز از تدریس در دانشگاه محروم گردید. بدین ترتیب استاد بار سفر بسته، رحل اقامت در خانۀ آبا و اجدادی خود در شبستر افکند و در آنجا مشغول مطالعه و بررسی و تحقیق و نویسندگی شد. سرانجام نیز در آخرین روز پاییز سال 1377 در حالیکه تنها چند روزی بود که از سفر علمی به آلمان برگشته بود، در پشت میز مطالعه جان به جان آفرین تسلیم کرد. استاد به پنج زبان ترکی، فارسی، عربی، روسی و فرانسه احاطۀ کامل داشت و در جاهای مختلف به تدریس این زبانها پرداخته بود. در زمینه شعر، اشعار بسیاری از ایشان چاپ شده است. از استاد آثار و تالیفات تحقیقی بسیاری بر جای مانده است . در زمینه شعر، اشعار بسیاری از ایشان چاپ شده است بمانند : «پروانه‌نین سرگوذشتی» (سرگذشت پروانه ـ بغداد)، «باغبان ائل اوغلو» (نگاهی به حرکات مشروطه و انقلاب پرشور مردم ایران به خصوص آذربایجانیان و تبریزیان در مقابل استبداد و استعمار و بررسی زندگانی یکی از قهرمانان و سرداران جنگهای 11 ماهه تبریز به نام حسین خان باغبان به صورت شعر ـ بغداد)، «چریک افسانه‌سی» (افسانۀ چریک ـ بغداد)، «بذ قالاسیندا» (در قلعۀ بذ ـ برلین)، «بختی یاتمیش» (بخت خوابیده ـ بغداد)، «هستی نسیم»(بغداد)، «شاهین زنجیرده» (شاهین در زنجیر ـ تبریز)، «باغبان ائل اوغلو» (تکمیل شده ـ تبریز) و ... از آثار مهم استاد ، «زبان آذری ادبی معاصرـ آواشناسی، قواعد نگارش» (تبریز)، «موعاصیر ادبی آذری دیلی‌ ـ سس، صرف» (تبریز)، «علم المعانی ـ لکسیکولوژی» (تبریز)، «قوی اولسون اون» (مجموعه حکایات ـ تبریز )، مقالات متعدد در روزنامه‌ها و مجلات مختلف از جمله وارلیق، امید زنجان، پیام اورمیه و... ، «قواعد الفارسیه» (به زبان عربی ـ بغداد) و ... تخصص استاد در زمینۀ تاریخ بود. از ایشان دو اثر در زمینه تاریخی به چاپ رسیده است : «جنایات 2500 سالۀ شاهان» (بغداد)، «ایران تورکلری‌نین اسکی تاریخی» (تاریخ دیرین ترکان ایران ـ جلد اول و دوم) ، « آذربایجان تورکجه‌سی‌نین نحوی»، «علی آغا واحیددن خاطیره‌لریم» ،« شاهین زنجیرده» و ...

منبع:

https://www.gunaz.tv/fa/8516401

قدیمیترین اثار زبان ترکی در زبان سرخ پوستان امریکا و احتمالا قدیمیترین نواحی ترک زبان

قدیمیترین اثار زبان ترکی در زبان سرخ پوستان امریکا و احتمالا قدیمیترین نواحی ترک زبان

14 April 2009 20:55

اثر میرفاتح زکییف:محقق و استاد تاریخ دانشگاه غازان ترجمه: دکتر رحمت قاضیانی قدیمیترین ریشه های قومی انسانها معمولا از طریق زبان شناسان و با بررسی مطالعات زبانشناسان و با اضافه کردن مشاهدات باستانشناسی به ان پیدا می کنند.در علوم زبانشناسی و تاریخی مرسوم در اروپا و روسیه،که با ادعای مرکزیت برای هندواروپائی ها نوشته شده،سعی شده که تقسیم زبان اورال-التائی به زبان های التائی و اورالی از حدود ده هزار سال پیش و تقسیم زبان التائی به زبان های ترکی –مغولی ، منچوری و ژاپنی- کره ای از حدود شش هزار سال پیش و تقسیم زبان ترکی – مغولی به زبان های ترکی و مغولی حدود چهار هزار سال پیش اتفاق افتاده است. اولین شکاف در دیدگاه فوق در قرن هفده اتفاق افتاد و در قرن نوزده ضربات سختی به ایده فوق وارد شد و. در قرن بیست تناقض گفته های مدعیان ثابت شد. در سال 1638 اقای " جان ژوسلین" (1)متوجه شدند که در زبان سرخ پوستان امریکا اثاری از لغات ترکی وجود دارد. در قرن نوزده " اتو رریک" (2) در زبان اقوام " سو" از سرخ پوستان شمال امریکا لیستی از لغاتی با نزدیکی به زبان ترکی تهیه نمود. مثلا،" تانگ"یعنی طلوع " تائی " یا " تانگی " یعنی اموختن. " اتا " یعنی پدر، " اینا " یعنی، مادر، " تا " یا " ته " یعنی ضمیمه ای برای مکان ، " اکتا " یعنی " یک طرف " و غیره. در ایتالیا و فرانسه نیز بررسی هائی مشابه انجام شد و نتایجی یکسان بدست امد. دانشمند سوئدی اقای " استیک ویگاندر " (3) تعدادی از تحقیقات خود را در مورد رابطه بین زبان های قوم " مایا " و زبانهای التائی انتشار داده است. اقای " ا. کاریمولین ، 141-136 1976 (4) در تحقیقات خود مثالهای زیر را اورده است." ااک " یعنی خیس ، " اکا "-" اگا " ، " اقا " یعنی جریان ، جاری شدن . " بالدیز " یعنی خواهر جوانتر همسر ، " بایال " یعنی ثروتمند و فراوان، " بویا " یعنی رنگ ، " بور " یعنی بافتن گیسو، " ایک " یعنی ظاهر شدن، و " تور " یعنی استادن. در زبان سرخ پوستان امریکائی " مایا " صداهای " ی " و " یو " بطور مکرر قابل تبدیل و تغییر هستند و این معمولا فونتیک ترکی را بخاطر می اورد.مثل زبان ترکی در زبان " مایا " کلمه " یاش "به مفهوم نو و تازه و جوان می باشد و ترکیب ان مثل " یاشیل " یعی سبز است.(دییگو.د.لاندا،1955،19،77،79 ) (5). دانشمند روسی اقای " یو.وی.کنوروزوف " (6) برای مدت طولانی و مستمر، نوشته ها و فرهنگ قوم " مایا " را مطالعه کرده است.در نتیجه او لیست لغات مربوط به زبان " مایا " را تنظیم کرده ولی هیچوقت به این فکر نیفتاده که تشابهی بین ان لغات و واژگان زبان ترکی وجود داشته است.بعضی از این تشابهت در زیر اورده شده است. " چاک " یعنی رنگ در کلمه " چاگیلدیر – انعکاس دادن " " چاک " یعنی تنور و بخاری . در کلمه " چاقما " یعنی سنگ اتش زنه." یاش کین " ، یعنی خورشید. در ترکی " کین " ( گون ) به خورشید اطلاق می شئد. کلمه ترکی " کن یاش " ( گون یاش" در ترکی باستان با کلمه " یاش کیک " ( یاش کین- یاشیک ) با معنی خورشید مترادف است.در زبان " مایا " کلمه " یاش " به معنی اتش استفاده شده است و در ترکی تاتارها کلمه " یاشن " (روشن شدن) با معنی اتش ارتباط دارد. کلمه " گون " ( خورشید ) در هر دو زبان با معنی اتش ارتباط دارد. تمام این بررسی ها نشان می دهد که تشابهات معانی در لغات ترکی و زبان " مایا " تصادفی نبوده ، بلکه به تشابه ساختار زبانی انها مربوط می شود. " ااک " – روشنائی " ایچین " – حمام کردن. " اچ +این " –در اب فرو رفتن – در یافتن. " چن " – چاه ، طبیعی و نه مصنوعی. " چونگل " – گود. " ایشیل " قسمتی از سرزمین مایا، " ایش – ایل " یا " ایچ – ایل " – مملکت داخلی، با قسمت انتهائی " ال – ایل " اسامی مکانها بصورت زیر وجود دارد. ایشیل، تسنتال.تسوتس ایل. چول ، چونت ایل ، پوهلاب ایل.باک هال ایل ، کوسوم ال . چکتمال . کونگ ال، ایتسم ال، و وک یاب ال.(دییگو.د.لاندا ) البته امکان اینکه مثالهای بیشتری از نظر تشابه زبانی بین زبان مایا و ترک اورده شود وجود دارد ، ولی مثالهای قبلی بیان شده نشان می دهد که زبان مایا از نظر عاریه های ترکی غنی است. مردم مایا مثل ترکها منسوبین جوانتر و بزرگتر را به خوبی تشخیص می داده اند و انها را به عناوین مختلف صدا می کرده اند.(دییگو.لاندا.1955،48)(7).( ایلمینسکی.ان.ای.1862،22،23) (8) . موزیک قوم مایا مثل ترکها اساس پنج صدائی ( پنتاتونیک) داشته است. تحقیقات " یو.وی.کنوروزوف " (9) نشان می دهد که نظام اجتمائی قوم مایا شبیه جامعه سومر و مصر بوده است.در هر دو ،ساختار قبیله ای با ساختار برده داری ترکیب شده بوده است.(دییگو..د لاندا.1955،37) (10) چون مایاهای امریکای شمالی از جهات متفاوت ترکها را به خاطر میاورد، بعضی دانشمندان مایا ها را " پراترک" (ماقبل ترک) بحساب می اورند.بنظر ما برای نفی یا اثبات هر مدعائی لازم است که مطالعات تطبیقی دقیقی از نظر زبان شناسی تاریخی ،باستان شناسی ، انسان شناسی، افسانه شناسی،و هنری این انسان ها داشته باشیم. تنها در سایه چنین مطالعاتی میتوان گفت کدام یک از انها قدمت بیشتری دارند. بعضی اقوام سرخ پوست امریکا،چه ماقبل ترک و چه غیر ترک ،در اوراسیا تاثیرات عمیقی از ترک ها را بر خود داشته اند. از هر ریشه ای که باشند ، تاثیرات و نزدیکی زیاد انها را به نرکها نشان می دهد که در 20 تا 30 هزار سال پیش ترکها در قاره اوراسیا بطور وسیع پراکنده بوده اند. در مخالفت با نتیجه گیری فوق ،طرفداران مرکزیت اروپائی علوم،وجود ارتباط اقوام سرخ پوست امریکا با قبایل اوراسیا را رد می می کنند.ولی بررسی دقیق نشان میدهد که در حدود 20 تا 30 هزار پیش تنگه برینگ وجود نداشته است و قاره امریکا و اسیا بوسیله خشکی پل مانندی بهم وصل بوده اند و انسان ها ازادانه و به راحتی از انها در رفت و امد بوده اند.(ب.کوزمیشکف.342.1968) (11) . انواع انسانی ، مطابق خصوصیات سرخ پوستان امریکا ، هم در اسیا و هم در اروپا پیدا شده اند ، همچنین در باشقیرستان (گ.ماتیوشین 29-30.1969 ) (12) و هم در مغولستان (نووگرودوا . ای.ا.30-1977 ) (13).جمجمه ها و مقبره های پنج هزار ساله نشان می دهد که اجداد سرخ پوستان امریکا در این مناطق زندگی می کرده اند. هیئت اعزامی باستانشناسی مشترک امریکا و حکومت شوروی، بدین نتیجه رسیده اند که مردمانی از اسیا به قاره امریکا ، از طریق تنگه برینگ ، الاسکا و جزایر الوتیان مهجرت کرده اند.سرپرست این گروه اعزامی ، "اوکلانیکوف " متوجه شده است که سیبریه ای ها ،اولین اریکائی ها هستند.(اکلانیکوف1975-33) (14).انها بتدریج مسافرت سخت و طولانی بسوی امریکای جنوبی داشته اند.(ب.کوزمیشکوف.1968-343) (15) اعلام اینکه باستانی ترین ترکها در اروپای غربی،حتی در سبه جزیره ایبری زندگی می کرده اند،میتواند فرضیه اولین مهاجرت به امریکا،از طریق اروپا را مطرح کند. ولی این فرضیه احتیاج به بررسی خیلی دقیق دارد. مردم "مایا" نشان میدهند که انها گروه بزرگی از سرخ پوستان امریکائی هستند که در شبه جزیره یوکاتان ساکن شده اند . مایا ها قبل از دوره ما، تمدن و فرهنگ بسیار پش رفته ای ایجاد کرده بودندکه احتیاج به مطالعات مخصوص دارد، ما فقط اینرا میدانیم که تمدن انها توسط فاتحان اسپانیائی از بین رفته است. اگر همانندی ترکها و سرخ پوستان امریکا ثابت شود،می توانیم بگوئیم ،ترکها قبل از اینکه اجداد سرخ پوستان امریکا به انجا مهاجرت بکنند وجود داشته اند.در صورتی که مهاجرت اجداد اوراسیائی سرخ پوستان امریکا از طریق تنگه برینگ (که قبلا وجود نداشته) انجام شده باشد،بایددر مورد اقوام بسیار قدیمی ترکی در ناحیه شرق سیبری زندگی می کرده اند، تحقیقات گسترده ای صورت گیرد.اگر دانشمندان بتوانند ثابت کنند که مهاجرت از طریق اروپا صورت گرفته، باید در ان مناطق در مورد اجداد قدیمی ترکهای ان مناطق تحقیقات وسیعی انجام شود. دکتر رحمت قاضیانی 2/6/1385 Literature 1-John Djosselin 2-Otto Rerig 3-Stig Vikander 4-Karimullin A.1976.Possible relationship of American Indian language with the Turkic linguistics.Kazan 5-Diego de landa,1955,17,77,79 6-U.V.Knozonov 7-Diego de landa.1955,37 8-Ilminsky N.I.1862.Introductiry Lecture in the Turkic-tatar language course.Kazan. 9-U.D.Knozonov 10-Diego de Landa.1955,37 11,15-Kuzmishchev,V.1968 Secrets of Maya Priest.M 12-Matushkin G.1969.Indian in the Ural//Around the world, No.10 13-Novogradova E.A.1977.Antique monuoments and some problems of the Mongolian ethnogenesis//Problems of the Far East.No .1 14-Okladnikov A.1975.First Americans were Siberians//Science and Life.No.12. منبع http://pyragy.blogfa.com/post-37.aspx

منبع:

https://www.gunaz.tv/fa/8516403

کوروش کبیر یا چماقی کبیر- هدایت ذاکر

کوروش کبیر یا چماقی کبیر- هدایت ذاکر

14 April 2009 21:01

دوران کودکی ما با داستان های کوروش ، داریوش ، هخامنشیان ، پاسارگاد و پارس سپری شد . کتاب های درسی مان مملو از قهرمانیهای این به اصطلاح « کبیر » ها بود . نوشته ها همه حاکی از نژاد آریاییها و انسانیت آنان در دوران هخامنش ها بود ، حقوق بشر در زمان های قدیم با کوروش کبیر همزاد شد و این سریال همچنان ادامه داشت تا این شخصیت منحصر به فرد سلاله آریایی در جایگاه ذوالقرنین پیامبر برگرفته از قرآن کریم بنشیند تا همه چیز در کتیبه ی تاریخ تمام شده انگاشته شود و بدین ترتیب نژادی پاک از لابلای تاریکی­های سرگردان سر بر آورد و برای ما همه چیز شد ، جسم و روح ما را در خود قبضه کرد و در نتیجه کشور ایران برابر با نژاد آریا گردید ، برابر با پارس شد و تمام تخیلات و رویاها با پرده ای از کوروش و داریوش همرنگ گشت و ما تنها کوروش پرست شدیم و ستایش داریوش نمودیم ، غافل از اینکه قبل از کوروش و بعد از آن ملت هایی در این سرزمین زیستند و زندگی می کنند که هیچ علقه ای با سلسله باستانی هخامنش ندارند و همچنین هیچ وابستگی با نژاد آریا پیدا نکردند اما آنها انکار شدند و هنوز هم نادیده شمرده می شوند . اقوام اصلی قوتتی ، لولوبی ، هورری و کاسسی صدها سال در اتحادیه ماننا و ماد که همگی جزء زبان های التصاقی بوده اند ، قبل از پارس ها در این سرزمین می زیستند که در محدوده ای بسیار وسیع کوه های قفقاز و رود ارس گرفته تا همدان و ری سکونت داشتند . کوروش برای ما آغاز تمدن در این منطقه و اگر اغراق نباشد آغاز بشریت تلقین شد حتی تخت جمشید نیز وارد سند مالکیت هخامنشیان در آمد و هرچه را که قبل از کوچ پاسارگادها از سیبری ، توسط اقوام پیشین ساخته و پرداخته شده بود بنام تازه مهاجران درج گردیده و آشکارا مدنیت ما قبل کوروش بطور رسمی دزدیده شد . طبیعی است در این میان ملت هایی که همه چیزشان حتی فرهنگ و زبانشان مورد تاخت و تاز قرار گرفته سر به عصیان بنهند و برای بازگشت استقلال خود به مبارزه برخیزند ، جواب همه آن ها را داریوش کبیر در کتیبه بیستون داده است : من هم بینی و هم گوش و هم زبان سردار ماد را بریدم و یک چشم او را هم کندم ، اورا به در کاخ بستم تا همه او را ببینند و سپس در همدان به دار زدم و تمام یاران او را در درون دژ حلق آویز کردم بدین ترتیب کشت وکشتار شروع می شود و تا ملل اصلی قبل از مهاجران ( یا مهاجمان ) مغلوب کامل شوند . تاریخ نگاران برجسته ساز هخامنشیان نیز در عصر حاضر بر آن تحریف ها و جعلیات و دزدیها مهر تایید زده و نژاد پرستی را به اوج رسانده اند ، بطوریکه حسن پیرنیا در کتاب ایران باستان صفحه ١۵٧ می نویسد : « وقتی آریایی ها وارد فلات ایران شدند با مردمانی روبرو شدند که زشت و از حیث نژاد ، عادات و اخلاق و مذهب از آن ها پست تر بوده اند یعنی آریان ها مردمان بومی را دیو یا تور ( تورک های قدیم ) نامیده اند ، آریان ها هرجا که تور را می دیدند می کشتند و بعد ها کارهای پر زحمت را از قبیل زراعت ، تربیت حشم و خدمت در خانواده ها بر دوش آن ها نهادند یعنی استعمار و بهره کشی . جناب فردوسی نیز در شاهنامه اش ملت های تورک ساکن در این سرزمین را که قبل از پارس ها اقامت داشتند دیو سیرت معرفی کرده بود . ناصر پورپیرار در صفحه ۵۴ کتاب دوازده قرن سکوت در جواب پیرنیا می نویسد : « اما اگر منظور آقای پیرنیا بومیانی است که تا ورود هخامنشیان موفق به ایجاد ده ها مرکز تمدن و تجمع درخشان در این سرزمین شده اند پس دیگر لا اقل و منطقا هخامنشیان را نه ایرانی ، بلکه باید متجاوزین به آن تمدن ها بشناسیم » اضافه می کنیم به اینکه کلیه تاریخ نگاری که در این هفتاد و هشتاد سال اخیر در ایران صورت گرفته همواره کوروش با اصطلاحات « پارس » و « آریا » همراه بوده است و هر یکی مکمل دیگری در این مهره چینی شطرنجی محسوب می شوند. در کتاب فرمان کوروش بزرگ به تالیف عبدالمجید ارفعی ، جناب کوروش کبیر می فرماید : من کوروش پادشاه جهان ، شاه بزرگ ، شاه نیرومند و … ببینید این ذکر کوروش که در تاریخ بیطرف و بیغرض ، که بجز قتل و غارت و دزدی و چپاول چیز دیگری از وی سراغی نیست چگونه در گل نبشته خود که در بابل یافت شده است خود را از تمامی جهانیان بالاتر و برتر القاء می کند ، کورشی که طایفه های مهاجم آن از شمال کوه های اورال وارد این سرزمین شدند ، به تاراج مدنیت حداقل ١۵ تمدن اصلی قبل از خود پرداخته و هرچه که آنان ساخته بودند اینها به اسم خود مصادره نموده و تحویل آیندگان دادند همچنان که پیشتر گفتیم اکثریت ملت هایی که ساکنان اصلی در این منطقه محسوب می شدند التصاقی زبان یا دقیق تر بگوییم تورک های اولیه بودند ، اما در مورد عناوین پارس و آریا که در تاریخ اخیر و همچنان بر اساس بده بستان های هخامنش با یهود در آن زمان ، بصورت زبان مستقل و نژاد پاک مطرح شده است ، جناب پورپیرار مینویسد این جاست که برای نخستین بارمردم ایران این قوم بی نشان و ناشناخته و خونریز را « پارسه » خواندند لقبی که در این کهن سرزمین و ایران کنونی ودر فرهنگ ماد و عیلام « گدا ، ول گرد و تهاجمی معنی شده است . چقدر معنای این لقب با هستی تاریخی این قوم ( هخامنش ) منطبق است و اینکه ما را به وسعت و عمق درد و رنجی هدایت می کند که مردم ایران در روند برآمدن هخامنشیان تحمل کرده اند . .همچنان در مورد آریا می نویسد هیچ ردپایی از این واژه با معنی نژادی آن پیش از نقر در کتیبهی بیستون نیافته ایم . حتی معتقد هست که برخی از خاورشناسان کلمه هرات در کتیبه بیستون که در اصل « هرو » آورده شده به عمد وبر غلط آنرا آریا خوانده اند تا به ادعای داریوش عینیت ببخشند و برای تصدیق آرزوهای اوست که چنین قومی را اختراع می کنند. به این ترتیب تنها احتمال دارد که محلی دور از حاکمیت هخامنشیان به اسم « آریا » موجود باشد و بس ، نه نژادی به نام آریا وجود داشته و نه می تواند جزء گروه های زبانی قرار بگیرد . *** در تکمیل این همه جعلیات و تحریفات تخت جمشید که نمونه تمدن و فرهنگ ایلامی بشمار می آید بطور کلی بنام کوروش کبیر و داریوش کبیر و امپراطوری هخامنش تمام شد ، امپراطوری که با جنایت های بیشمار این به اصطلاح « کبیر » ها برای خود حقوق بشر می سازد و خود را بنابه نوشته های تاریخ نگاران آریا محور : با اخلاق ، مهربان ، باسواد و دارای فرهنگ غنی و تمدن های درخشان معرفی می کند و تا آن جا دوام می یابد که از جمجمه آنان نیز یک اصالت عالی خروج می کند . بازهم ناصر پورپیرار می نویسد : این است ماهیت واقعی یک امپراطور بیگانه ی بر خون و از خون بر آمده که در منطقه ی خیزش صنعت و هنر جهان از خود یک خشت مال ، یک آجرپز و … ندارد و تا پایان در تاریخ جز بر نیزه اش تکیه نکرده است . اما جالب ترین نکته در این جاست که امسال ٢٩ اکتبر « ٨ آبان » روز حقوق بشر روز کوروش کبیر نامگذاری شده بود یعنی کوروش کبیر برابر با حقوق بشر و حقوق بشر برابر با کوروش کبیر در ایران و حتی خارج از ایران قلمداد شده و تلقین می گردد که به همین مناسبت « کوروش کبیر » چی ها در دهم آبان در تخت جمشید مثلا گردهمایی داشته و یاد و یادواره آن بزرگترین شخصیت تاریخ که تا مقام پیامبری به اوج رسیده گرامی بدارند . شخصیتی که در تاریخ بیش از دوهزار پانصد ساله ی این سرزمین نقش یک چماق کبیر را برای از بین بردن ملت هایی که مدنیت آفریده اند بازی کرده است . آن زمان این چماق بر سر بابلی ها و ایلامی ها فرو افتاد و این زمان ابزاری بدست پارس ها برای محو و آسیمیله نمودن ملت های متشکل در ایران : بلوچ ها ، عرب ها ، ترکمن ها ، لر ها ، و کردها و خصوصا اکثریت جمعیت کشور یعنی تورک های آذربایجان مورد استفاده قرار می گیرد . کوروش کبیر بعنوان چماق کبیر بهانه ی بزرگی برای آریا محوران شده تا هرچه که غیر آریایی ( غیر پارس ) می باشد انکار گردد اما غافل از این که این کوروش به اصطلاح « کبیر » بدست ملکه تورک های ماساژت « تومروس » به طرز فجیعی کشته می شود . دکتر زهتابی در جلد اول کتاب تاریخ دیرین تورک های ایران صفحه ۶٣٩ و ۶٣٨ می نویسد : کوروش پادشاه پارس در یک نبرد نابرابر پسر ملکه تومروس را به قتل می رساند ولی این ملکه می گوید : من تو را در میدان جنگ شکست می دهم اما تو با حیله و مکر بر سر من مصیبت آوردی و پسرم را از من گرفتی ، آنطور که گفته ام تو را از خون خوردن سیراب خواهم کرد . جنگ این دو اردو در آن سوی آراز ( ارس ) به وقوع می پیوندد و به این ترتیب کوروش بعد از ٢٨ سال در سال ۵٢٩ قبل از میلاد از لشکر تورک های ماساژت شکست خورده و سرش از بدن جدا گردیده و در یک پوستین پر از خون انداخته می شود . این بود پایان یک خون ریز تاریخ که با دیکتاتوری ، چپاول ، فرهنگ و مدنیت قبل از خود از یک پیشرفت و تکامل بشری در میان ملت ها و تمدن های ایلامی ، بابلی ، قوتتی و لولوبی ( شمال غرب کشور : آذربایجان ) ممانعت به عمل آورد و سد بزرگی شد تا بشریت از چند دور تکامل تاریخی باز ماند . اینک آن کوروش و داریوش « کبیر » ها به مثابه یک پتک و چماق ، چنان بر سر غیر پارس ها ( غیر آریایی ) کوبیده می شود تا همه چیز رنگ بوی پارسی بخود بگیرد . اگر به کتاب تاریخ سال سوم دبیرستان امسال ( صفحه ٣ ) توجه کنیم کاملا قضیه آشکار می شود : سلسله هخامنشیان با فرمانروایی کوروش بزرگ آغاز شد ، او توانست با متحد کردن اقوام پارسی و ماد حکومتی را پایه گذاری کند که گستره قلمرو آن شامل تمدن های کهن به جز بخشی از یونان باستان بود کورش به دلیل خداپرستی ، عدالت خواهی و خردمندی اش شهرت جهانی یافته است . برخی معتقدند که در قرآن مجید به عنوان فرمانروای نیک سیرت ستوده شده همان کوروش پادشاه ایران است . *** در پایان خاطر نشان می سازم که کشور ایران یک کشور کثیرالمله بوده که بایستی تمام ملت های ساکن در این سرزمین اعم از تورک آذربایجانی و ترکمن گرفته تا فارس ، کرد ، بلوچ ، عرب و لر و … زیر سایه ی قانون و عدالت در تمام جنبه های آن ، حق زندگی برابر داشته باشند. دوم این که هیچ شخصیت و یا سلسله تاریخی نمی تواند همانند چماقی اعمال شود که نژاد پرستی را همراه حذف هویت تاریخی سایر ملت ها به منصه ظهور برساند . شهروند پارس همانقدر عزیز و گرامی هست که شهروند بلوچ ، عرب ، کرد و تورک آذربایجانی . و یک شهروند پارس همان قدر که از امکانات زبانی و فرهنگی و اقتصادی و سیاسی بهره لازم را میبرد بایستی سایر ملت ها نیز از حقوق مذکور استفاده عادلانه داشته باشند . در نهایت ، این نوشته بدون هیچگونه غرض ورزی و عناد نسبت به یک ملت یا زبان ، به رشته تحریر در آمده است و همه انسان ها در این سرزمین باید از موازین حقوق بشر و قانون اساسی در تمامی ساحه ها ، آن هم به معنای واقعی آن بهره مند گردند . به امید آن روز . هدایت ذاکر تبریز ٢۶/٨/٨٧ منبع http://www.azadtabriz.org/news/archives/18499#more-18499

منبع:

https://www.gunaz.tv/fa/8516402

نگاهى نو به تاريخ باستان اورميه

نگاهى نو به تاريخ باستان اورميه

14 April 2009 21:03

امروزه بررسى نوين تاريخ و فرهنگ آذربايجان و شهرهاى آن در صدر اولويت هاى كارى محققين و نويسندگان آذربايجانى قرار گرفته است اگر تا چند سال قبل تاريخ آذربايجان و شهرهايش تنها در محدوده ى زمانى ماد و هخامنشى به بعد بررسى مى شد امروزه در اثر پيشرفت سريع علم توركولوژى و آذربايجان شناسى در جنوب آذربايجان، گوشه هايى تاريك از تاريخ و شهرها و مناطق آذربايجان به روشنى مى گرايد. به عنوان مثال مثلاً قدمت پاره اى از شهرهاى آذربايجان مانند سلماس از دوره ماد (به نوشته نويسنده اى در سال 1355) به ده هزار سال مدون (درسال 1378) مى رسد. در اين ميان شهر اورميه عليرغم داشتن حداقل 3 كتاب تاريخ مدون، گويى تحقيقات جديد توركولوژى و آذربايجان شناسى شامل حال اين شهر نشده و هر سه كتاب تكرار مكررات است. اين نوشته درآمديست جدّى و اوليه در تاريخ باستان اورميه. شهر اورميه از جمله قديمى ترين مناطق آذربايجان مى باشد كه طبيعت چند گونه آن از كوهستانهاى مرتفع و سرسبز تا دشتهاى هموار و پرآب از سه رود نازلو، شهرچايى و باراندوز چاى سبب شده از هزاران سال قبل مسكون انسانهاى باستان باشد. پرفسور س. كوون از دانشگاه فيلادلفيا در سال 30 - 1328 شمسى براى اولين بار در غارهاى باستانى «تام تاما» «هوتو» و « داوار زاغاسى» از حوزه ى اورميه را مورد مطالعه قرار داده و قدمت آن را دوران عصر حجر يعنى دهها هزار سال قبل برآورد كرد. وى همچنين از تحقيقات خود چنين برداشت نمود كه در آن موقع گروهى از انسانهاى تئاندرتال در اين غار ها ساكن بودند. در ادامه اكتشافات پرفسور كوون ، استخوانهايى از حيوانات جنگلى از اين غارها بدست آمد كه نشان مى داد اين محيط در آن اعصار كاملاً جنگلى بوده است. تمدن عظيم كورتان كه در مناطق ترك نشين از حداقل پنج شش هزار سال قبل بر جاى مانده در اورميه نيز خودنمايى مى كند و با كشف كورقانهاى عظيم در خرداد 1379 در اورميه، اهميت اكتشاف اين قبيل محوطه ها بيشتر گشت. مى دانيم در تمدن كورقان ، تركهاى باستان (پروتو تورك) به ايجاد مقابر عظيم سنگى پرداخته و در آن وسايل و اشياء زندگى قرار مى دادند. اين وسايل توانست شيوه ى معشيتى بسيارى از تمدنهاى باستان پروتو تورك نظير ساكاها و كاس ها، مانناها، اورارتوها، اسكيت ها، آس ها، هونها و غيره را نمايان سازد. تپه هاى عظيم باستانى كه باستانشناسان انگليس فقط تعداد آنها را تنها در اورميه دهها عدد برآورد كرده اند از جمله اين كورقانها محسوب مى شود. تعدادى از اين تپه ها كوقان نبوده بلكه لايه هايى از تمدن در آنها كشف شده است. مهمترين اين تپه هاى باستانى در حوزه ى اورميه تپه باستانى «گؤى تپه » در شرق اورميه مى باشد كه در سال 1327 شمسى «براون» انگليسي از دانشگاه منچستر آنرا مورد مطالعه قرار داد و تمدنهاى بسيار قديمى از آن كشف كرد. آثار كشف شده از اين تپه بسيار جالب بود. از مهمترين اين آثار كشف شده صفحه اى دايره اى شكل منقوش به نقش «قيل قميش» از داستانهاى قديم سومريان پروتو تورك مى باشد كه گفتنى هاى بسيار دارد. اين لوح قيل قميش امروزه در موزه تهران قرار دارد. در روى گؤى تپه اورميه يعنى آخرين لايه تمدن، سنگهاى تراشيده اى با نقش حيوان پيدا شد كه قدمتى حدود دو سه هزار سال قبل دارد. در ميان اين نقوش ، نقش دو قوچ و پلنگ نيز ديده مى شود مى دانيم در ميان تركان باستان قوچ مظهر قدرت و نيرو مى باشد. پيدا شدن سمبول سومرى ها يعنى قيل قميش حاكى از آن است كه اين منطقه در اعصار بسيار دور مأمن تمدن باستان و تقريباً ناشناخته آراتا / اره ته مى باشد. امروزه توركولوژها برآنند كه اراتتاها گروهى از سومريان پروتورك هستند كه همراه با سومريان به بين النهرين نرفته و در غرب آذربايجان از جمله اورميه ساكن شدند. براى اولين بار ژ- اوپر موضوع قرابت زبانهاى التصاقى از جمله تركى را با سومرى پيش كشيد. بعد از او فريتز هومثل در دهه ى سده ى 20 ميلادى با برابر نهادن واژه هاى سومرى و تركى و توضيح 350 واژه سومرى به كمك واژه هاى زبان تركى بر ارتباط سومرى و تركى تأكيد كرد و از آن زمان زبان سومرى زبان باستانى تركان شمرده شد. جالب اينكه وجه تسميه كلمه ى «اورميه» كه مورد مناقشه پاره اى قرار گرفته كلمه ايست تركى با منشأيى سومرى. « اور » در زبان سومريان پروتورك (تركان باستان) به معناى شهر و آبادى و محل اسكان مى باشد. اين كلمه در تركستان شرقى تحت تصرف چين در شهر اورومچى و دهها شهر و قلعه ى باستانى نيز به يادگار مانده است. پايتخت سومرى ها نيز «اور» ناميده مى شد. جزء دوم كلمه يعنى « ميه يا ميا » همان ميت ها يا ميتانى هاى مى باشد كه شاخه اى از تركان باستان هوررى مى باشند. هوررى ها چهار هزار سال قبل در آذربايجان و اورميه ساكن بودند و دولت بزرگ اورارتو بعدها از اجتماع طوايف هوررى و ميتانى در آذربايجان و شرق آنا طولى تشكيل شد. شهر اورميه در زمان هوررى ها و اورارتوها از جمله استحكامات مهم آذربايجان شمرده مى شد كه نامش در كتيبه هاى اورارتويى و آشورى به كرّات ديده مى شود. در اين سنگ نوشته ها نام اورميه به شكل اورمئت و اورمياتى rumiate U/ Urmet ديده مى شود. پادشاهان آشور هر از چندگاهى به علت سرسبزى و تاراج ثروت منطقه اورميه و غرب آذربايجان به اين منطقه قشون كشى مى كردند مثلاً سلمنصر سوم شاه آشور( 24 - 859 ق.م) از جنگى سخن رانده كه در ساحل درياچه اورميه انجام داده است. ساحل نشينان كه از پيشروى ارتش خونريز و ويرانگر آشور متوحش شده بودند با قايق هاى الوارى به داخل درياچه مى گريزند و سلمنصر سوم با بحريه اى مركب از قايق هاى الوارى مجهز به بادبانهاى پوستى به تعقيب آنها مى پردازد و آب درياچه را با خون فراريان گلگون مى سازد. در كتيبه هاى اورارتويى به منطقه ى غرب درياچه اورميه « قيلزان‌ » گفته مى شد نه « گيلزان» . اورميه در دوران تاريخى بعد از اورارتوها از جمله حكومت مستقل آذربايجان ( دوران پس از حمله اسكندر تا دوران اشكانيان) از اهميت فروانى برخوردار بوده و به سبب قرار گرفتن در سر راه روم - شيز (تكاب / تخت سليمان) بارها مورد تاخت و تاز قشون روم قرار گرفته و حتى يكبار به آتش كشيده شده بود. شهر اورميه به نوشته اى پاره اى از مورخين و جغرافيا دانان قبل و بعد از اسلام شهر زرتشت قلمداد شده است حتى بسيارى كوه « بزو داغى » در شمالشرق اورميه را زيستگاه زرتشت مى دانند. حتى پاره اى از مردم اورميه معتقدند قبر مادر زرتشت « دوغدو » در اورميه قرار دارد و جاى آنرا نشان مى دهند بنابه اظهارات محققان محل نامبرده قبر «بورلا خاتون » از قهرمانان كتاب عظيم و گرانسنگ دده قورقود مى باشد. توحید ملک زاده دیلمقانی

منبع:

https://www.gunaz.tv/fa/8516400

آذربايجان در قلمرو توران - محمدامین رسول زاده

آذربايجان در قلمرو توران - محمدامین رسول زاده

31 March 2009 23:59

ترجمه: پرویز زارع شاهمرسی ------------------------------------------------------------------------------- دير زمانی بود که آذريان ترک بودن و تعلقشان به ريشه‌های ترک را نمی‌دانستند. آنان خود را مانند ايرانيان خالص می‌شناختند. مانند ايرانی می‌انديشند و ايرانی وار می‌زيستند. اين در زمانی بود که تمام جهان ترک کمابيش در زير تأثير ايران بود. زمانی بود که سلطان سليم شعر فارسی می‌سرود و کم مانده بود که فارسی را زبان رسمی اعلام کند. آذری‌ها در دوره‌ای که خويشتن و پايه‌های مهم هويتشان را فراموش کرده بودند، اگر چه ويژگی‌های بسياری را از دست دادند ولی در برابر برخی خصايص را نيز صاحب شدند. در نتيجه متانت مشهور ترکی با ذکاوت معروف فارسی در آنان گرد آمد. برای ايجاد زندگی نوينی در مردم آذربايجان گوشت و پوستی تازه از ترکی لازم بود و هم چنين برای بارور شدن اين نهال جوان، وظيفه‌ی مهم بر عهده‌ی يک عرفان ايرانی باستان است که در دست زمانه‌ی سالخورده، تجربه‌ها آموخته بود.[i] سرنوشت تاريخ از ترکان و فارس‌ها روی گرداند. افق‌هايي را که هلال ترک در آن‌ها می‌درخشيد، ابرهای شمال گرفتند. برکوه‌هايي که شير ايران می‌خراميد، عقاب مسکو نشست. آذربايجان شمالی تحت اداره‌ی روس درآمد. روس‌ها ضرب المثل مشهور دارند که روستايي بدون خانه نمی‌شود. گام اول استيلای روس آن شد که آذربايجانی‌ها خود را اجتماعی واحد، جمعيتی از ريشه‌ی ويژه يعنی ملت جداگانه بودن از فارس‌ها را درک کنند. زير تأثير علوم و فنون اروپايي که از صافی روس می‌گذشت. آذربايجان خود را از خرافات و اوهام شرق پيراسته، زندگی نوين را آغاز کرد. او با بهره گيری از نفوذ فلسفه حقيقتی و فنون مفيد زمانه می‌باليد. اين جمعيت ترقی پرور که در سحرگاه يک جريان آزاد انديش با رويي خندان که تشنه زندگی بود، پيشانی فراخی که حکايت از اميدهای درخشان برای زندگی در دنيا بود، چشمان دل ربايي که به آينده نگاهی روشن و صاف داشت، اين سودابه‌ی خرافات و اوهام شرق باستان اما از طرف محيط فرتوت اسکولاستيک ايران آرامش نداشت. او می‌خواست اين نوگل تازه رسيده را که جفتی پاکدامن می‌جست، قربانی شهوت فرتوت خود کند. اما آذربايجان جوان بکارت اجتماعی خود را تسليم اين ارتجاع عشق فرسوده نکرد، تکفير شد و در آتش مقدس علوم زمان وارد گرديد و بی‌پناهی خود را به اثبات رساند. آخرين مظهر خون‌های مناطق جنگ‌های ايران و توران، جنگ‌های ايران و عثمانی بر سر مسأله‌ی شيعه و سنی بود. نخستين حرکت برای از ميان برداشتن تنفر مذهبی که نتيجه‌ی اين جنگ‌ها بود، در آذربايجان پديد آمد. در اين باره مجالس و محافلی ترتيب يافت و نتايج عملی به دست آمد. اين وضعيت از طرف « سوءعالمان» ايرانی که شيفته‌ی سودابه‌گی بودند، ناپسند ديده شد. اينان می‌خواستند محيط ضد ترقی ايران، از تأثيرات جريان نوين در آذربايجان که امور غيرآشنايي محسوب می‌شد، محروم باشد. از آنجا به اين طرف روشنفکرانی نمی‌آمدند که جريان پيشرفت را سرعت بخشند بلکه قافله‌هايي از لعنت و نفرت به سالاری روضه خوان و درويش و رمال می‌آمدند. برای سياوش زمانه چاره‌ای جز روی گردانی از ايران و توجه به ترکيه نبود. ترکيه که جنگاورانش تا وين پيش تاخته بودند، بخت برگشتی خود را ديده، خسته و رنجور بر ديوارهای استانبول تکيه داده و مانند افراسياب خوابی ديد. اين خواب را جامعه شناسان چيره دست و سياستمداران متبحر که خواب سنجان زمانه هستند، سنجيدند. آنان به او گفتندکه: «آينده‌ی تو ديگر در نه غرب بلکه در شرق است. چون از ريشه‌ی خود دور شده‌ای، باغبان دهر شاخه‌های دراز شده را می‌زند که تو در محيط خود و بر ريشه‌ی خود رشد کنی. آينده‌ی تو در روم، حجاز و عراق نيست بلکه در ترکستان است. اما بر سر راه تو نوجوانی به نام آذربايجان از ريشه تورانی است. شاه کليد توران نوين با اوست. مبادا با او کشمکش کنی، مبادا دل او بشکنی، اگر بر او آسيبی برسانی همه‌ی اميدها هدر می‌شود و تاج و تخت بر باد می‌رود.» ترکيه با اين رؤيا همچون مردی ميان بيم و اميد بود. او روی آوردن آذربايجان به خود را برای انديشه‌اش يک نعمت و يک موهبت تلقی می‌کرد. آذربايجان نوين از طرف «تورک اوجاقی» و «تورک يوردو» با شکوه استقبال شد. شاعران ذوق و طبع خود را به کار انداختند برای خود «آلتون دستان» نوشتند.[ii] پيش بينی کردند که تومروس خانم با سيب سرخی[iii] که اسم اعظم توران در آن است و مفقود بوده، خواهد آمد. انديشمندان روح خود را صيقل دادند. آنان گفتند اصلاحاتی که به علت برخی عوامل تاريخی در استانبول به بن بست رسيده، در آذربايجان به خوبی می‌تواند اجرا شود. اين سرزمين که مالک نفت سياه و شراب سرخ است؛ به پشتوانه‌ی اين ثروت گرانبها، به عمران و ترقی زيادی خواهد رسيد. آذربايجان جوان با نيتی صاف و صميمی خود را شاگرد معلمان ترک قرار داد. ديری نگذشت که نامق کمال محمدهادی را، عبدالحق حامد حسين جاويد را، محمدامين احمدجواد را به پسر خواندگی پذيرفتند. انديشه‌ی آذربايجان با انديشه‌ی ملی گرايي ترک ازدواج کرد. آذربايجان نوين که خود را از شهوت پير «سودابه‌ی بی عفت» رهانده بود، به حريم وصل «فرنگيس پاک دامن» رسيد و خوش دلانه زيست. مسلک ادبی توران گرايي و ترک گرايي به مانند محکم‌ترين رشته ترکيه را به آذربايجان پيوند داد. انديشه‌ی توران گرايي چون بر عرصه سياسی وارد شد، اشکالی چون مليت، بين الملل اسلامی و فدراسيون پديد آورد. در صحنه‌ی اجتماعی نيز شعار سه پايه‌ی «ترک شدن، اسلامی شدن و معاصر شدن» را به ميان آمد. همچنان که وطن پرستان استانبول اين شعارها را از نظر نظريه ترويج می‌کردند، توران گرايي آذربايجانی آن را مانند يک فلسفه‌ی سياسی فرض کرده و آن را اساس فرقه‌ای سياسی و ملی (که تشکيل داده بودند) قرار دادند.[iv] طبق تصميمات اين مسلک سياسی در عالم بشريت حکومت‌ها به عدد ملت‌ها تقسيم می‌شوند و سپس يک فدراسيون جهانی ايجاد می‌شوند. اما پيش از رسيدن به آن، يافتن ارتباطی ميان ملت‌های با تمدن و دينی مشترک مانند مسلمانان شدنی است. اين ارتباط تنها شامل «اتحاد اسلام» نمی‌شود. اتحاد اسلام آرزويي غيرممکن است. برعکس اتحاد همه‌ی ترکان ، همه فارس‌ها و کل عرب‌ها مانند عضوی از وجود اجتماعی هم شدنی و هم خواستنی است. زمانی که ملت‌های مسلمان به حال يک حکومت و ملت واحد درآمدند، اتفاق اسلام می‌تواند رخ دهد نه اتحاد. اما اگر اين اتفاق سياسی نيز بودنی نباشد، ارتباط اجتماعی هست و بايد باشد. تمام ترکان برای رسيدن به فدارسيون جهانی بايد ميان خود يک فدراسيون بر پا کنند. توران نوين که بر اساس حس مشترک تأسيس می‌شود، تنها به شکل فدراسيون مستقل حکومت‌های ترک می‌تواند تصور شود. آذربايجان حلقه‌ای مهم از زنجير توران آينده است. استيلای روس برای توران يک «ارکنه قون» واقعی بود. ترکان برای آزادی خود چشم انتظار «پورته چنه» بودند.[v] انقلابی که در نتيجه‌ی جنگ جهانی در روسيه پديد آمد، برای تورانيان «پورته چنه» بود. ضياء گوگ آلپ پيش کسوت توران گرايي در آغاز جنگ پيش بينی کرده بود که: روسيه پاشيده ويران خواهد شد ترکيــه باليده توران خواهد شد انتظار به واقعيت گراييد. حصار «ارکنه قون» دريده شد. امپراتوری روسيه فرو پاشيد. نوبت آن شد که حکومت‌های ترک از جمله آذربايجان از قوه به فعل آيند. اما روس‌ها هنوز مانع بودند آنان می‌کشتند، می‌سوختند، آتش می‌افروختند و با عنوان «مارس»[vi]، فتنه‌ای بزرگ می‌انگيختند. برای آذربايجان يک گورستان و يک ويرانه آماده می‌کردند.[vii] ترکيه برای رهايي آذربايجانی که زير حمايت خود گرفته بود، وارد ميدان شد. باکو را از قاتلان آذربايجان پاک کرده و به او داد. سياوش زمانه در چنين سرزمينی زيبا و حاصل خيزی که از طرف سالار توران زمانه آماده شده بود، باليدن گرفت. پايه‌های «سياوش گرد» زمانه ريخته شد. جمهوری آذربايجان تشکيل گرديد. 1 . توضیح مترجم: از نویسندگانی که در پایان سده‌ی 19 و آغاز سده‌ی 20 میلادی با آثار خود اساس استقلال و هویت آذربایجان را بنا نهادند، می‌توان به این اشخاص اشاره کرد: حسن بیگ سلیم بیگ اوغلو زردابی (1907-1842) بانی مطبوعات دموکراتیک آذربایجان و ناشر نشریه‌ی اکینچی (1877-1875)، محمدهادی (1920-1879)، سلطان مجید حاجی مرتضی اوغلو غنی زاده (1937-1866) زبانشناس و نویسنده‌ی کتابهایی چون اصطلاح آذربایجان (1890) و کلید ادبیات (1900)، فرهاد رحیم اوغلو آقازاده (1931-1880)، سلیمان رضاقلی بیگ اوغلو آخوندوف (1939-1875) اولین رئیس انجمن شاعران و ادیبان جمهوری آذربایجان شوروی در 1922 ، یوسف میربابااوغلو وزیروف (چمنزمینلی)(1948-1887) نماینده‌ی مهم ادبیات انتقادی آذربایجان، نجف بیگ وزیروف (1926-1859) از بنیانگذاران تئاتر تخصصی در آذربایجان. 2 . آلتون دستان نوشتة ضیاء گوگ آلپ 3 . توضیح مترجم: افسانه‌ی قیزیل آلما (سیب سرخ) یکی از افسانه‌های مشهور ترکی می‌باشد. طبق این افسانه، زمانی ترکان در سرزمین خود مورد حمله‌ی دشمنان قرار گرفتند. تعداد زیادی کشته شده و عده‌ای موفق به گریز شدند. آنان در مکانی دور از وطن، در حسرت بازگشت بودند. دشمن پس از گرفتن سرزمین ترکان، به منابع طبیعی آن بویژه باغ‌های سیب سرخ دسترسی یافت. پادشاه آنان چنان از طعم و بوی این سیب‌های سرخ به وجد آمده بود که دستور داد در فصل میوه یک سیب سرخ واقعی و در فصل غیرمیوه به یاد آن سیب سرخی از طلا نزد او بیاورند. سیب سرخ طلایی بر بالای تخت وی نصب شد. ترکان که از ماجرا خبردار شدند، در حسرت باغ‌های سیب و همچنین سیب سرخ طلایی بودند. آنان در وصف قیزیل آلما شعرها و ترانه‌ها سرودند. سرانجام آنان هر دو را به دست آوردند و این افسانه در تفکر اسطوره‌ای ترکان وارد شد. قیزیل آلما در تفکر آنان هدف نهایی است. در زمان عثمانیان، سربازان ینی چری در سرودهای خود از آن یاد می‌کردند. در آن زمان شهرهایی چون وین، بوداپست و واتیکان به عنوان قیزیل آلما مطرح بود. در ایران نیز در زمان نادرشاه در میان ترکان از شهر دربند و داغستان به عنوان قیزیل آلما یاد می‌شد. پس از رواج تشیع در میان ترکان، ولایت علی بن ابیطالب (ع) در میان آنان ارزش یافت. آنان معتقد بودند که جبرئیل قیزیل آلما را از طرف حضرت دوست برای حضرت علی (ع) آورده است. ترکان شیعه‌ی زازا در ترکیه اکنون نیز هنگامی که قصد دارند سوگندی ناگسستنی یاد کنند، به قیزیل آلما (ولایت علی(ع)) سوگند می‌خورند. مردم ترک هنوز نیز نام فرزندان خود را قیزیل آلما یا آلتین توپ می‌گذرانند. در حال حاضر در آذربایجان از قره‌باغ به عنوان قیزیل آلما یاد می‌شود. برای آگاهی بیشتر ن.ک: - فیض اللهی وحید، حسین. افسانه‌ی قیزیل آلما و نقش آن در تاریخ و فرهنگ ترک‌ها. مجله‌ی وارلیق. شماره 136. ص 11 4 . «ترک شدن، اسلامی شدن، معاصر شدن» شعار نشریه‌ی استقلال ناشر افکار فرقه‌ی مساوات بود. 5 . افسانة «قورتولوش» یکی از افسانه‌های نامدار ترکی باستان است. طبق این افسانه ترکانی که از تعقیب دشمنان چینی می‌گریختند، در جایی میان کوههای بلند پنهان شدند. آنان دویست سال در آنجا ماندند و روزبروز جمعیتشان بیشتر شد. آنجا برایشان تنگ آمد. خواستند تا بیرون شوند ولی راهی نیافتند. سرانجام یک چوپان گرگی را دید. به دنبال او رفت و فهمید که گرگ از روزنه‌ای رفت و آمد می‌کند. چوپان به مردم خبر داد و آنان به دیدن این روزنة شگرف آمدند. در میان آنها آهنگری بود که متوجه شد کوه از سنگ فلز است. هیزم آورده و آتش افروختند. کوه را آب کرده و راه را گشودند. ترکانی که در آنجا محصور بودند، از این راه بیرون آمده و در جهان پراکنده گشتند. گوگ آلپ این افسانه را به نظم کرده است. «ارکنه قون» نام گرگ «پورته چنه» نام جای او اسمهایی را که گفته شد به ترکی امروزی ترجمه کرده است. 6 . قتل عام مسلمانان باکو توسط بلشویکها در سال 1918. برای توضیح بیشتر بنگرید به رسالة «جمهوری آذربایجان» از همین مؤلف. 7 . نشریة بلشویک که در باکو منتشر می‌شد، در مناقشة قلمی با ما گفته بود: «شما نه خود مختاری آذربایجان بلکه یک ویرانه خواهید گرفت.» Labels: پرویز زارع شاهمرسی

منبع:

https://www.gunaz.tv/fa/8516424

آذربايجان در دوره رضاشاه

آذربايجان در دوره رضاشاه

01 April 2009 00:01

------------------------------------------------------------------------------- پرویز زارع شاهمرسی http://shahmarasi.blogfa.com/ ------------------------------------------------------------------------------- در آغاز زمامداری رضا شاه آذربايجان وضع برجسته‌ای داشت. بخش عمده‌ی غلّه‌ی مصرفی کشور در آذربايجان توليد می‌شد. به خاطر بارش کافی، محصول بهاره و پاييزه‌ی گندم بسيار بالا بود تا آن جا که آذربايجان را سيلوی ايران ناميده‌اند. وقتی آذربايجان با خشکسالی رو به رو می‌شد، تمامی ايران با مشکل مواجه می‌شدند. بزرگترين طبقه‌ی متوسط کشور از نظر تعداد و درصد در آذربايجان بود. نسبت مستقيم ميان وسعت طبقه‌ی متوسط و قدرت و قوت ناسيوناليسم موجب شده بود که آذربايجان نقش بسزايي در پيدايي ناسيوناليسم در ايران داشته باشد. عليرغم برخی تحرکات عوامل استعمار، در آذربايجان هيچ خواست جمعی برای جدا شدن از ايران وجود نداشت. شيخ محمد خيابانی که جنبش سياسی را در آذربايجان بر عليه حاکمان تهران (که قرارداد ننگين 1919 را با انگلستان بسته بودند) بر پا کرده بود، با جدايي آذربايجان از ايران و يا حتی انضمام آن به ترکيه مخالفت ورزيد. او ميرزا کوچک خان جنگلی را به دليل اتحادش با بلشويک‌ها مورد انتقاد قرار داد. در قيام لاهوتی نيز آذربايجان از تهران جدا شد ولی شوری در مردم برانگيخته نشد و لاهوتی به شوروی گريخت.[1] حتی فعالان آذربايجانی که در قفقاز بودند و طبيعتاً به دليل دوری از حوزه‌ی اقتدار ايران، آزادی عمل بيش‌تری داشتند، به مسأله‌ی جدايي روی خوشی نشان نمی‌دادند. دموکرات‌های ايرانی در باکو نشريه‌ای با نام «آذربايجان جزء لاينفک ايران» منتشر کردند.[2] حتی کسانی چون سيد جعفر پيشه‌وری که علائق ديرينه‌ای در مسأله‌ی زبان داشت، در مقاله‌ای با نام «بشارت به آزادی خواهان ولايات و کليشه‌های بزرگ» در شماره‌ی 57 روزنامه‌ی حقيقت 20 فروردين 1301/ 10 آوريل 1922 در تهران نوشت: «… آذربايجانی ايرانی است، او تجزيه نمی‌خواهد، او را با تهمتی که خودش تنفر دارد، نکشيد.» اگر چه آذربايجانی‌ها تمايلی به جدايي از ايران نداشتند ولی اين به معنای آن نبود که آنان مطالباتی را از مرکز ندارند.[3] پيشه وری در مقاله‌ای تحت عنوان «حکومت مرکزی و اختيارات محلی» شماره‌ی 92 روزنامه‌ی حقيقت 13 خرداد 1301/ 3 ژوئن 1922 تأکيد می‌کند که: «ما در ايران اين گونه اسارت‌های ملی را قائل نيستيم… اين را نمی‌توان انکار کرد که حکومت مرکزی تاکنون توجه تامی به ولايات معطوف نداشته و آن‌ها را از خود راضی نکرده و اين که آن‌ها تاکنون به فکر تجزيه نيفتاده‌اند، همان احساسات ايرانيت بوده است و اما با اين اصول اداره ممکن نبود از مردم جلوگيری شود. ما کار نداريم که در ابتدا چگونه بوده، شايد آذربايجانی‌ها از جنس مغول‌ها هستند يا خراسانی‌ها از نسل عرب‌ يا گيلانی‌ها از ملت ديگر يا کردها از نسل مدی بوده‌اند. اين‌ها را امروز مدرک قرار دادن ديوانگی است.» [4] سيدحسن تقی‌زاده نماينده‌ی تبريز در مجلس اول مشروطه، چنين می‌نويسد: «… و نيز دولت بايد نسبت به اهالی آذربايجان ولو ناز کنند و زياده روی و تندی نمايند روی محبت زياد نشان بدهد و مأمورين آذربايجانی الاصل وطن پرست به ادارات آن جا مأمور کند که هم ايرانی واقعی بود. و هم با زبان خود اهل محل با آن‌ها حرف بزنند و نصيحت کنند و مردم آذربايجان يک اختلاف و مباينت دارند که جدايي زبان فارسی از ترکی است، لکن صدرشته اتحاد ديگر دارند که يکی از آن‌ها مذهب تشيع و ديگری عادات مشترک و معارف مشترک (کولتور) و مراودات و غيره است… ولی وقتی که کلمه‌ی جواب معمولی تمام ايران را تبديل به کلمه‌ی پاسخ کرديم، به دست خود يک رشته اتصال و الفت را بريديم و ديگر اهل تبريز زبان شما را از آن چه هم که کم‌تر می‌فهمند و خودمان را دوستی از برادران تبريزی مسلمان و شيعه دور کرده‌ايم و اگر امشاسپندان را به جای ملائکه اختيار کنيد و کلمه‌ی ترکی الاصل «قشون» و «ساخلو» را برای اين که ترکی «منحوس و منفور» است با اين که مفهوم عامه زبانان است دور انداخته کلمه جعلی و بی‌معنای ارتش و پادگان را که نه اهل آذربايجان می‌فهمند و نه اهل گلپايگان به جای آن‌ها بگذاريد اين مباعدت و انفصال و بيگانگی را شدت داده‌ايد و به اين داداش بيگ قفقاز کمک کرده‌ايد که دائماً می‌گويد ما را با اين فارس‌ها چه قرابتی است.»[5] بدين گونه تعارض ميان عده‌ای ايرانگرا در تهران با مطبوعات باکو و ترکيه آغاز شد. پان ترکيست‌ها در عثمانی سخت در تب و تاب بودند. در جريان سال‌های جنگ جهانی اول مأموران ترک به همراه مأموران آلمانی به رياست دکتر ورنر اتوفون هنتيگ با شدت به جذب حمايت مردان ترک تبار آسيای مرکزی مشغول بودند.[6] در 1915 و 1916 هزاران جزوه‌ی پان ترکی و پان اسلامی در افعانستان، روسيه و ترکستان چين توزيع شد. در اين مرحله مقامات شوروی به پان ترکيسم به عنوان خطری بالقوه می‌نگريستند. در 1921 دهمين کنگره‌ی حزب کمونيست شوروی پان ترکيسم و پان اسلاميسم را به عنوان جريان‌های انحرافی که در پی ناسيوناليسم دموکراتيک بورژوازی هستند، محکوم کرد. در اين زمان پان ترکيسم از طرف عثمانی تبليغ می‌شد و حکومتی که توسط حزب مساوات طرفدار عثمانی در جمهوری آذربايجان در 1918 ايجاد شده بود، در 1920 توسط بلشويک‌ها از ميان رفت. با اينحال پان ترکيست‌ها لحن تبليغات خود را تهاجمی‌تر کردند. در سال 1923 مجله‌ی ترکی «ينی مجموعه» گزارشی در باره‌ی کنفرانس مربوط به آذربايجان چاپ کرد که توسط «تورک اوجاغی» در استانبول تشکيل شده بود. روشنی بيگ پان ترکيست معروف در ضمن کنفرانس مزبور، دولت ايرن را به خاطر شقاوت و روش‌های مستبدانه نسبت به آذربايجانی‌های ساکن ايران محکوم کرده و همه‌ی آذربايجانی‌ها را به اتحاد با جمهوری جديد ترکيه فرا خواند. مجله‌ی ايرانشهر در تهران به سرعت واکنش نشان داد. اين مجله در پاسخ، مقاله‌ای به قلم يوزف مارکوارت ايرانشناس معروف آلمانی راجع به روابط تاريخی موجود بين آذربايجان و بقيه‌ی ايران چاپ کرد. در پايان مقاله نيز شعری از عارف قزوینی در مذمت زبان ترکی درج شد: زبان ترکی از برای قفا کشيدن است نسيم صبح دم برخيز صلاح پای اين زبان ز مملکت بريدن است بگو به مردم تبريز دو اسبه با زبان فارسی از ارس پريدن است که نيست خلوت زرتشت جای صحبت چنگيز تقی ارانی در مقاله‌ای در ايران شهر در سال 1303/1924 چنين می‌نويسد: «امروز قلب هر آذربايجانی در محبت ايران می‌تپد. در انقلاب مشروطيت ايران فداکاری‌های آذربايجان بر همه کس واضح و آشکار است. پس در اين مسأله چون آذربايجان سر ايران بوده و هست بايد افراد خير انديش ايرانی فداکاری نموده، برای از ميان برداشتن زبان ترکی و رايج کردن زبان فارسی (که از آغاز تا چند قرن پيش زبان مردم آذربايجان بود) بکوشند و خود جوانان آذربايجانی بايد جانفشانی کرده متعهد شوند تا می‌توانند به زبان ترکی تکلم نکنند.»[7] ارانی هم چنين در مقاله‌ی «آذربايجان يا يک مسأله‌ی حياتی و مماتی ايران» به مشکل ترک زبان آذربايجان پرداخته و ادعای ترک نژاد بودن آن‌ها را باطل دانست. با آغاز سلطنت رضا شاه، آذربايجان در وضعيت مشکلی قرار گرفت. حکومت جديد از دو ابزار اقتصادی و فرهنگی برای تحت فشار قرار دادن آذربايجان بهره برد. به جرأت می‌توان گفت که آذربايجان در دوره‌ی 16 ساله‌ی سلطنت رضاشاه چنان در فشار و تنگنا بود که کمتر نظيری برای آن‌ می‌توان يافت.[8] از نظر اقتصادی، سياست رضاشاه در متمرکز کردن امور بازرگانی در تهران به موقعيت‌ تجاری تبريز لطمه زد. آذربايجان پيشگامی خود را در تجارت و تبريز اهميت ويژه‌اش را از دست داد. عناصر فعال و حياتی آن به تهران رفتند. در اين زمان مازندران که زادگاه رضاشاه بود، در اولويت صنعتی شدن قرار گرفت.[9] اصفهان و مازندران به صورت مراکز صنايع نساجی در آمدند. تهران نيز قلب صنايع سنگين تبديل شد. از سال 1310 تا 1320 از 20 کارخانه‌ی جديدی که در 4 شهر آذربايجان (تبريز- اروميه- مياندوآب و مراغه) برپا شد. تنها دو کارخانه از سرمايه گذاری مستقيم دولت برخوردار بود. در حالی که در همين مدت در ايالات مرکزی و شمالی کشور، دولت برای 20 کارخانه از 132 کارخانه تأسيس شده، سرمايه گذاری کرده بود. آذربايجان که مرکز غله‌ی ايران بود، گرفتار کمبود غله شد چرا که گندم آذربايجان به تهران فرستاده می‌شد و در زمستان 1319 آذربايجان بدون آذوقه بود. شهر تبريز از سال 1308 دو مرتبه مورد هجوم سيل واقع شد و طبق تأييد وزارت کشور 30 ميليون ريال به مردم خسارت وارد شد. دولت شاهنشاهی برای ساختن راه مخصوص آبعلی و آمل که صرفاً تفريحی بود، 500 ميليون ريال خرج کرد و اين در حالی بود که مدت 8 سال تمام، پل‌های وسط شهر تبريز خراب بودند و زمستان‌ها که آب رودخانه بالا می‌آمد، عبور و مرور مشکل می‌شد و عملاً شهر تبريز به دو بخش تقسيم می‌شد. اين در حالی بود که برای شهرهای کوچک مشهد سر و آمل، پل‌های معلق آهنی از اروپا آورده بودند. شوروی‌ها نيز بر وخامت اوضاع افزودند. آن‌ها داد و ستد با آن سوی ارس را محدود کردند. در دهه‌ی 1300 به تدريج مقامات شوروی به صورت ادواری از داد و ستد با ايران کاستند و از اين حيث به صادر کننده، وارد کننده، توليد کننده و عمده فروش خسارت عظيمی وارد ساختند.[10] از نظر فرهنگی برنامه‌های دولت رضاشاه در جهت يکسان سازی فرهنگی اعمال می‌شد. تحصيل در مدارس به زبان فارسی بود. معلمان موظف بودند که به زبان فارسی تدريس کنند. محسنی رئيس فرهنگ آذربايجان می‌گفت: «هر کس که ترکی حرف می‌زند، افسار الاغ بر او بزنيد و او را به آخور ببنديد.» ذوقی که بعد از او رئيس شد، صندوق جريمه‌ی ترکی حرف زدن در دبستان‌ها گذاشته بود. آموزش به زبان‌های محلی و انتشار کتاب و روزنامه به زبان غير فارسی ممنوع شد. اگر چه از ديرباز رسم بر آن بود که رجال استخواندار و متين برای حکومت آذربايجان انتخاب شود، استانداران منصوب رضاشاه در آذربايجان افرادی مغرض و کم سواد بودند.[11] مستوفی استاندار آذربايجان شرقی می‌گفت: «آذربايجانی‌ها ترکند! يونجه خورده مشروطه گرفته‌اند حالا نيز کاه می‌خورند ايران را آباد می‌سازند!» مستوفی که هرگز از توهين به مردم آذربايجان و زبان ترکی باز نمی‌ايستاد در جوابيه‌ای که بر مقاله‌ی سلطان زاده تبريزی نوشته چنين می‌گويد: «… بلی من… هيچ وقت اجازه نمی‌دادم که روضه خوان در مجالس ختم، ترکی بخواند و در سخنرانی‌های خود می‌گفتم شما که اولاد واقعی داريوش و کامبيز هستيد چرا به زبان افراسياب و چنگيز حرف می‌زند؟ و از اين بيانات هم جز ايجاد حس وحدت ملی و جلوگيری از ترک مآبی و کوتاه کردن موضوع اقليت ترک زبان در نزد خارجی‌ها که به عقيده‌ی من بزرگ‌ترين توهين به اهالی آذربايجان است و نويسنده‌ی مقاله اسم آن را هم دردی! گذاشته است نوشته‌ام و زبان فارسی را که زبان نوشتن و تدريس و زبان رسمی و عمومی است ترويج کرده‌ام.»[12] همراه با فشارهای اقتصادی و فرهنگی که در دوره‌ی رضاشاه بر آذربايجان وارد می‌شد، يک حرکت ديگر نيز در تهران آغاز شد که به ظاهر موضوعی تحقيقی و علمی بود ولی در باطن انگيزه‌های بالاي سياسی و دولتی در پس خود داشت. بی‌ترديد سياست‌های رضاشاه از بستر فکری ناشی می‌شد. اين بستر فکری را کسانی چون محمدعلی فروغی، دکتر محمود افشار يزدی، علی اصغر حکمت و … آماده می‌کردند، هر کدام از اين افراد گوشه‌ای از کار را گرفتند. جمعی به برگزاری هزاره‌ی فردوسی پرداختند. فرهنگستان ايران تأسيس شد. بدين ترتيب زمينه فراهم بود تا هر چه در داخل ايران رنگ غير آريايي دارد، در دستگاه پيشنهادی اين افراد استحاله شده و آرياييزه شود. در اين ميان آذربايجان جايگاه خاصی داشت. به پيشنها محمدعلی فروغی کميسيون جغرافيا وابسته به فرهنگستان ايران تأسيس شد. وظيفه‌ی اين کميسيون «تبديل اسامی بيگانه اماکن ايرانی به فارسی» بود. در ترمينولوژی فرهنگستان تمامی زبان‌های ملل کشور به جز فارسی اجنبی شمرده شده‌اند. رياست اين نهاد بر عهده‌ی فروغی و وثوق الدوله بود. در يکی از اسناد کميسيون آمده بود که: «اگر با اين اسامی جغرافيايي کلماتی مانند چای، سو، بولاق و نام‌های مشابه آن باشند اين اسامی بيگانه مشخص و به فارسی تغيير داده شوند.» بدين ترتيب نام‌های روستاها و حتی شهرها دستخوش تغيير شد. تغييری که هيچ دليل منطقی نداشت و اگر چه نام جديد هرگز در ميان مردم مصطلح نشد ولی هم چنان در اسناد رسمی به کار می‌رود. اين در حالی بود که نام‌های مجعول هيچ محمل تاريخی نداشتند. [13] اقدام ديگر تغيير و تقسيم قلمرو آذربايجان بود. دکتر افشار که در آلمان تحصيل کرده و همواره مانند بسياری از روشنفکران ايرانی آن زمان، مدل آلمان را می‌ستود، در مجله‌ی آينده‌ی که خود تأسيس کرده بود، مقالاتی در مدح آلمان می‌نگاشت. دکتر افشار نسبت به آذربايجان حساسيت ويژه‌ای داشت. [14] در جهان بينی دکتر افشار خطراتی که استقلال و تماميت ارضی ايران را تهديد می‌کردند عبارتند از: 1. خطر سفيد (روسيه) 2. خطر آبی (انگلستان) 3. خطر سبز (عرب‌ها) 4. خطر سياه (جهل و استبداد داخلی) 5. خطر زرد «و آن خطری است که از جانب ترک‌های عثمانی و تاتارهای شمال غرب وحدت ملی ايران را تهديد می‌کند.»[15] او در مقاله‌ای در اسفند 1306 اين گونه توضيح می‌دهد: «خطر زرد تهديدی موقتی نيست بلکه يک قسم خطر ملی و دائمی برای کليه ملل و اقوام ايرانی نژاد (ايرانی‌ها، افغانی‌ها، کردها، تات‌ها و تاجيک‌ها) است.» او برای رفع اين مشکل پيشنهاداتی نيز داشت که در مقاله‌ی «ناسيوناليسم و وحدت ايران» در بهار 1305 در مجله‌ی آينده ارايه کرده است. او پيشنهاد می‌کند که سخن گفتن به زبان ترکی ممنوع شود، بخشی از ترک زبانان به نقاط فارسی زبان ايران کوچ داده شوند، نام آذربايجان به فراموشی سپرده شود و در تقسيمات کشوری نيز حدود اين منطقه تغيير يابد. [16] دکتر افشار در اين راستا کمی بيشتر رفته و برای نخستين بار اسم پان ايرانيسم را به ميان آورد. ايشان در مجله‌ی آينده چنين توضيح داد: «… من از لفظ پان ايرانيسم مفهوم يا مقصد سياسی بدان سان که ترک‌ها از لفظ پان تورانيسم يا پان تورکيسم دارند، استنباط نمی‌کنم. پان ايرانيسم در نظر من بايد «ايده‌آل» يا هدف مشترک تمام ساکنان قلمرو فارسی زبان آسيا باشد و منظوری جز حفظ زبان و ادبيات مشترک اين سرزمين‌ها نداشته باشد. منظور من از پان ايرانيسم اين است که ملل و اقوامی که به زبان فارسی سخن می‌گويند، يا می‌گفته‌اند، و کاخ بزرگ ادبيات فارسی را به کمک و مشارکت هم ديگر برفراشته‌اند، از هم پراکنده و نسبت به هم بيگانه نباشند بلکه دست به دست هم داده و اين بنای بزرگ تاريخ را عظيم‌تر و زيباتر و سربلندتر بسازند.»[17] برای منکوب کردن زبان ترکی در آذربايجان، آن قسمت از کار که به ادارات و سازمان‌های دولتی مربوط می‌شد، در حال انجام بود ولی قسمتی ديگر از کار به صورت نظريه پردازی و کار پژوهشی به وسيله‌ی نويسندگان با جهت گيری خاص پی گرفته‌ شد. هدف هر دو جريان اين بود که زبان ترکی در آذربايجان هم در شکل و هم در ماهيت خدشه دار شود. در قسمت ماهيت دو هدف وجود داشت يکی اين که زمان ورود زبان ترکی به آذربايجان بايد با استفاده از مدارک تاريخی به جلو کشيده شود و ديگر اين که بر اين نکته تأکيد شود که زبان ترکی اصولاً خاصيت لازم برای دارا بودن عنوان زبان را ندارد و قابل مقايسه با زمان فارسی نيست. کسی که گام مهمی در خصوص پژوهش درباره‌ی موقعیت زبان ترکی در آذربایجان برداشت، سيد احمد کسروی تبریزی (1324-1269 خورشیدی) بود. کسروی که متولد و بزرگ شده‌ی تبريز بود، با نوشتن کتاب‌های تاريخی مانند «تاريخ هجده ساله‌ی آذربايجان»، «تاريخ پانصد ساله‌ی خوزستان» و «تاريخ مشروطه ايران» نشان داده بود که در پژوهش تاريخی دستی چابک دارد. ترديدی نيست که کتاب‌های تاريخی کسروی، خدمتی سترگ به پژوهش گذشته‌ی اين کشور است. او با کوشش وصف ناپذير به خلق آثاری پرداخت که هر کدام در زمينه‌ی خود يک مرجع است. کسروی به عنوان يک آذربايجانی تهران نشين، تمايلات ايرانگرایی و عرب ستيزی داشت. در آن هنگام که آتش مباحثات و تبليغات پان ترکيستی از روسيه و به ويژه عثمانی گرم بود، کسروی نسبت به مسأله علاقمند شد. او رساله‌ی «آذری يا زبان باستان آذربايگان» را نوشت. اين رساله با استفاده از رساله‌ی انرجانی چنين عنوان کرد که زبان ترکی در آذربايجان عارضی بوده و پيش از آن مردم آذربايجان به زبان آذری سخن می‌گفتند و ديگر اين که زبان آذری در زمان صفويه نيز مورد استفاده بود و لاجرم زبان ترکی بعد از صفويه رايج شده است.[18] اين رساله نشان سلطنتی انگليس را کسب کرد. نويسندگان بعدی اين رساله را شرح و بسط دادند و حتی نتايج جديدتری نيز گرفتند. اگر چه رساله‌ی روحی «در بيان اصطلاحات و عبارات جماعت اناث و اعيان و اجلاف مردم تبريز» بود، نتايج زير از آن گرفته شد: 1. «ظهور اسلام به بعد تا قرن 11 هجری نيز زبان عموم مردم آذربايجان مانند دوران باستان هم چنان آذری پهلوی بود.»[19] 2. «دليل بسيار قوی و شاهدی بسيار صادق است که در زمان مؤلف قرن 11 هجری هنوز مردم تبريز عموماً به زبان آذری (فارسی) سخن می‌گفتند.»[20] 3. اين رساله در باره‌ی عادات مردم تبريز در پايان قرن دهم (و نيمه‌ی اول قرن يازدهم) هجری و در باره‌ی لهجه‌ای از زبان پهلوی است که هنوز در آن موقع در آن شهر زبان عمومی مردم بوده است.»[21] 4. «از رساله‌ی روحی انارجانی پيداست که تا قرن يازدهم مردم آذربايجان گويش آذری سخن می‌گفتند.»[22] 5. «در دوره‌ی صفويان- چنان که از اخبار و اسناد تاريخی معلوم است- در قرن 11 هجری يعنی تا آخر دوره‌ی شاه عباس کبير زبان آذری (فارسی) هم چنان در ميان مردم آذربايجان رايج و معمول بود. چنان که حتی در تبريز هنوز به شهادت رساله‌ی روحی انارجانی تأليف همان عصر (قرن 11 هجری) به همين زبان يعنی آذری پهلوی يا فارسی سخن می‌گفتند.»[23] نتايج عجيبی که از رساله‌ی «آذری يا زبان باستان آذربايگان» گرفته شد، منجر به تصميم‌های ناروا گرديد که قابل قبول نيستند ولی به هر حال اين موفقيت بزرگی بود که تاريخ حضور زبان ترکی در آذربايجان، از سده‌ی پنجم به سده‌ی يازدهم کشيده شود.[24] پس از آن نيز عده‌ای عبارت «دويست- سيصد سال پيش» را برای زمان ورود زبان ترکی به آذربايجان استفاده کردند. از طرف ديگر تحريف‌هايي نيز صورت گرفت. کسروی می‌گويد: «از عهد مغول تا آخر تيموريان (يا ظهور صفويان) چند شاعر ترک در خراسان پيدا شد اما هيچ شاعر ترکی در آذربايجان پيدا نشد.» مسأله‌ی ديگر که توسط کسروی عنوان شد و باز مورد استفاده‌ی خاصی قرار گرفت، اين بود که ميراث ادبی مکتوب زبان ترکی در آذربايجان انکار گرديد. کسروی ادعا می‌کرد که «اگر هم شعری در آذربايجان گفته شده است نه اثری ادبی است بلکه از روی هوس پديد آمده است.» اين ادعا به روشنی نشان از آگاهی بسيار اندک کسروی از ادبيات است.[25] بهترين دليل برای اين مطلب ذکر نام دو شاعر بزرگ آذربايجان است که هر دو با کسروی معاصر بوده‌اند. ميرزا علی اکبر صابر (1911-1862) که اشعار او تأثير بسزايي در حوادث انقلاب مشروطه داشته و بی‌ترديد کسروی از آن مطلع بود. معجز شبستری (1934-1873) که اشعار روشنگر او در مبارزه با جهل معروف است.[26] احمد کسروی در مقاله‌ی «ما و همسايگانمان» کتاب «آذری زبانان باستان آذربايگان» را کتابی دانشی و نه سياسی دانست ولی خود در مقاله‌ی «شيشه‌های سياست» نوشت: «مردم يک کشور تا يک دل و يک زبان نباشند نمی‌توان آينده‌ی درخشانی برای آنان اميدوار بود.» او تعداد زبان‌های رايج در ايران را نيز مانعی بر سر راه يکپارچگی می‌دانست. در مقاله‌ی «يک توده را چنان که راه بايد راهنمايان هم بايد» نوشت «نژادهای کوچکی که در ايران می‌زيند هر يک برای خود تاريخ ديگری دارند و تاريخ هر يکی که به جوانان خود ياد می‌دهند پر از دشمنی با ايران می‌باشد.» کسروی با محمود افشار افت و خيز داشت و مقاله‌هايش در مجله‌ی آينده چاپ می‌شد. هر دوی آن‌ها وحدت ملی ايرانيان را آرزوی خود معرفی می‌کردند و نکات مشترکی بين عقايد آنان ديده می‌شد. با اين تفاوت که کسروی علاوه بر زبان، بر نزديکی انديشه و فکر نيز تکيه می‌کرد. او در مقاله‌ی «اسلام و ايران» در مجله‌ی پيمان (که خود منتشر می‌کرد) شماره 1 بهمن 1311 نوشت: «… سرچشمه‌ی اين فرو افتادگی دردناک چيست؟… آری ريشه‌ی پيشرفت نيافتگی ايران و شايد بيش‌تر کشورهای خاور پراکندگی در ميان توده‌هاست… برای ايران اين سرزمين کهن امروز بيم ناک‌ترين آسيب آن پراکندگی انديشه‌ها می‌باشد.»[27] به زودی قسمت دوم کار آغاز شد. تحقير زبان ترکی و تحبیب زبان فارسی. عنوان شد که تکلّم مردم آذربايجان به ترکی تنها از روی عادت است و اين کار پايه و اساس چندانی ندارد.[28] ديگر اين که ترکی، زبان مردم بی‌سواد و کم سواد است. نهايت اين که زبان ترکی که زبانی عارضی، تحميلی، ميهمان و زبان خونريزان و غارتگران است، لکه‌ی ننگی به دامان مردم آذربايجان محسوب می‌شود که آنان بايد با اظهار ندامت از سخن گفتن بدان خودداری کنند و به دامان بهشتی زبان فارسی باز گردند. ادعا شد که: «فرهنگ ايرانی با روح عرفانی مينوی‌اش، موهبتی است الهی که در زبان فارسی به وديعه گذاشته شده است.» [29] سرانجام با الهام از همين ناسيوناليسم افراطی بود که در بهمن 1316 دستور تأسيس سازمانی به نام «سازمان پرورش افکار» از طرف رضا شاه داده شد که وظيفه‌ی آن راهنمايي و ارشاد نسل جوان برای خدمت به ميهن بود. اين سازمان به پيروی از نمونه‌ی ماشين‌های تبليغاتی ايتاليا و آلمان تشکيل شده بود. اين وظيفه را در ايران کسانی چون محمدعلی فروغی و علی اصغر حکمت بر عهده داشته و بر فرهنگ و زبان فارسی به صورت افراطی تأکيد می‌کردند. در اين زمان نيز پان ترکيسم اگر چه رهبران بلند پايه‌ای چون انور پاشا و ضياء گوگ آلپ را از دست داد ولی همچنان يک از عناصر دولت ترکيه بود. در سال 1930 رشيد صفوت کتاب «ردپای ترک گرايي و پان ترکيسم» را منتشر کرد. او در اين کتاب اعلام کرد که خواستار هيچ بخشی از ايران نيست اما بايد برای نجات ترک‌های آن جا دست به يک اقدام فوری زد. برخی آذربايجانيان نيز هنوز در جهت پان ترکيسم فعاليت می‌کردند. اگر چه آتاترک کمی جلوی شدت پان ترکيسم را گرفت ولی پس از مرگ او در 1938 و آغاز جنگ جهانی دوم اين فعاليت شدت گرفت. در 1940 احمد جعفر اوغلو کتاب «آذربايجان» را منتشر کرده و خواستار استقلال جمهوری آذربايجان شد. در سال 1942 صنعان آذر (نام مستعار م. صادق اران) کتاب «به نام ترک‌های ايران» را انتشار داد او که يک تبريزی بود، مدعی شد که از جانب 5 ميليون ترک ايران سخن می‌گويد. وی به آزار ترک‌ها به ويژه سرکوب زبان و فرهنگ ترکی حمله کرد و سعی نمود افکار عمومی در ترکيه را به حمايت از آنان برانگيزد. طولی نکشيد که در شهريور 1320 نيروهای متفقين به ايران حمله کرد و رضاشاه را از سلطنت بر کنار کردند. ——————————————————————————– [1] . دست اندرکاران اصلی کودتای ابوالقاسم لاهوتی، دموکراتهای هوادار شیخ محمدخیابانی همچون محمد علی بادامچی و سیدالمحققین دیبا بودند. برای آگاهی بیشتر ن.ک: - بیات، کاوه. کودتای لاهوتی. تبریز بهمن 1300. انتشارات شیرازه. تهران. 1376 [2] . این نشریه ارگان تشکیلات باکوی حزب دموکرات ایران بود که هفته‌ای دو شماره به زبانهای ترکی آذربایجانی و فارسی منتشر می‌شد. نخستین شماره‌ی آن در 10 فوریه‌ی 1918 از زیر چاپ درآمد. [3] . احمد کسروی در اين باره می‌گويد: «بيست و اند سال پيش يک رشته گفتارها در روزنامه‌های تهران و قفقاز و استانبول در پيرامون مردم آذربايجان و زبان آن جا نگارش می‌يافت. در عثمانی در آن زمان دسته «اتحاد و ترقی» به روی کار آمده و آنان با اين می‌کوشيدند که همه‌ی ترکان را در هر کجا که هستند با خود هم داستان گردانند و يک توده‌ی بسيار پديد آورند و در قفقاز نيز پيروی از انديشه‌ی ايشان می‌نمودند و چون آذربايجان در جنبش مشروطه خواهی شايستگی بسيار از خود نموده و در همه جا به نام شده بود، نويسندگان قفقاز و استانبول آن را از ديده دور نداشته و از اين که زبان ترکی در آن روان است دستاويز يافته گفتارهايي پياپی در باره‌ی آذربايجان و خواست مردم می‌نوشتند. اين گفتارها در آذربايجان کارگر نمی‌افتاد زيرا که آذربايجانيان خواست نويسندگان آن‌ها را نيک می‌دانستند… ليکن در تهران، روزنامه‌ها به جوش آمده به پاسخ می‌کوشيدند و چيزهايي می‌نوشتند که اگر ننوشتندی بهتر بودی. زيرا اينان نه از خواست نويسندگان ترک آگاه می‌بودند که از راهش به جلوگيری از آن کوشند و نه از چگونگی داستان مردم و زبان آذربايجان را از روی دانش و تاريخ می‌دانستند که پاسخ‌های درستی به آن می‌دهند.» آذربايجان هميشه بخشی از ايران می‌بود و کم‌تر زبانی از آن جدا گرديده، با اين همه زبانش ترکی می‌باشد و اين خود چيستانی شده و به دست روزنامه نويسان عثمانی و ايران افتاده بود.» ن.ک: - کسروی، احمد. آذری یا زبان باستان آذربایجان. نشر و پخش کتاب. تهران. 1355. ص 2و3 [4] . آخرين سنگر آزادی. مجموعه مقالات مير جعفر پيشه‌وری در روزنامه‌ی حقيقت، ارگان اتحاديه‌ی عمومی کارگران ايران (1301-1300) به کوشش رحيم رئيس‌نيا. انتشارات شيرازه. تهران. 1378. چاپ دوم. ص 176 [5]. برای آگاهی بیشتر درباره‌ی نظرات ملی و قومی تقی زاده ن.ک: - مرشدی زاد، علی. روشنفکر آذری و هویت ملی و قومی. نشر مرکز. تهران. 1380. ص 71 [6] . برای آگاهی از نظر آلمان دربارة پان تورانیسم ن.ک: - گرکه، اولریخ. پیش به سوی شرق. ایران در سیاست شرقی آلمان در جنگ جهانی اول. ترجمه‌ی پرویز صدری. انتشارات سیامک. تهران. 1377. ص 424 [7] . تقی ارانی متولد تبريز و تربيت شده‌ی تهران، در آلمان تحصيل کرده و گرايش‌های ملی گرايي شديدی داشت. او در مجله‌ی ايران شهر مقالاتی درباره‌ی قهرمانان بزرگ ايران می‌نوشت. سه رساله نيز در باره‌ی خيام، سعدی و ناصر خسرو نوشته است. او به احيای دين زرتشت و بازسازی دولت ساسانی معتقد بود. ارانی بعدها به مارکسيسم گرايش يافت و گروه معروف 53 نفر را تشکيل داد. او از ديدگاه ايرانگرايي خود صرف نظر کرد و اين ديدگاه خود را «برحسب تقاضای سن و محدود بودن معلومات بر محيط» دانست. [8] . البته ذکر این نکته لازم است که با توجه به فعالیتهای ملت سازی و برپایی دولت مدرن در زمان رضاشاه، تمامی اقلیتهای مذهبی و زبانی طعم تلخ این رفتارها را چشیدند. بهاییان، ارمنیان، زرتشتیان، یهودیان و … از این دسته بودند. پس سیاستهای یکپارچه سازی در این دوران خاص آذربایجان نبود. [9] . انصاف‌پور، غلامرضا. تاريخ تبار و زبان مردم آذربايجان. انتشارات فکر روز. تهران. 1377. ص112 [10] . کاتم، ريچارد. همان. ص 149. البته روسها اقدامات خود را از اواخر سده‌ی 19 آغاز کرده بودند. در سال 1877 دولت روسیه سیاست حمایت شدید تجارتی در پیش گرفت و در واقع مانع آزادی تجاری – ترانزیتی از راه قفقاز شد. ن.ک: - کرزن، جرج. ایران و قضیه‌ی ایران. ترجمه‌ی غ. وحید مازندرانی. مرکز انتشارات علمی و فرهنگی. تهران. 1369. جلد اول. ص 670 [11] . به طور مثال قبل از به قدرت رسيدن رضا شاه، دکتر محمد مصدق استاندار آذربايجان بود. او در مصاحبه با روزنامه‌ی اطلاعات شماره 5510 مورخه‌ی 15/4/1323 محل مأموريتش را چنين توصيف کرد: «عمری است که به آذربايجانی‌ها ارادت دارم زيرا اين مردمان پاک، واجد تمام صفات خوبند، مردمان وطن پرست، مردمان درست و مردمان مقتدری هستند و به هر کاری اقدام کرده‌اند، پيشرفت نموده‌اند.» ن.ک: خاطرات و تألمات دکتر محمد مصدق. با مقدمه‌ی غلامحسین مصدق. به کوشش ایرج افشار. انتشارات علمی. تهران. 1365 [12] . گذشته چراغ راه آينده است. جامی. بی تا. بی جا. ص240 [13] . برای آگاهی بيش‌تر از ابعاد مسأله و هم چنين آشنايي با برخی نام‌های تغيير يافته ن.ک: تغيير نام‌های جزاير درياچه‌ی اورميه. ادامه‌ی اقدامات نژادپرستانه عليه فرهنگ و هويت آذربايجان. نشريه‌ی اؤزلوک. چاپ تبريز. سال دوم. شماره دهم. فروردين 1384 [14] . دکتر افشار در مقاله‌ای علت توجه خود را به زبان ترکی و عربی اين گونه بيان می‌کند: «جواب ما اين است که هيچ يک از اين زبان‌ها جز دو تای اول (ترکی و عربی) زبان يا لهجه‌ای نيست که ميان ايران و همسايگانش مشترک باشد تا به نحوی ايجاد خطر خارجی بکند. غير از دو زبان نخست که يکی سامی و ديگری تورانی است، اکثر زبان‌هايي که در داخل مرزهای ايران رايج است، لهجه‌های مختلف زبان فارسی است. از اين جهت است که من عقيده دارم توجه اوليای امور در درجه‌ی اول بايد معطوف به آذربايجان باشد و سعی شود که با استفاده از وسايل انتشار زبان و فرهنگ- راديو، مدارس، جرايد، مجلات، رسالات، و کتب ارزان قيمت بلکه رايگان- زبان فارسی به اقصی نقاط کشور گسترش يابد و به پايه‌ای برسد که روستاييان و ايلات آذربايجان نيز بتوانند، علاوه بر لهجه‌ی ملی، به زبان فارسی صحبت کنند و مطالبی را که به زبان فارسی نوشته می‌شود راحت و آسان بخوانند.» [15] . نامیده شدن زبان ترکی و ترکان به عنوان خطر زرد یا استعمار زرد، اقدامی نادرست و نژادپرستان بود چرا که به همین ترتیب زمینه را برای نامیده شدن طبیعی زبان فارسی و فارسها به عنوان خطر سفید یا استعمار سفید هموار کرد. [16] . در آذر 1316 آذربايجان به دو قسمت غربی با نام استان چهارم دو شرقی با نام استان سوم تقسيم شد. اردبيل و زنجان جزء آذربايجان شرقی بودند.ن.ک:تقويم تقسيم آذربايجان. نشريه‌ی اوزلوک.چاپ تبريز. سال 2. شماره‌ی 10. فروردين 1384 [17] . برای آگاهی از زندگی و شخصيت دکتر افشار ن.ک: - شيخ الاسلامی، جواد. افزايش نفوذ روس و انگليس در ايران عصر قاجار. انتشارات کيهان. 1379. تهران. ص403 [18] . اینکه برخی اینگونه عنوان می‌کنند که کتاب «آذری یا زبان باستان آذربایجان» کتابی رد شده و سراسر دروغ است، مورد قبول نتواند بود. تردید دارم که چنین کسانی این کتاب را خوانده باشند. در این کتاب به مانند کتابهای دیگر کسروی، دقت و توجه خاصی مشاهده می‌شود. او مقدماتی را برای بحث اصلی خود و نتیجه گیری نهایی خود عنوان می‌کند که خود دارای ارزش هستند. مثلاً: - «ما امروز بهترین راه برای شناخت نژاد یک توده زبان ایشان را می‌شناسیم.» ص 8 - «آنچه ما جسته‌ایم و میدانیم ترکی بآذربایجان اززمان سلجوقیان، واز راه کوچ ایل‌های ترک درآمده» 14 - «این را بآسانی توان پذیرفت که جا باز کردن ترکی برای خود در آذربایجان و بکنار زدن آن آذری را پیش ازپادشاهی صفویان انجام گرفته ودلیل این گذشته ازچیزهای دیگر حال خودآن خاندان می‌باشد.» 23 - «در آغاز سدة دهم که پادشاهی صفویان پدید آمد. ترکی پیشرفت خودش رادر آذربایجان، چه در شهرها و چه در بیرون‌ها بانجام رسانیده و خود زبان همگانی بشمار می‌رفته» ص 23 - «ترکی در زمان سلجوقیان بآذربایجان درآمده بود و در هفتصدسال یا بیشتر کم کم برآنجا چیره شده و زبان بومی را از میان برده که جز در گوشه‌ها و کنارها نشانی از آن باز نماند.» ص 25 - «زبان کنونی فارسی بسیار نارساست و بسیاری از معنی‌هایی که به ترکی توان فهمانید این زبان بفهمانیدن آنها توانا نیست.» ص 26 - «دربارة آذری هم میباید گفت: زبان مادانست که پس از آمدن ایشان بآذربایجان و این پیرامونها با زبان بومیان پیشین آذربایگان درآمیخته و رنگ و شیوة دیگری پیدا کرد.» ص 30 - «همیشه زبان روستا جز از زبان شهر باشد.» ص 62 - «این نشدنیست که در ششصدسال یکزبان چندان دیگر شود که در خور فهمیدن نباشد.» ص 36 همه‌ی این گزاره‌ها فارغ از صدق و کذب آنها، دارای اهمیت هستند. بدین علت که موشکافی و دقت فراوانی در هریک از آنها مشاهده می‌شود. اشتباهی که در کار کسروی صورت گرفت، مربوط به این گزاره‌ها نبود. بلکه او لغات و مصطلحات تالشی و لاهیجی رایج در نواحی تالش و لاهیجان و خلخال و اردبیل را به غلط، بازمانده‌ی زبان آذری باستان تلقی کرد. این در حالی بود که به نظر می‌رسد وی در این نظر چندان اطمینان قلبی نداشته است. در میان گزاره‌هایی که او دربارة زبان آذری مطرح می‌کند، تناقض وجود دارد. کسروی خود به این تناقضها واقف بوده است. او در جایی می‌گوید: «چون نوشتن و خواندن در میان یک توده رواج گرفت زبان ایشان یکسان و یکرو گردد و کمتر جدایی میان این گوشه و آن گوشه از رهگذر زبان بازماند.»(ص31) با اینحال نمونه‌هایی که از اصطلاحات محلی خلخال و هرزند گردآمده بود، اختلاف غیرقابل انکاری با یکدیگر داشتند. به گفته‌ی او «جداییها در میانه می‌دارند.» کسروی راه احتیاط پیموده و می‌گوید: «جدایی میان زبان خلخال و زبان هرزند را بیش از اندازه می‌یابیم و چون در این باره هیچ آگاهی نمی‌داریم و باندیشه خبری نمی‌یابیم بگفتگو از آن نمی‌پردازیم.» (ص 34 ) او درجایی دیگر می‌گوید: «زبانیکه تنها برای سخن گفتن باشد و در نوشتن بکار نرود زود شاخه شاخه گردد و هرشاخه رویه دیگری بخود گیرد.». او در اظهارنظری متناقض و در توضیح اختلاف نمونه‌های زبان خلخال و هرزند با اردبیل می‌گوید: «پیداست که گذشت زمان زبانها را دیگر گرداند.» ص 62 با توجه به ضعف دلایل و شواهد مطرح شده در این کتاب، احتمال تعلق اصطلاحات هرزند و خلخال و اردبیل به زبان آذری بسیار ضعیف است. از سوی دیگر سعی کسروی در انکار گذشتة مکتوب زبان ترکی در ایران قابل قبول نیست. با این وجود ارزش کار پژوهشی کسروی به جای خود باقی است چون به صرف وجود یک اشتباه نتوان که همه‌ی کارهای کسی را انکار نمود. وجود روحیه‌ی خصومت نسبت به کسروی بدان دلیل است که نتیجه‌گیری کسروی در مورد زبان آذری، در مقیاس وسیع مورد استفاده‌ی دیگران قرار گرفت و برخی او را بنیانگذار «مبارزه‌ی پژوهشی با زبان ترکی» نامیدند. برای آگاهی بیشتر درباره‌ی زندگی کسروی ن.ک: اکبری حامد، مهدی. آذربجانان آذربایجان. انتشارات تلاش. تبریز. 1356 - احسان یارشاطر با نظر کسروی تقریباً موافق است. او در دانشنامه‌ی ایران و اسلام، جلد 1، ص 65 نوشته است: «فراواني نسبي اين زبانها {ي ايراني} و پراكندگي آنها در نقاط مختلف آذربايجان اين احتمال را كه اين زبانها از نقطه ديگري به اين سامان سرايت كرده باشد منتفي و اصالت آنها را در اين منطقه مسلم مي‌سازد. از طرف ديگر پيوستگي و شباهت آنها به يكديگر و اشتراك آنها در يك رشته خصوصيات صوتي و دستوري، تعلق آنها را به گروه معيني از زبانهاي شمال غربي ايران تاييد مي كند. اين گروه معين را مي‌توان زبان مادي خواند و آذري را در شمال و آنچه را مأخذ اسلامي «فهلوي» خوانده‌اند در جنوب (كه عموماً غرض از آن زبانهاي محلي نواحي غربي و مركزي ايران غير از انواع كردي و لري است) دو شعبه عمده آن محسوب داشت.» [19] . انصاف‌پور، غلامرضا. همان. ص53 [20] . اقبال آشتيانی، عباس. مقاله‌ی «يک سند مهم در باره‌ی زبان آذری از رساله‌ی روحی انرجانی.» [21] . نفيسی، سعيد. همان. [22] . مقدم، محمد. مقاله‌ی «سند تاريخی از گويش آذری تبريز.» [23] . مشکور، محمدجواد. نظري به تاريخ آذربايجان و آثار باستاني و جمعيت شناسي آن. انجمن آثار ملي. تهران. 1349. [24] . اگر بنا را بر صحت رساله‌ی روحی انرجانی بگذاريم؛ اين که عده‌ای از «اعيان، اجلاف و اناث» تبريز به آذری سخن می‌گفتند، هيچ چيزی را در رابطه با رواج زبان ترکی در شهرهای ديگر و به ويژه روستاها روشن نمی‌کند. [25] . کسروی کتابی به نام «در پيرامون ادبيات» نوشته است که در آن تمام ميراث ادبی ايران را به تمسخر گرفته است. او شاعران بزرگی چون سعدی، مولوی و حافظ را دروغ گويانی ياوه سرا معرفی می‌کند. او حتی از تمسخر عزاداری ماه محرم در قيام امام حسين نيز نگذشته است. او در تعريف شعر می‌گويد: «شعر همان سنخنست با دو جدايي، يکی وزن، ديگری قافيه اين است و بيش از اين نيست. او در جايي ديگر شعر را به کره‌ی قالبی و نثر را به کره‌ی توده شده تشبيه می‌کند. درباره‌ی مثنوی می‌گويد: «من مثنوی را نخوانده‌ام و تکه‌هايي را از او در اين جا و آن جا ديده‌ام.» با اين حال او مولوی را دروغ گويي بزرگ و کتاب مثنوی را بسيار شوم می‌داند. ن.ک: کسروی، احمد. در پيرامون ادبيات. انتشارات احياء. تبريز. 1356 [26] . معجز شبستری در باره‌ی ديوان خود می‌گويد: «من ملاحظه کردم که اکثر مردم آذربايجان ترک هستند و فايده‌ای از اشعار فارسی نخواهند برد هدفم اين بود که زنان و مردان اشعار مرا خوانده و درک کنند.» [27] . بدين ترتيب مجله‌ی پيمان که توسط کسروی منتشر می‌شد، شعار خود را «يک درفش، يک دين، يک زبان» قرار داد. اين افکار به جايي رسيد که کسروی سخن از «پاکدينی» آورد. واقع مطلب اين بود که آقایان کسروی و افشار چنان برای رسيدن به وحدت ملی طبق مدل آلمان شتاب داشتند که ديگر فرصتی برای توجه به مسايلی چون آزادی انسان‌ها، کرامت و شخصيت ذاتی انسان، روان شناسی و زبان شناسی و … وجود نداشت. [28] . ادعای ضعيف بودن زبان ترکی از بيخ و بن مردود است. هومن وانبری محقق و نويسنده می‌گويد: «زيبايي و کمال زبان ترکی تا بدان پايه است که جايگاه آن حتی از زبان عربی که گفته می‌شود: گويا از طرف زبان شناسان زبده‌ای ساخته و پرداخته شده سپس جهت استفاده در اختيار آنان قرار گرفته است نيز شامخ‌تر است.» ماکس مولر زبان شناس بزرگ سده‌ی 19 می‌گويد: «ابزار گرامری زبان ترکی چنان منظوم و قاونمند، چنان کامل می‌باشد که اين تصور را به ذهن متبادر می‌سازد که شايد بنا به رهنمود يک فرهنگستان، از سوی زبان شناسان خبره ساخته و پرداخته جهت استفاده ارايه شده باشد…» زمانی که ما زبان ترکی را با دقت و موشکافی می‌آموزيم، با معجزه‌ای رو به رو می‌شويم که خرد انسانی در عرصه‌ی زبان از خود نشان داده است.» گفتنی است سازمان يونسکو زبان ترکی را به عنوان سومين زبان زنده و با قاعده‌ی جهان معرفی کرده است. هم چنين زبان ترکی هفتمين زبان گسترده‌ی جهان در ميان در حدود 4000 زبان است که امروزه بدان‌ها گفت و گو می‌شود. ن.ک: - امير احمديان، بهرام. جغرافيای آسيای صغير. مجله‌ی گزارش گفتگو. سال سوم. شماره‌ی 15. بهمن و اسفند 82. ص13 - مالرب، ميشل. زبان‌های مهم جهان. همان. ص271 برای مقايسه‌ی دستور زبان ترکی و فارسی و آگاهی از برتری‌های زبانی زبان ترکی ن.ک: - وکيلی خاصلويي، بهروز. مقايسه‌ی گرامر سه زبان آذربايجانی، فارسی و انگليسی. مؤلف. تبريز. 1382 [29] . در مناقشه‌ی قلمی میان دو طرف بر سر موقعیت آذربایجان و زبان ترکی مطالب خاص و تناقضات ویژه‌ای وجود داشت. بطور مثال زمانی که آذربایجانیان در ذکر افتخارات و قدمت تاریخی آذربایجان، عنوان می‌کردند که زرتشت آذربایجانی است، ایرانگرایان این مسئله را رد می‌کردند ولی همین افراد هنگامی که می‌خواستند بر تعلق آذربایجان بر ایران تأکید ورزند، زرتشت را از آذربایجان می‌دانستند. دوم اینکه ایرانگریان زمانی که درباره‌ی زبان آذری سخن می‌گفتند، زبان را علامت نژاد می‌دانستند ولی زمانی که سخن از زبان ترکی بود، اینگونه عنوان می‌کردند که زبان نشانه‌ی نژاد نیست. این بحثها بیشتر در مطبوعات ترکیه و ایران صورت می‌گرفت. روشنی بیگ یکی از ملی گرایان ترکیه که در اثنای جنگ جهانی اول به ایران آمده و پس از بازگشت، مقالاتی را دربار‌ه‌ی وضعیت ترک زبانان در ایران، در نشریه‌ی وطن چاپ استانبول نوشته بود. این مقالات واکنش ایرانگرایان را برانگیخت. روشنی بیگ از «کابوس فارس» سخن گفته بود. ر.ش.تبریزی در پاسخ به وی نوشت: «اگر این «کابوس فارس»، «کابوس روم» و «کابوس یونان» نبود، جمعیت بشر اکنون با شیر قاطر می‌زیست و هر روزی با غارت یک سوی زندگی می‌کرد.» همچنین تبریزی در پاسخ نوشته‌های روشنی بیگ درباره‌ی افتخارات تاریخی ترکان نوشت: «… می‌بینید که چگونه عموزادگانتان کوشیدند ایران را با خون و آتش نابود کنند.» بدین سان مطالب تاریخی دستاویزی برای مناقشات قلمی قرار گرفته و ماهیت اصلی خود را از دست داده بود. برای آگاهی بیشتر ن.ک: تبریزی، ر.ش. تورک متفکرینین نظر انتباهنه. نشر ایرانشهر. برلین. 1924. ص 21 تا 23 Labels: پرویز زارع شاهمرسی

منبع:

https://www.gunaz.tv/fa/8516422

افسانه کورش

افسانه کورش

31 March 2009 22:52

ماشااله رزمی ------------------------------------------------------------------------------- لوحه کورش در موزه بریتانیا روزنامه لوموند فرانسه در ماه اوت 2007 سلسله مقالاتی در باره تمدن مزوپوتامی (بین النهرین) منتشر کرد که از نظر تاریخی بسیار مهم و معتبر بودند. ششمین مقاله از سری مذکور روز های 20 – 19 اوت بقلم «استفان فوکار» در باره کورش هخامنشی (529 – 550 ق . م) بود با تیتر عجیب که می شود آنرا به «کورش صامت» و یا درست تر «کورش بی حرف» ترجمه کرد. کورش دوم بنیان گذار سلسله هخامنشی در زبان های مختلف تلفظ های متفاوتی دارد مانند: سیروس، سیرو، کیروس، کوروس و کوروش که هرودوت او را سیروس نامیده است ولی تلفظ پارسی باستان، کورش با کسر ر بوده است. مولف در این مقاله از نظزیات چند کارشناس و مورخ تاریخ مزوپوتامی بهره گرفته است. جالب است که وی تمام صفات و گفتار ها و کردارهائی را که تاریخ های رسمی ایرانی به کورش نسبت می دهند با استدلال و دلیل و منطق تاریخی رد کرده است. نویسنده می پذیرد که با وجود اختلاف نظرهای موجود در باره هرودوت، در مجموع اکثر مورخین نوشته های هرودوت را معتبر می دانند ولی بلافاصله اشاره می کند آنچه که هرودوت در باره کورش نوشته، یک قرن بعد از مرگ کورش بوده و در آن زمان افسانه کورش تمام و کمال ساخته شده بوده. او می گوید که تا بحال هر سند و مدرکی در باره اولین امپراطوری پارس بدست آمده همه از اطراف و پیرامون امپراطوری بوده و هیچ سند و مدرکی از مرکز امپراطوری در دست نیست. کورش خودش هیج جیزی ننوشته، هیچکس او را معرفی نکرده، هیچ نمی دانیم چه گفته و چگونه فکر می کرده، در یک کلام هبچ چیزی در باره او نمی دانیم. استفان فوکار و مورخینی که وی بدانان استناد کرده داستان تولد و زنده ماندن کورش را یک افسانه ساده شرقی می دانند که مانند اکثر داستانهای شرقی با یک خواب دیدن شروع می شود. ترجمه کلمه به کلمه نوشته هرودوت بنقل از استفان فوکار ، بشرح زیر است: «آزدیاک شاه ماد که در فلات ایران حکومت می کند، خواب می بیند که «دخترش ماندان با ادرار کردن ابتدا پاتخت و سپس آسیا را در سیل غرق می کند» بعد از این خواب تصمیم می گیرد که دخترش را به اشراف ماد که می توانند رقیب قدرت او باشند شوهر ندهد و او را به یک پارس بنام کامبیز که شاهک کوهستانهای زاگروس بوده بزنی می دهد. زمان می گذرد و آزدیاک پیر می شود و ماندان در انتظار تولد کودکی است که آزدیاک بار دیگر خواب می بیند که «از فرج دخترش تاکی روئید و تمام آسیا را فرا گرفت» با این فال بد، فرزند ماندان باید کشته شود. شاه، کشتن بچه را به یکی از اعیان ماد بنام هارپاگ که مورد اعتمادش بود واگذار می کند اما هارپاگ مخفیانه از کشتن بچه خودداری می کند و او را به دایه ای می سپارد تا مانند فرزند خودش بزرگ کند . این کودک سیروس (کورش) نامیده می شو. کودک هنگام بازی با همسالانش آثار بزرگی از خود نشان می دهد. بزودی اطرافیان شاه در می یابند که هارپاگ کودک را نکشته. آزدیاک دستور می دهد فرزند خود هارپاگ را بکشند، آنگاه مهمانی مفصلی ترتیب می دهد و غذای خوبی آماده می کند. بعد از صرف غذا از هارپاگ می پرسد که غذا چطور بوده و جواب می شنود که بسیار عالی بود. در این حال شاه سر فرزند هارپاگ را به او نشان می دهد و هارپاگ متوجه می شود که آنچه که خورده گوشت فرزند خودش بوده. کورش، بزرگ شده و شاه زاگروس می گردد. هارپاگ که در پی فرصت بود تا از آزدیاک انتقام فرزندش را بگیرد، در خفا کورش را به جنگ علیه آزدیاک تشویق می کند. آزدیاک لشکری برای مقابله با کورش می فرستد و فرماندهی لشکر را به هارپاک می سپارد. در روز مصاف، لشکر علیه آزدیاک بر می گردد و کورش بدون جنگ بر پدر بزرگ خود غلبه می یابد و امپراطوری ماد به امپراطوری پارس تبدیل می شود.» خویشاوندی قوم ماد با قوم پارس امکان دارد ولی ماد ها امپراطوری مرکزی نداشتند و حکومت آنان بشکل فدراسیون قبایل بوده است . افسانه جنگ کورش با پدر بزرگ خود نیز تغییر شکل یافته یک واقعه تاریخی است که در زمان و مکان دیگری اتفاق افتاده است . در سال 1879 باستان شناسی بنام هرمزد رسام در خرابه های بابل لوحه ای را کشف کرد که این لوحه به « سالنامه نابونید » معروف شده و در حال حاضر در بریتیش میوزیوم لندن نگهداری می شود . متن لوحه سال به سال حکومت نابونید ( 539 – 556 ق . م ) آخرین پادشاه نئو بابلی را شرح می دهد . درسال ششم سلطنت او یعنی 550 ق . م نویسنده سالنامه ، به جنگی در چند صد کیلومتری جنوب شرقی بابل اشاره می کند و می نویسد :« شاه اشتومه گو ، لشکر خود را برای جنگ با کورش ، شاه آن شان ، فرستاد ولی لشکر بر او شورید ، او را به زنجیر کشیده و تحویل کورش دادند .» ظاهرا این « ایشتو مه گو » همانست که هرودوت او را آزدیاک می نامد . شهرت کورش در تاریخ مدیون نوشته های هرودوت و بعد از آن گزنفون است . گزنفون فیلسوف ومدرس بوده ، او مخالف دموکراسی بوده در عین حال اولیگارشی را نیز ابده آل نمی دانسته . گزنفون در جستجوی یافتن مدل و شخصیتی برای حاکم ایده آل ، کتابی می نویسد که مورخین این کتاب را بیشر یک رمان تخیلی می دانند . نام کتاب « سیروپدی » می باشد و شخصیت اصلی آن سیروس نام دارد . اشتباه اینجاست که بعضی ها این شخصیت خیالی را بجای کورش تاریخی می گیرند و هرچه گزنفون از زبان قهرمان داستانش نوشته ، به کورش تاریخی نسبت می دهند . درواقع آنچه که گزنفون دراین کتاب آورده ، شبیه اسکندر نامه های ایرانی است که همه گونه افسانه و معجزه به اسکندر نسبت می دهند ولی هیچ نشانی از زندگی و کار های اسکندر مقدونی تاریخا موجود در آنها نیست . اما آنچه که کورش را برای دوستدارانش از حالت یک کشور گشای خشن به یک مصلح اجتماعی ارتقاء داده ، تفسیر هائی است که از « سیلندر سیروس » ( لوحه کورش ) می شود . در قرن نوزدهم ، باستان شناسان از زیر بنای معبد اصلی بابل استوانه ای از گل رس بطول بیست و به عرض ده سانتیمتر کشف کردند که به « سیلندر سیروس » معروف شد . استوانه با خط میخی و بزبان بابلی نوشته شده ولی بخش هائی از آن از بین رفته است اما در سطر بیستم آن ، خطاط نوشته است : « منم کورش ، شاه بزرگ ، شاه قدرتمند ، شاه بابل ، شاه صور و آکد ، شاه چهار منطقه » . متن نوشته شده بر این استوانه ، به ناحق به اولین منشور حقوق بشر معروف شده که در آن بنیان گذار امپراطوری با عظمت ، آزادی ادیان و عقاید را تضمین می کند . متاسفانه این استوانه هم متعلق به کورش نیست . در استوانه که بعد از فتح بابل نوشته شده است ، کورش خودرا پیرو خدای خدایان یعنی « مردوخ » خدای حافظ شهربابل می خواند و اعلام می کند که مذهب مردوخ را در شهرهای بزرگ امپراطوری رایج خواهد کرد ، « شهر های آنسوی دجله که مدتهاست وبرانه و رها شده اند، من خدایان آنهارا به مکان هایشان باز خواهم گرداند و معابد ابدی برای آنها خواهم ساخت » . بعضی ها این نوشته را یک سرود مذهبی می دانند اما باحتمال بسیار قوی این بک مانورسیاسی و یک سری وعده های حساب شده و زیرکانه است . بخش عمده آن در محکومیت و نقد « نابونید » است فقط جزء کوچکی از آن به کورش اختصاص دارد . هنگامی که کورش در سال 539 قبل از میلاد بدون جنگ بر نابونید شاه بابل پیروز شد ، یک شاه کم اهمیت کوههای زاگروس نبود . او بر ماد غالب شده و سپس با شاه قدرتمند لیدی « کروزوس » جنگیده و پایتخت او سارد را تسخیر کرده و تا آسیای صغیر پیشرفته بود و یونانیها را تهدید می کرد . اما بلعیدن بابل کار بزرگی است . گرفتن بزرگترین پایتخت خاورمیانه و باحتمال یقین بزرگترین شهر دنبای آنزمان بمعنی گرفتن یک امپراطوری بزرگ نیز هست که تا سواحل مدیترانه ادامه دارد . پیر بریان متخصص سلسله هخامنشی و استاد کلژ دو فرانس می گوید « کلید فتح بابل در قدرت نظامی نیست . کورش می بایست کشوری را که تسخیرمی کرد ، خوب می شناخت و می دانست که چگونه از حمایت نخبگان شهر بهره مند شود . » در بابل ، هر فاتحی می بایست با روحانیون مردوخی شهر ، از طریق حمایت و گسترش دین آنان ، همکاری می کرد همچنانکه در نوشته استوانه ای قول آنرا می دهد . مورخ فرانسوی ، فرانسیس ژوانس می گوید : « این سیلندر بنام کورش است اما در واقع یک متن تبلیغاتی کلاسیک بابلی می باشد و می خواهد نشان بدهد که کورش آمده است تا از کسانی که در گرفتن شهر به وی کمک کردند ، حمایت کند.» لذا این کورش واقعی نیست که در سیلندر مشاهده می شود بلکه کورش « بابلی شده » است که به زبان متحدینش یعنی روحانیون ، تجار و کاتبان بابلی سخن می گوید . بزبان همانهائی که ورود پیروزمندانه کورش را به بابل بدون جنگ امکان پذیر ساختند . اسکندر کبیر دو قرن بعد از آن با همان شیوه پارس را تسخیر کرد . یعنی قبل از حمله به پارس مخفیانه با اعیان پارس هم پیمان شد که شرح آن واقعه نیز افسانه شده . علیرغم واقعیت های تاریخی معتبر ، افسانه کورش همچنان زنده است ، این افسانه ها نه تنها کورش را آزاد کننده اسرای بابل و بدروغ بانی اولین منشور حقوق بشر ، بلکه ملغی کننده برده داری نیز می دانند . خانم شیرین عبادی ، روز دهم سپتامبر سال2003 هنگام دریافت جایزه صلح نوبل گفت : « من ایرانی ام ، از فرزندان کورش کبیر که 2500 سال پیش حکومت می کرد و هرگز بر اقوامی که خواهان او نبودند حکومت نکرد و قول داد که هیچکس را به تغییر دین وعقیده مجبور نکند و آزادی را برای همه تضمین نماید .» خانم عبادی یقینا تحت تاثیر افسانه های رایج این سخنان را ایراد کرده و گرنه کورش هرگز چنین ادعائی نداشته، اصولا کورش حرفی نزده که اینهم یکی از آنها باشد . تنها کاری که کورش کرده ، در سال های بعد از فتح بابل ، نرمش هائی از خود نشان داده و فرمانی صادر کرده تا یهودیانی که از سال 587 ق. م بدستور بخت النصر دوم به بابل کوچانده شده بودند ، به اورشلیم باز گردند و معبد خدای اسرائیل را بنا کنند . متن فرمان کورش در کتاب مقدس یهودیان آمده است و از نظر معتقدین به این کتاب تردیدی در صحت آن وجود ندارد . اما چرا بین پادشاه قدرتمند پارس با یک قوم کوچک که چیزی برای اهداء کردن به امپراطور نداشت چنین اتحادی ایجاد شده است ؟ پیر بریان با خنده می گوید که : « همه اش ساختگی است . کورش چه الزامی داشت که در سر راهش به مصر با قومی متحد شود که فایده ای برای او نداشت در حالیکه اورشلیم بر سر راه مصر قرار نگرفته است . حتی سعی کرده اند بین هبرو و پارسی نیز قرابتی پیداکنند و بگویند که دین پارس یکتا پرستی بود . چیزی که واقعیت ندارد هر چند که اهورا مزدا در معبد آنان جایگاه خاصی دارد .» حقیقت اینست که کورش بعد از فتح بابل به همه اقوامی که با زور به بابل کوچانده شده بودند ، اجازه داده است که به وطن خود بازگردند و تعدادی از آنان نیز برگشته اند . اینهم بنظر می رسد که شیوه جدیدی برای اداره امپراطوری بوده است و به همه اقوام خودمختاری داده شده چون نمی توانستند همه را بزور تحت فرمان خود نگهدارند ، کاری که آشور ها قبل از آن کرده بودند . اما رافت و ملایمت زمانی بکار برده شده که نفع سیاسی داشته است . هرودوت که نام کورش را در تاریخ به بزرگی ثبت کرده است ، پایان عمر اورا بمانند یک کشور گشای خونریز تصویر می کند و می نویسد : « کورش در اواخز عمر به کشورگشائی در آسیای مرکزی پرداخت . در سرزمین ماساگت ها که قومی صحرانشین و سلطه ناپذیر بودند دامی می گستراند . سفره ای عظیم با اندکی نفرات در جائی می گذارد . ماساگت ها می آیند و بعد از کشتن آن نفرات اندک ، می خورند و می آشامند و بخواب می روند . سحرگاهان ، کورش با زبده ترین جنگجویان خود برآنان می تازد و ماساگت ها را قتل عام می کند . در این حمله پسر، « تومروس » ملکه ماساگت ها کشته می شود . ملکه ماساگت ها برای نبرد نهائی تمام نیروی قوم خود را گرد هم می آورد و پارس ها را شکست می دهد . در این جنگ کورش نیز کشته می شود . ملکه تومروس تشتی از خون پر می کند و جنازه کورش را در میان کشته شدگان پیدا کرده سر از تنش جدا می کند . آنگاه سر او را در تشت خون فروبرده و چنین می گوید : ای خون آشام که در تمام عمر از ریختن خون سیر نشدی و پسر مرا با حیله و نبرنگ از من گرفتی اکنون، من می خواهم تو را برای همیشه از خون خوردن سیر بکنم .» . همراهان اسکندر ، رد پای کورش را در همه جا دنبال کرده اند . یکی از آنان بنام « آریستو بول » یادداشتهائی در باره کورش نوشته که از بین رفته اند ولی مورخ معروف « پلوتارک » از آنها نفل قول کرده و آورده است که کورش با تمام غروری که داشته ، دستور داده بر سنگ قبر او چنین بنویسند : « ای رهگذر ، هر کسی که هستی ، از هر کجا که می آئی ، چون می دانم که خواهی آمد ، منم کورش که تمام آسیا را برای پارس تسخیر کردم . بر من حسادت مکن ، اکنون مشتی خاک پیکر مرا می پوشاند .» اما در پاسارگاد در استان فارس فعلی که گفته می شود مقبره کورش در آنجاست هیچ نوشته ای وجود ندارد و این بسیار تعجب آور است زیرا در منطقه ای که هر حاکم کوچکی نیز نام خودرا بر سنگ قبر خود حک می کرده ، نام کورش بزرگ بر هیچ سنگی حک نشده است .در پاسارگاد ، باستان شناسان سه تکه یک لوحه به خط میخی پیدا کرده اند که چیز اهمیت داری نیست و بر آن فقط این کلمات نوشته شده : « منم کورش شاه هخامنش » این لوحه نیز بنظر اکثر مورخین بفرمان کورش نوشته نشده بلکه سال ها بعد بوسیله یکی از جانشینان او نوشته شده است و بهیچ وجه شایسته امپراطور بزرگی نیست که فرمان نوشتن چنین لوحه ناچیزی را بدهد . منابع مورد استفاده : ----------------- 1. Stéphane Foucart , Le Monde 19-20 août 2007 2. Histoire de l’Empire perse, de Pierre Briant (Fayard) 3. Dictionnaire de la civilisation mésopotamienne, sous la direction de Francis Joannès (coll. « Bouquins », Robert Laffont) 4. Darius : les Perses et l’empire, de Pierre Briant (coll. « Découvertes », Gallimard) 5. www.achemenet.com, édité à l’initiative de la chaire « Histoire et civilisation de monde achéménide et de l’Empire de Alexandre » du collège de France 6. L’enquête, d’Hérodote (édition d’Andrée Barquet/Gallimard) Labels: ماشالله رزمي

منبع:

https://www.gunaz.tv/fa/8516479

ريشه‌هاي ترک‌ستيزي در ايران

ريشه‌هاي ترک‌ستيزي در ايران

31 March 2009 23:01

ماشااله رزمي ------------------------------------------------------------------------------- « يک فارس با يک نفر ترک دعوا داشت و هرچه فحش از دهانش بيرون آمد به وي گفت ، مرد ترک آرام نشسته بود و چپق خود را مي‌کشيد ، سر انجام چوب چپق را با دقت تمام از سر آن جدا کرد – گوئي که مي‌خواست آن را پاک کند – و با چوب آن ضربه‌اي به سر فارس وارد آورد و در حالي که فرياد مي‌کشيد کپي اوغلو دو باره سر جاي خود قرار گرفت ، به معاينه دسته چپق پرداخت که مبادا زياني ديده باشد و سپس به کشيدن چپق پرداخت. طوري که گفتي هيچ اتفاقي نيفتاده است. » (از سفر نامه پولاک پزشک اطريشي ناصرالدين شاه) روز جمعه دوازدهم ماه مه ٢٠٠٦ روزنامه دولتي ايران در ضميمه جمعه در صفحه کودکان مقاله‌اي چاپ مي‌کند تحت عنوان: «چه کار کنيم که سوسک‌ها سوسکمان نکنند‌؟ » در اين مقاله هشت شيوه مبارزه با سوسک‌ها به بچه‌ها آموزش داده مي‌شود و هر شيوه نيز با کاريکاتوري نمايش داده شده است. در يکي از اين کاريکاتورها کودکي با يک سوسک صحبت مي‌کند و سوسک زبان کودک را نمي‌فهمد و به ترکي مي‌گويد « نمنه » که بمعني يعني چه است. شيوه‌هائي که براي مبارزه با سوسک‌ها پيشنهاد مي‌شود شبيه شيوه‌هاي حذف مخالفان سياسي توسط حکومت مي‌باشد و در يکي از اين شيوه‌ها گفته مي‌شود که چون غذاي سوسک مدفوع آدمي است بهتر است بچه‌ها بجاي رفتن به مستراح در باغچه رفع احتياج بکنند تا سوسک‌ها از گرسنگي بميرند. هر ترکي اين مقاله را بخواند بسادگي متوجه مي‌شود که منظور نويسنده مقاله و کاريکاتوريست ترک‌ها هستند. بار ديگر توهين تکرار مي‌شود وهمين روزنامه مقاله‌اي چاپ مي‌کند با عنوان « چنگيز مي‌ميرد » که بسيار مستهجن است تا اينکه ده روز بعد از چاپ اين مقاله‌ها يعني ٢٢ ماه مه دانشجويان دانشگاه تبريز که پايتخت منطقه ترک نشين ايران است در دانشگاه تجمع مي‌کنند و سپس از دانشگاه خارج شده براي دادن نامه‌اي اعتراضي به کاريکاتور روزنامه ايران بطرف استانداري حرکت مي‌کنند. در بين راه پليس ضد شورش به دانشجويان حمله مي‌کند و زدوخورد بين آنان در مي‌گيرد در اين موقع مردم عادي به کمک دانشجويان مي‌آيند و عده‌اي نيز به ساختمان استانداري و چند بانک خساراتي وارد مي‌کنند که کار به پرتاب گاز آشگ آور و سپس شليک گلوله بروي تظاهر گنندگان مي‌کشد و تعداد زيادي زخمي و عده‌اي کشته مي‌شوند درروز‌هاي بعد شهرهاي ، اورميه ، زنجان ، اردبيل ، خياو (مشگين شهر) ، مراغه ، مرند ، ميانه ، قوشاچاي (مياندو آب) … و سولدوز (نقده) براي همبستگي با قيام تبريز و اعتراض به توهين روزنامه ايران به تظاهرات بزرگ دست مي‌زنند. در اورميه دفتر روزنامه ايران و ساختمان راديو و تلويزيون آتش زده مي‌شود و در تظاهرات ، اردبيل ، خياو(مشگين شهر)، سولدوز(نقده) پليس بروي مردم آتش گشوده و تعدادي کشته مي‌شوند. اين حرکت اعتراضي که سراسر آذربايجان را فراکرفت و به تهران و قم نيز کشيده شد يک هفته تمام ادامه داشت و طبق نوشته سايت‌هاي اينترنتي فعالين جنبش ملي آذربايجان ، چهل نفر کشته شده ، هزاران نفر زخمي شده و جمعا يازده هزارنفر دستگير شده‌اند. رئيس دادگاه انقلاب تبريز فقط تعداد دستگير شدگان تبريز را ٣٣٠ نفر آعلام کرد و پليس هم کشته شدگان سولدوز را چهار نفر ذکر نمود. اين قيام ،عظيم ترين حرکت سراسري آذربايجان بعد از استقرار جمهوري اسلامي بوده و مردم تبريز آنرا با قيام ٢٩ بهمن سال ١٣٥٦ تبريز مقايسه مي‌کنند که آغاز شورشهاي شهري عليه رژيم پهلوي بود و به انقلاب سال ١٣٥٧ منجر شد. شعار‌ها فراوان بودند اما مي‌توان همه را در يک جمله خلاصه کرد و آن اينکه ، ملت آذربايجان مي‌خواهد حاکم بر سرنوشت خود باشد. پان ايرانيست‌ها وجود مساله ملي در ايران را انکار مي‌کنند و در مورد ترک‌هاي ايران قضيه را وارونه کرده و مي‌گويند که ترک‌ها به فارس‌ها ستم کرده‌اند بدينجهت براي روشنتر شدن قضيه در اين مقاله سعي خواهد شد ، آپارتايدي که در ايران عليه ملل غير فارس اعمال ميشود و انفجار‌هاي اجتماعي ايجاد مي‌کند توضيح داده شود و همچنين پيدايش و رشد ترک ستيزي و علل طغيان آذربايجاني‌ها عليه ستم ملي با نمونه‌هاي تاريخي بازگوئي گردد.قبل از همه اشاره به روانشناسي اجتماعي ترک‌هاي آذري جهت آشنائي با شيوه‌هاي اعتراضي آنان ضروري است با اين توضيح که در اين مقاله هرجا کلمه آذري آمده بمعني صرف جغراقيائي آنست ، مانند اطريشي يا هلندي ، همچنان که ترک‌هاي ترکيه مارا آذري مي‌نامند و نيز اوريانتاليست‌ها همين عنوان را با درک جغرافيائي آن بکار مي‌برند و منظورشان ترک‌هاي ساکن در آذربايجان است و کاربرد آن هيچ ربطي به نيم زبان تاتي ندارد که ابن حوقل از قول ابوالعلاء معري آنرا الآذريه ناميده و احمد کسروي رساله‌اي در باره آن نوشته است که مورد استناد باستان گرايان مي‌باشد.و براي انکارهويت ترکي آذربايجاني‌ها ، اصطلاح آذري را بکار مي‌برند. دکتر پولاک که اين مقاله با نقل قول يک اتفاق واقعي از سفرنامه او شروع شده ، دقيق ترين ناظر خارجي است که مدت ده سال در دربار ناصرالدين شاه بوده و مشاهدات و ارزيابي‌هاي خود را از ايران و ايرانيان با دقت تمام يادداشت کرده است و واقعه ذکر شده در بالا را نيزبراي نشان دادن خونسردي و نيز اهل عمل بودن ترک‌ها نقل کرده است. روانشناسي فردي و اجتماعي ترک‌ها طوري است که صبر و تحمل زياد دارند ولي وقتي فشار غير قابل تحمل شد ، غفلتا عکس العمل تند نشان مي‌دهند. بنوشته پولاک: « ترک‌ها از نظر سجايا و خلق وخو بيشتر به عثماني‌ها شباهت دارند ، هر چند که از فارسها نيز سهم بسزائي گرفته‌اند ، مردمي هستند نتراشيده و کمتر حيله گر و بهر حال دلير و مصمم ، به همين دليل تقريبا همه سربازها از اين قبايل گرفته مي‌شوند. اينها فارسها را به داشتن صفت جبن تحقير مي‌کنند و به اصل و نسب ترک خود مي‌نازند ، مردمي آرام هستند ، ولي اگر کارشان به نزاع بکشد ديگر دو دل نمي‌مانند و براي حمله آماده‌اند ». (١) طبق منابع مکتوب تاريخي از قرن هفتم ميلادي به بعد اتحاديه‌هاي قبايل ترک از آسياي مرکزي حرکت کرده و بتدريج تمام آسيا و اروپا را در نورديده‌اند ، آنان امپراطوري‌هاي بزرگي تشکيل داده و به ملت‌هاي زيادي حکومت کرده‌اند به طوري که تاريخ هيچ يک از اين ملت‌ها را نمي‌توان جدا از تاريخ ترکان نوشت. جهانگيري و جهانگشايي ترک‌ها زخم‌هاي مانا ، ناشي از شکست در دل وجان ملل مغلوب ، بجا گذاشته است که هر وقت فرصت يافته‌اند کينه خود را با توهين و تحقير ترک‌ها علني کرده‌اند. به بيان ديگر اين فرهنگ بالقوه وجود دارد و در شرايط مناسب بالفعل مي‌شود و گسترش مي‌يابد. چيني‌ها ، روس‌ها ، اروپائي‌ها ، عرب‌ها و فارس‌ها هر يک بشيوه خود و بدرجات مختلف، داراي اخلاق ترک ستيز هستند. گاها نيز بعضي از کردها که خود و حقوقشان بوسيله پان ايرانيست‌ها پايمال شده است براي مخالفت با ترک‌ها به همان گفتارهاي پان ايرانيست‌ها متوصل مي‌شوند ، بدينجهت ترک‌ها ي معتقد به اصالت ترکي مي‌گويند: « ترک غير از ترک دوستي ندارد » در ايران دشمني با ترک‌ها از محدوده تاريخ فراتر مي‌رود و افسانه و اسطوره مي‌شود ، شاهنامه فردوسي اساسش بر دشمني ايرانيان با تورانيان استوار شده است و از نظر فردوسي تورانيان همان ترک‌ها مي‌باشند. فردوسي مخلوط شدن دهقان پارس با ترک و عرب را باعث تباهي نژاد دهقان مي‌داند: زدهقان و از ترک و از تازيان نژادي پديد آيد اندر ميان نه دهقان نه ترک و نه تازي بود سخن‌ها بگفتار بازي بود (٢) سلطان محمود غزنوي شاه ترک ايران چهارصد مداح فارس در دربار خود داشت که يکي از آنها ابوالقاسم فردوسي بوده است و نيز همه حاکمان ترک در ايران به گسترش زبان فارسي همت گماشته‌اند با اين حال ترک ستيزي از ويژگي‌هاي ادبيات فارسي است ودر آن « ره به ترکستان بردن » بمعني گمراهي است و زورگوئي و حق کشي « ترکتازي» ناميده مي‌شود. قبل از فردوسي نيز ترک دشمن محسوب مي‌شد. ابن فقيه همداني جغرافي دان بزرگ اسلامي در سال ٩٠٣ ميلادي ترکان رادشمن خطاب کرده و در شرح حال ترکان حديثي از پيغمبراسلام ذکر مي‌کند که بسيار گوياست آن حديث چنين است: « اگر مي‌خواهيد ترک‌ها کاري با شما نداشته باشند آنان را راحت بگذاريد » (٣) کسي که ترک نباشد معني ترک ستيزي در ايران را مشکل مي‌فهمد. آنان که اين واقعيت را قبول ندارند بهتر است وقايع آذربايجان را لا اقل در همين سه دهه گذشته از نظر بگذرانند. توهين به ترک‌ها در همين مدت سه بار منجر به شورش عمومي شده است. يکبار درسال ١٣٥٨ بدنبال مقاله صادق خلخالي تحت عنوان « بهانه‌ها را از دست دشمنان بايد گرفت » که در آن به آيت اله شريعتمداري توهين شده بود وگفته بود که اطرافيان شريعتمداري ساواکي هستند، تبريز را به شورش کشيد و منجر به اشغال راديو و تلويزيون تبريز گرديد. (٤) بارديگر درسال ١٣٧٤ بدنبال پخش پرسشنامه « فاصله اجتماعي » از طرف صدا و سيماي جمهوري اسلامي درمحلات مختلف تهران که در آن يازده سوال توهين آميز از قبيل ، اگر روزي قصد ازدواج داشتيد حاضريد با يک فرد ترک ازدواج کنيد‌؟ آيا حاضريد بافردي ترک در يک اطاق همکار باشيد؟ آيا حاضريد در محله‌اي که اکثريت آنها ترک هستند مسکن بگيريد‌؟ آيا حاضريد با فردي ترک رفت و آمد داشته باشيد ، اورا به خانه خود مهمان کنيد و يا به خانه آنها برويد‌؟… تبريز را متشنج کردو دانشگاه تبريز را به طغيان وا داشت.(٥) و اکنون کاريکاتور و مقاله همراه آن در روزنامه دولتي ايران تمام آذربايجان را به قيام و اعتراض وا داشته است. تکرار اين توهين‌ها و تداوم اين شورش‌ها گسترش ترک ستيزي عليه آذربايجانيان را نشان مي‌دهد و نيز گوياي حساسيت آذربايجاني‌ها در دفاع از هويت ترکي خودشان است. در تاريخ هزار ساله حکومت ترکان در ايران فارس‌ها هرگز ستم فرهنگي احساس نکرده‌اند. حکام ترک هرستمي هم کرده‌اند عاري از ستم فرهنگي بوده و اينهمه ديوان شعر که ازشعراي فارس باقي مانده حتي يک بيت آن در باره ستم فرهنگي نيست زيرا ترکان هرگز با زبان مردم تحت حاکميت خود کاري نداشته‌اند وفارسي همواره زبان شعر ، عربي زبان علم ودين و ترکي زبان قشون و دربار بوده است. هرسه زبان محترم شمرده شده‌اند والسنه ثلاثه اسلامي ناميده مي‌شدند و اين اصطلاح که: « لفظ ، لفظ عرب است ، فارسي شکر است ، ترکي هنر است » از آموزش‌هاي اوليه هر مکتب و مدرسه‌اي بوده که اکنون فراموش شده است و جمهوري اسلامي عليرغم اينکه رهبران آن همگي تحصيلات عربي دارند باجلوگيري از تحصيل کودکان عرب بزبان عربي در خوزستان گناه نابخشودني مرتکب مي‌شود و روزنامه ايران نيز ترکي را زبان سوسک‌ها مي‌کند و راههاي ريشه کن کردن آنرا به کودکان آموزش مي‌دهد. در اينجا اين سوال مطرح مي‌شود که چرا در حکومت هزارساله ترکان در ايران زبان کتابت اغلب فارسي بوده است؟ در جواب به اين سوال سه نظريه مختلف مطرح مي‌شود: ١ – پان ايرانيست‌ها و ستايشگران زبان فارسي اين امر را ناشي از برتري زبان فارسي بر زبان ترکي مي‌دانند در صورتيکه از نظر زبان شناسي عکس قضيه صادق است. سازمان يونسکو موقعي که سال ١٩٩٩ را سال بزرگداشت « ده ده قورقود » اعلام کرد ، زبان ترکي را نيز سومين زبان با قاعده دنيا اعلام کرد که بيست و چهار هزار فعل دارد و همان زمان فارسي را سي و سومين لهجه عربي معرفي نمود. ٢ – باستان گرايان و بعضي از شرق شناسان از جمله آرتور کريستن سن معتقدند که گسترش سواد و اداره کشور با حساب و کتاب و جمع آوري ماليات و ثبت و ضبط در آمد ومخارج در ايران در دوره ساسانيان انجام گرفته و معمول شده است و چون زبان حکومت در آن دوره نوعي پارسي بوده لذا پايه کار ديواني به اين زبان گذاشته شده و چون شغل ديوان نيز مانند همه مشاغل در گذشته موروثي بوده و پسر کار پدر را ادامه مي‌داده لذا عليرغم تغيير سلسله‌ها زبان و سيستم ماليات گيري تغييرنيافته است. اغلب دبيران هم از زبان « هزوارش » استفاده کرده‌اند يعني نوشته‌اند گوشت و براي حاکم عرب خوانده‌اند « لحم » و براي حاکم ترک خوانده‌اند « ات ». احمد کسروي نيز متداول شدن زبان فارسي در امر نوشتن را از زمان ساسانيان مي‌داند. اين استدلال از آنجا ضعيف است که مي‌دانيم زبان فارسي دري امروزي بعد از اسلام و از آسياي مرکزي به ايران آمده است و پارسي باستان همانقدر با فارسي امروز بيگانه است که هر زبان خارجي ديگر. در تاجيکيستان و شمال افغانستان ايلات فارس زبان وجود دارد که بخشي از آنها در دوره سلجوقيان به ايران آمده ودر دهات و شهرها ساکن شده‌اند و زبان دري را رواج داده‌اند ولي درداخل فلات ايران هيچ ايل فارس زبان شناسائي نشده است. بر عکس فارس‌هاي کشاورز، ايلات ترک براي يافتن مراتع دائما در حرکت بوده‌اند ، بهمين جهت اختلاف بين ترک و فارس در قرون وسطي به شيوه توليد متفاوت اين دو ملت نيز مربوط بوده است ، ايلات ترک دامدار بودند و روستائيان فارس کشاورز و دهات کشاورزان در مقابل حرکت ايلات که بصورت نظامي سازمان يافته بودند قادر بدفاع و مقاومت نبوده است. در ميان مردم شناسان نظريه‌اي وجود دارد که مي‌گويد: کشاورزان براي حفظ و دفاع ازخاک وزادگاه خود مي‌جنگنند ولي ايلات و عشاير دامدار براي خارج شدن از زادگاه خود و پيداکردن مرتع به جنگ و حمله اقدام ميکنند. ٣ – نظريه سوم به رابطه زبان با دين تکيه مي‌کند. طبق اين نظريه خط و زبان در گذشته از دين تبعيت مي‌کرده است اين امر نه فقط در ايران بلکه کم و بيش در ساير جوامع نيز صادق بوده است. زبان ديني مسلمانان ، عربي و خط آنان قرآني بوده است. زبان فارسي بعد از اسلام آوردن فارس زبانان آنچنان با زبان عربي مخلوط شده است که محققين زبان فعلي فارسي را لهجه‌اي از زبان عربي مي‌دانند و اين ادعا بي دليل نيست زيرا تاريخ مي‌گويد که گلستان سعدي بمدت هفتصد سال يعني تا باز شدن مدارس جديد ، تنها کتاب آموزش زبان فارسي در هر مکتب و مدرسه‌اي بوده است. در بعضي از قسمتهاي گلستان در صد کلمات عربي از کلمات فارسي بيشتر است و مقدمه گلستان با اين جملات شروع مي‌شود: « منت خداي را عز و جل که طاعتش موجب قربت است و به شکر اندرش مزيد نعمت ، هر نفسي که فرو ميرود ممد حيات است و چون بر مي‌آيد مفرح ذات ، پس در هر نفسي دونعمت موجوداست و برهر نعمتي شکري واجب ». چنانکه ملاحظه مي‌شود اکثريت کلمات اين جملات عربي است. ديوان حافظ نيز با مصرعي از اشعار يزيد بن معاويه شروع مي‌شود: الا يا ايها الساقي ادر کاسا و ناولها که عشق آسان نمود اول ولي افتاد مشکلها سبک و وزن اشعار حافظ هم درست شبيه اشعار يزيد است. تمام اشعار فارسي نيز از رودکي تا نيما يوشيج ، سبک و وزن عروضي دارند و همه سبک‌ها از عربي اقتباس شده. جالب اينکه عرب ، رجز را شعر نمي‌شناسد و شاهنامه فردوسي چيزي جز رجز خواني نيست و خود فردوسي در اثرديگرش بنام يوسف وزليخا افسوس مي‌خورد که عمرش را براي سرودن شاهنامه تلف کرده است. بدون کم ارزش شمردن زبان فارسي و با احترام به کساني که اين زبان را دوست دارند بايد پذيرفت که زبان فارسي لهجه‌اي از زبان عربي است و اين وابستگي از شيريني آن نمي‌کاهد و اگر قاتل زبان‌هاي ديگر نباشد براي همه محترم است. ساکنان فلات ايران قبل از ساکنان آسياي مرکزي مسلمان شده‌اند و ترک‌ها از قرن هشتم ميلادي به بعد اسلام آورده‌اند و خط قرآني را انتخاب کرده‌اند و زبان فارسي بعلت نزديکي اش به زبان عربي ، زبان کتابت ديوان شده است زيرا تمام اصوات زبان عربي را مي‌شود با اصوات فارسي تطبيق کرد و خواندن کلمات فارسي براي اعراب هم آسان است و بطور خلاصه مي‌شود گفت که زبان فارسي بعلت نزديکي اش به زبان عربي در واقع زبان ديني مسلمانان بوده است ولي اين امر در مورد زبان ترکي صادق نبوده است و اصوات زبان ترکي با خط و زبان عربي قابل تطبيق نيست اکثر اسلام شناسان و عرب شناس‌ها قادر به خواندن و فهميدن متون تاريخي فارسي هستند زيرا فارسي در دوران قرون وسطي خيلي به عربي نزديک بوده و بدين جهت کسي که عربي بلد نباشد نمي‌تواند ادعا کند که به ادبيات فارسي کاملا مسلط است. در انستيتوي لوموند عرب در پاريس شاه نامه فردوسي را گذاشته‌اند و فردوسي را عرب معرفي مي‌کنند و هيچ آکادميسيني هم تاکنون اعتراض نکرده است. در قبرستان پرلاشز پاريس بر سنگ قبر غلامحسين ساعدي نميشنامه نويس تبريزي ، نامش را با خط نستعليق حک کرده‌اند و هر وقت توريست‌ها از کنار اين مقبره رد مي‌شوند ، راهنماي توريستي ساعدي را نويسنده عرب معرفي مي‌کند. باين ترتيب انتخاب زبان فارسي از طرف سلاطين ترک دليل ديني داشته و ساده بودن اين زبان نيز دليل ديکر انتخاب آن بوده ولي بخاطر همين سادگي و مختصر بودنش زبان علمي محسوب نمي‌شود. که بنوشته دکتر خانلري در کتاب دستور زبان فارسي ، زبان فارسي تنها سيصد وچهارده فعل دارد . در ايران هميشه دعواي دين وجود داشته و حتي بعضي‌ها کلمه « کشور » را متشکل از دو کلمه « کيش » و « ور » مي‌دانند ، ولي دعواي زبان تازه است و از يکصد سال فراتر نمي‌رود و با باز شدن مدارس جديد و آغاز آموزش عمومي شروع شده است.قبل از آن ترک ستيزي جنبه نژادي و قومي داشته است و از اختلاف‌هاي تاريخي و طايفه‌اي ناشي مي‌شده و بهمين جهت ودر مقاطعي از تاريخ که حکومت ترکان سقوط کرده ، جو ضد ترکي در ايران ايجاد شده است تا از قدرت يابي مجدد ترکان جلوگيري شود. در دوران کوتاه حکومت افغان‌ها بعد از سقوط سلسله صفوي تمام کساني که در زمان قدرت شاهان صفوي ساکت بودند با تحقير شاه سلطان حسين بعنوان شاه ترکان خشم خود را بر سر ترکان خالي مي‌کنند، دوران حکومت زنديه و دوران حکومت دو شاه پهلوي و دوره اخير حکومت جمهوري اسلامي ، مقاطعي از تاريخ ايران هستند که توهين و تحقير ترک‌ها گسترش يافته است. خاوير دو پلانول محقق فرانسوي به نقل از پاکروان مي‌نويسد که: - « در سال ١٧٧٠ خواهر آغا محمد خان قاجار که خود گروگان دربار زند بود ، از قزوين به شيراز مي‌آيد تا با پسر کريمخان زند يعني محمد رحيم خان ازدواج کند ولي دختر کريمخان با اين ازدواج مخالفت مي‌کند.و مي‌گويد « اين دختر دهاتي ، دختر يک غارتگر، لايق برادر من نيست بهتر است او را به يک قاطرچي بدهيد ». خواهر آغا محمد خان بالاخره با علي مراد خان برجسته ترين سردار زند که خيال حکومت کردن داشت ازدواج مي‌کند. اما اين واقعه بهمينجا خاتمه نمي‌يابد و زخم زبان‌هاي « لايق قاطرچي » ، « شايسته دهاتي » ، « مناسب براي يک ترک » و نظاير اينها ورد زبان درباريان زند مي‌ماند تا اينکه بيست سال بعد آغا محمد خان سلسله زند را سرنگون مي‌کند و براي انتقام گيري همان دختر کريمخان را به قاطرچي خودش مي‌دهد.» (٦) لطفعلي خان زند نيز که خود را وارث کريمخان مي‌دانست درتحقير آغامحمدخان مي‌گويد: يارب ستدي ملک زدست چومني دادي به مخنثي نه مردي نه زني ازگردش روزگارمعلومم شد درپيش تو چه دف زني چه شمشير زني دکتر پولاک واقعه‌اي را توضيح مي‌دهد که بيانگر تحقير فارسها توسط سربازان ترک است و به طريق اولي گوياي جدال دائمي بين ترک و فارس در ايران مي‌باشد. وي مي‌نويسد که: « هنگامي که در تابستان ١٨٥٩ مقارن نيمه شب با مستخدم ارمني خود از ميان چهار باغ مي‌گذشتم يک نفر از لوطيان با دشنه لباده مستخدم مرا پاره کرد و به يکي از باغها گريخت. زد و خورد بر پا شد ، نگهبانان ترک را صدا زديم. وي اجازه ورود به خانه را خواست ولي جواب رد شنيد. سربازي ترک ، پاي برهنه ، در حالي که پيراهني نخي برتن و تفنگي بر دوش داشت از پائين به سوي پنجره فرياد کشيد: - شما سگ فارسها از کي جرئت کرده ايد دشنه با خود برداريد ، اگر من شاه مملکت بودم به هيچ فارسي اجازه نمي‌دادم حتي يک سوزن با خود داشته باشد - با گفتن اين کلمات در از جا در آمد ، بزهکار بيرون کشيده شد و تحويل حاکم گرديد و وي به وساطت ما فقط اورا به چند ضربه محکوم کرد. هر کجا ، چه در نقطه‌اي مرزي و چه در شهر ، هرگاه عناصر ترک و فارس با هم جمع شوند يکي از آنها دست بالا را احراز مي‌کند و ديگري را در هم مي‌کوبد ».(٧) بعد از سقوط سلسله قاجار توهين و تحقير ترک‌ها در کتاب‌هاي تاريخي و در کتاب‌هاي آموزشي مدارس بصورت سيستماتيک و با وحشي و غارتگر و بيابانگرد ناميدن ترک‌ها ابعاد گسترده يافته و سياست رسمي شده است بگونه‌اي که فارغ التحصيل اين سيستم آموزشي عملا به يک ضد ترک تبديل مي‌شود. تمامي اين بد آموزي‌ها در اين جمله خلاصه مي‌شود که « آمدند و کشتند و سوختند و بردند و رفتند » و باين ترتيب هزار سال خدمت و زندگي مشترک را نفي مي‌کنند. اين اغراق گوئي‌ها و جعل تاريخ مربوط به برهه‌اي از زمان است که سعدي در گلستان مي‌گويد: « در آن مدت که مارا وقت خوش بود زهجرت ششصد و پنجاه و شش بود ». (٨) در اينجا قصد تطهير کشت و کشتارهائي نيست که طبيعت هر جنگ آنهم در قرون وسطي است بلکه اعتراض به دشمني با ترک‌ها با بزرگ نمائي و حتي جعل وقايع تاريخي است. بقول عالمي هرکس در ايران با اين سياست آموزشي دکتراي تاريخ بگيرد بايد از وي قطع اميد کرد چون اگر افسانه‌هاي قبل از اسلام و جعليات بعد از اسلام را حفظ و تائيد نکند پايان نامه تحصيلي وي قبول نمي‌شود. حقايق تاريخي وارونه قلمداد مي‌شوند. از شاهکارهاي ادبي فارسي تمجيد مي‌شود بدون اينکه گفته شود تمامي اين آثار با حمايت سلاطين ترک خلق شده‌اند. مداحي استوانه‌هاي زبان فارسي ازسلاطين ترک فراموش مي‌شود تا بزرگي و سعه صدر ترکان معلوم نشود. آنچه که گنجينه ادب فارسي ناميده مي‌شود چيزي غير از ديوان‌هاي شعر نيست و مي‌دانيم که تا ورود چاپخانه به ايران و رواج اشعار سياسي و اجتماعي ، کار اصلي شعرا مداحي بوده است و با توجه به حکومت هزارساله ترکان در ايران ، در عمل همه اين شعرا مداحان حکام ترک بوده‌اند و ترک ستائي ممر معاش آنان بوده است. مداحي شغل شعرا بوده و هيچ شاعري را بخاطر مدح اين و آن نبايد سرزنش کرد. در اينجا چند نمونه مدح را بعنوان مشتي از خروار ذکر مي‌کنم. سعدي قصيده بلندي در مدح هلاکو خان دارد به اين مظمون: اين منتي بر اهل زمين بود از آسمان وين رحمت خداي جهان بود برجهان تاگردنان روي زمين منزجر شدند گردن نهاده بر خط و فرمان ايلخان با شير پنجه کردن روبه ، نه راي بود باطل خيال بست و خلاف آمدش گمان و حافظ ، سلطان اويس و تيمور را مدح مي‌کند و ترکانه سخن گفتن را تمجيد مي‌نمايد: بشوي اوراق اگر همدرس مائي که درس عشق در دفتر نباشد من از جان بنده سلطان اويسم اگرچه يادش از چاکر نباشد کسي گيرد خطا برشعر حافظ که هيچش لطف درگوهرنباشد … برشکن کاکل ترکانه که در طالع تست بخشش و کوشش خاقاني و چنگيز خاني از گل پارسي ام غنچه عيشي نشکفت حبذا دجله بغداد و ني ريحاني اي نسيم سحري خاک در يار بيار که کند حافظ از او ديده دل نوراني ناسيوناليست‌هاي افراطي فارس ، ترکان را ضد فرهنگ معرفي مي‌کنند و نمي‌خواهند بپذيرند که تمام تاريخهاي معتبر گذشته از دوران حکومت سلجوقيان تا تاريخ جهانگشاي جويني گرفته تا تاريخ مشروطيت ايران بدون استثنا ء توسط علماي ترک نوشته شده‌اند و کتاب « از صبا تا نيما » هم گواه صادقي است که نثر فعلي زبان فارسي نيز توسط آذربايحانيان ايجاد شده است. (٩) در گذشته نيزعلم نثر نويسي و تاريخ نگاري در دوره ايلخانان رشد وتکامل بي نظير داشته است و نمونه‌اي از خدمات فرهنگي ترکان در مکتوب ٣٦ خواجه رشيد الدين به غازان خان چنين آمده است: « ديگر دو بيت الکتاب… ازجمله هزار عدد مصحف نفيس در آنجا نهاده ام… ديگر شصت هزار مجلد کتاب در انواع علوم و تواريخ… و هزار طالب علم و فضل که هر يک در ميدان دانش صفدري و بر آسمان فضيلت اختري‌اند…و شش هزار طالب علم ديگر در دارالسلطنه تبريز ساکن گردانيدم ».(١٠) در دوره ايلخانان و تيموريان هر سه زبان عربي و ترکي و فارسي بموازات هم رشد مي‌کردند. در معراج نامه مصوري که در هرات و در دربار شاهرخ تيموري نوشته شده و کپيه نفيسي از آن در اختيار نويسنده اين سطور است و نسخه اصلي در کتابخانه ملي فرانسه نگهداري مي‌شود ، شرح هر مينياتوربه سه زبان عربي و ترکي و فارسي نوشته شده است (١١) در اين دوره‌ها است که حوزات اربعه: رصد خانه مراغه ، ربع رشيدي در شرق تبريز ، شام غازان در غرب تبريز و سلطانيه بوجود آمده و فلاحت و صنعت و تجارت رونق مي‌يابد و رفاه ايجاد مي‌کند. نديده گرفتن خدمات سلسله‌هاي ترک در ايجاد و نگهداري ايران فعلي و خونخوار و بربر ناميدن ترک‌ها در کتب درسي و اصرارغير منطقي بر اين ادعاي بي اساس که سي ميليون ترک در ايران ترک نيستند و اقوام مهاجم ترک بزور زبان آنان را تغيير داده‌اند ، غير از ترک ستيزي نميتواند نام ديگري داشته باشد. لوئي بازن تورکولوگ برجسته فرانسوي و متخصص ترکي آذربايجاني مي‌نويسد: « اينکه گفته شود اقوام مهاجر بزور زبان ترکي را به مردم آذربايجان تحميل کرده‌اند ، مغلطه است و نمي‌تواند واقعيت داشته باشد بلکه منطقي اينست که گفته شود با آمدن ترکان مهاجر ، ساکنان بومي تقويت شده‌اند ».(١٢) بسياري از پان فارسيست‌ها که قادر به خواندن يک جمله ترکي نيستند در موضع گيري عليه آذربايجاني‌ها ناگهان ترک شناس مي‌شوند و با سماجت بسيار مي‌گويند که آذربايجاني‌ها ترک نيستند و آذري زبان هستند. همين عده که در گذشته براي هدف خاصي تربيت شده‌اند وقتي که مساله آذربايجان مطرح مي‌شود ، وا زرتشتا گويان و گات‌ها خوانان از راه مي‌رسند و مي‌خواهند اصل و نسب آذربايجاني‌هارا به آنان بشناسانند. اصرار بر نفي هويت ترکي آذربايجاني‌ها منجر باين مي‌شود که امروز صدها هزار ترک ، همزمان در بيست و پنج شهر آذربايجان قيام مي‌کنند و فرياد مي‌زنند: «هاراي ‌هاراي من ترکم » « منيم ديليم اولن دئيير اوزگه ديله دونن دئيير » زبان من نمي‌ميرد بزبان ديگري تبديل نميشود « آذربايجان اوياخدير وارليقينا داياخدير » آذربايجان بيدار است پشتيبان هويت خويش است پان ايرانيست‌ها هر تهمتي مي‌خواهند به ترک‌ها مي‌زنند و لحن کلامشان مانند رفتار ارباب با رعيت است و بر خورد بخشي از اهل قلم فارس با غير فارس‌ها که متاسفانه از حمايت همه جانبه بوروکراسي و قدرت سياسي نيز بر خوردارند مصداق بارز شوونيزم فارس است. گاهي اين تعصب کور ناشي از محدود بودن ديد است. در مقايسه روشنفکران ترک با اهل قلم فارس متوجه اين فاصله مي‌شويم. ازدوران‌هاي قديم علماي آذربايجاني هر يک لا اقل به سه زبان تسلط کامل داشتند ولي در ميان فارس‌ها تک زباني پديده رايج بوده است و چون زبان ديگري نمي‌دانستند به پرستش زبان فارسي مي‌پرداختند. زنده ياد دکتر نطقي در اشاره به سه زبانه و پلي قلوت بودن آذربايجاني‌ها مي‌گفت که ترک‌ها با خداي خود بزبان عربي راز ونياز مي‌کنند ،با دوستان خود بزبان فارسي بحث مي‌کنند و با همشهريان و خويشاوندانشان بزبان ترکي حرف مي‌زنند. دکتر کاتوزيان شوونيسم فارس را پان ايرانيسم غليظ شده تعريف مي‌کند که نسبتا جديد است و در دوره رضا شاه بوجود آمده و بعضي از ترک‌ها نيز در ايجاد آن نقش داشته‌اند. شوونيسم فارس با برگزاري هزاره فردوسي رسميت ميابد و با گرايش سياسي و ايدئولوژيک رضاشاه و اطرافيانش به آلمان و نظام هيتلري به اوج خود مي‌رسد و در سال ١٩٣٦ به پيشنهاد سفير رضا شاه در برلين به سفاتخانه‌هاي خارجي رسما اطلاع داده مي‌شود که از آن تاريخ نام کشور بجاي پرس ، ايران نوشته شود و و البته قبل از آن در داخل نام کشور ايران گفته مي‌شد و ترکاني نظير کاظم زاده ايرانشهر نيز که تربيت شده آلمان بودند درپيشبرد اين تفکر و تثبيت شوونيسم فارس تلاش مي‌کنند. فرهنگستان زبان فارسي دوران رضا شاه به سرپرستي پرويز ناتل خانلري ترک تبار ، مشغول ترکي زدائي از زبان روزمره ايرانيان مي‌شود و اصطلاحات متروک و لغات نامفهوم را بنام فارسي سره جايگزين لغات متداول مي‌کند. معروف است که در جلسه فرهنگستان اصطلاح « ترانسپورت » را به « فرابري » ترجمه ميکنند و به منشي مي‌دهند تا بعد از تايپ کردن آنرا به تمام ادارات بخشنامه کند ، منشي نيز که نه اصل ونه ترجمه لغت را نمي‌فهميده بجاي حرف « ف » اشتباها حرف « ت » را تايپ مي‌کند و بخشنامه ارسال مي‌گردد و بدينسان لغت بي معني « ترابري » وارد زبان فارسي مي‌شود. بدستور همان فرهنگستان ، ارتش بعنوان سازمانيافته ترين تشکيلات کشوري مروج زبان باستاني مي‌شود. تيمسار ورهرام که خود ترک بود در هرجمعي ادعا مي‌کرده که به من الهام شده است که شاهنامه کتاب آسماني است و بهمين جهت مي‌گفت من دستور دادم تمام اصطلاحات نظامي موجود در شاهنامه را جايگزين اصطلاحات ترکي متداول در ارتش بکنند ونيز ازکلمات پهلوي باستان استفاده شود. شوونيسم فارس برپايه شيفتگي به نژاد موهوم آريائي جان گرفته است. کشف خوانواده زبان‌هاي هند واروپائي توسط ويليام جونز در سال ١٧٨٨ به رشد تفکرات نژاد پرستانه کمک کرد ه است و شروع اين تفکر را در ايران مي‌توان در آثار کنت دو گوبينو از جمله در « مقاله‌اي در نا برابري نژاد‌هاي انساني » در سال ١٨٥٥ مشاهده کرد. امروزه آنچه که بر زبان و قلم بعضي از نامداران فارس جا ري مي‌شود ، با تعريف کاتوزيان ، شوونيسم عرياني است که حتي بدليل داشتن بار سنگين نژاد پرستي مي‌تواند در دادگاههاي صالحه مورد تعقيب واقع شود. صد البته حساب اينان از ملت فارس و انبوه روشنفکران دموکرات و انساندوست فارس جداست. کساني که در ايران قصد بريدن زبان غير فارس‌هارا دارند بايد از تاريخ عبرت بگيرند. بعد از فتح اصفهان توسط افغانها که بر بستر دعواي شيعه و سني بود و افغانها عليه جورو ستم حکام شيعه قيام کرده بودند واندکي بعد نيز توسط نادر شاه شکست داده شدند ، « قتل نادر شاه را مي‌توان اولين حرکت سازمان يافته عليه حاکميت ترکان در ايران ناميد زيرا اين قتل با هم قسم شدن افسران فارس در قشون نادرشاه انجام گرفته است » (١٣). نادر شاه افشار فرصت نيافت تا سلسله پايداري بوجود آورد و حتي پايتختي نيز انتخاب نکرد و اين جمله او که پايتخت من زين اسب من است ، معروف مي‌باشد. افشار‌ها بعد از نادر در نقاط مختلف ايران حکومت‌هاي محلي خود مختار ايجاد کردند. افشار‌ها تنها ايل از ٢٢ ايل بزرگ ترک هستند که در ايران مانده‌اند. محمود کاشغري مولف « ديوان لغات الترک » و اولين دايره المعارف نويس دنيا در قرن يازدهم ميلادي ، که ترکي را زبان مسلمانان ترک مي‌نامد ، نام و مشخصات ٢٢ ايل ترک از جمله ايل افشار را در جنگ بزرگ ملازگرد در سال ١٠٧١ ميلادي ، که حاکميت ترکان را در آسياي صغير هميشگي ساخت ، ذکر ميکند و نيز ازدو ايل خلج نام مي‌برد که ساکن آسياي مرکزي هستند. افشار‌ها در جنگهاي شاه اسماعيل با عثماني‌ها نيز همراه شاه اسماعيل بودند و بعد از شکست شاه اسماعيل از آناتولي به آذربايجان عفب نشيني کردند وسازمان ايلي خود را حفظ نمودند. هم اکنون افشار‌ها در آذربايجان و نيز در کرمان و خراسان زندگي مي‌کنند. ذکر اين نکته نيز ضرورت دارد که در قرون گذشته همواره از ٢٤ ايل ترک سخن بميان مي‌آمد ولي فقط بيست دو ايل شناسائي مي‌شدند تا اينکه مينورسکي در سال ١٩٠٦ خلج‌ها را که در خلجستان (متشکل از ٢١ دهکده واقع در جنوب تهران و غرب قم) زندگي مي‌کنند کشف کرد و با نوشتن رساله‌اي در باره خلج‌ها که در سال ١٩٤٠ منتشر شد ثابت کرد که خلج‌ها ترک هستند و زبان خلجي زبان اولي ترکان بوده است ومي توان آنرا زبان مشترک ترکان اوليه يعني ترکي مشترک دانست. متاسفانه تضييقات عليه خلج‌ها توسط فارس‌ها بقدري زياد بوده که آنها را کاملا در انزوا قرار داده است. اماچه عواملي از قرن نوزدهم به بعد باعث گسترش ترک ستيزي در ايران شده است‌؟ ازآغاز قرن شانزدهم بيش از همه قدرتهاي بزرگ اروپائي در پيدايش ترک ستيزي از طريق شرق شناسانشان نقش اول را بازي کرده‌اند ، اشاره به اين مطلب نه بخاطر سلب مسئوليت از فارس‌ها يا حتي بعضي از خود ترک‌ها ، بلکه براي نشان دادن جايگاه استراتژيک ترک ستيزي در تفکراستراتژهاي کشور‌هاي اروپائي است. هنگاميکه قشون عثماني شهر وين را در قرن شانزدهم در محاصره گرفته بود ، سياستمداران غرب مي‌کوشيدند بهر ترتيبي شده از شرق حرکتي عليه ترک‌ها بوجود آورند و از پشت جبهه ضربه بزنند و موفق هم شدند. تا دعواي شيعه و سني راه بياندازند و از نيروي بخشي از ترک‌ها عليه خود ترک‌ها استفاده به کنند. مي دانيم که جنگ چالدران به ظاهر يک غالب و يک مغلوب داشت اما برنده اصلي اين جنگ عثماني‌ها نبودند بلکه اروپائياني بودند که آتش بيار اين معرکه شده بودندو بعد از آن نيز به ترک ستيزي بمثابه يک سياست استراتژيک ادامه دادند و تا توانستند از اختلافات طايفه‌اي بهره برداري کردند و به خصومت بين خود ترک‌ها و ترک‌ها با ملل ديگر دامن زدند. مروري بر سفر نامه‌هاي سياحان اروپائي آشکارا اين سياست دراز مدت را عيان مي‌سازد. رنه گروسه ترک شناس و مورخ معروف فرانسوي در کتاب « امپراطوري استپ‌ها » (١٤) که بفارسي « امپراطوري صحرانوردان » ترجمه شده است ، آسياي مرکزي را زهدان بشريت و تاريخ مي‌داند و جهانگشائي‌هاي آتيلا ، چنگيزخان و تيمور را شرح داده و تجزيه و تحليل مي‌کند که هدف از آن نشان دادن خطر دائمي از طرف ترکان است و همچنين بمانند او تمامي نمايندگان سياسي ، تجار ، جهانگردان و مبلغين مذهبي اروپائي خطر ترک‌ها را عمده نموده و هدف واحدي را دنبال مي‌کنند که عبارت است از تضعيف و تکه تکه کردن ترک‌ها و شکستن ابهت آنان در نزد ساير ملل. در ايران ترک ستيزي از زماني شروع به رشد کرده است که بخشي از خود ترک‌ها در اين راه قدم گذاشته و فارسي گري پيشه ساخته‌اند. شکست قشون ايران که عموما از ترک‌ها بودند ، در جنگهاي ايران و روس و امضاء قرارداد ترکمن چاي در سال ١٨٢٨ ، دو تکه شدن ترک‌هاي آذربايجان و پيشرفت روسها در آسياي مرکزي و متروک شدن جاده ابريشم - که شاهراه ارتباطي دنياي ترک بود - در اثر بازشدن کانال سوئز و قحطي چند ساله بدنبال آن ضربات پي در پي بودند که بر قدرت و ابهت ترک‌ها وارد شد و نقاط ضعف آنان را عيان نمود. انبوه ترک‌ها مجبور شدند براي امرار معاش به عثماني و روسيه مهاجرت بکنند و بدنبال آنان ، سفر ناصرالدين شاه به اروپا و مشاهده پيشرفتهاي صنعتي و اجتماعي اروپائيان باعث گرديد که ترک‌هاي ايران به انتقاد از خود به پردازند. از آن به بعد ترک‌هاي ايران دنباله رو کساني شدند که هميشه سياست نابودي ترکان را پيش برده بودند. ايرانيان تا آن زمان از طريق عثماني با دنياي غرب تماس داشتند و از فرنگ تصوير خيالي در ذهن داشتند و حتي درآغاز جنگهاي ايران وروس ، روسهارا قزاق‌هاي فرنگي مي‌گفتند ، اما با گذشتن سيم‌هاي تلگراف از خاک ايران که هندوستان را به انگلستان وصل مي‌کرد احساس عقب ماندگي کردند و بعضي از آنها چاره را در آن ديدند که « از نوک پا تا فرق سر فرنگي شوند » (١٥) و اين آغاز شکست دروني بود. خود ناصرالدين شاه که در تبريز تربيت شده و فارسي را بالهجه غليظ صحبت مي‌کرد ديگر اهميتي به زبان و فرهنگ ترک نمي‌داد و در مجالس و محافل ، فارسي حرف مي‌زد و فقط با اندروني‌ها به ترکي صحبت مي‌کرد وبدينسان ميدان براي ترک ستيزي عوامانه باز گذاشته شده بود. شکست شيوه حکومتي ناصرالدينشاه در واقعه تنباکو که باعث شد حتي زنان اندرون نيز از فرمان وي سرپيچي کنند سلسله ترک قاجار را رو در روي مردم قرار داد. جنبش تنباکو که اولين حرکت بيداري ايرانيان بعد از آشنائي با غرب مي‌باشد يک خوبي ويک بدي داشت ، خوبي اش اين بود که توده مردم را به ميدان آوردو صحبت آزادي را در دهان مردم گذاشت و بدي اش نيز آن بود که آخوند را رهبر سياسي کرد. با آلوده شدن دين به سياست و سياست به دين ، مانع بزرگي در راه رشد مدرنيته بشيوه سکولار ايجاد شد. و سرنوشت دموکراسي در ايران به اسطوره سيزيف در يونان باستان تبديل شد. از اين روي تاريخ يک و نيم قرن گذشته ايرانيان ، تاريخ نبرد مردم با حکومت براي کسب آزادي است. همه ملت‌ها براي گذار از سنت به دموکراسي يک بار انقلاب کرده و کاررا يکسره کرده‌اند و راه رابراي پيشرفت جامعه باز کرده‌اند ولي ايرانيان در يکصد وپنجاه سال گذشته در هر نسلي يک انقلاب کرده‌اند ولي تاکنون به مقصود اصلي يعني آزادي نرسيده‌اند. براستي چرا جامعه ايران براي گذار از کهنه به نو اينهمه مقاومت نشان مي‌دهد‌؟ ايرانيان و پيشاپيش آنان آذربايجانيان بعنوان آگاه ترين ايراني‌ها براي خروج از رخوت وغلبه بر عقب ماندگي‌ها ، پيشگام انقلاب مشروطه و خواهان قانون شدند. ولي ايران از جنوب بوسيله انگليس و از شمال بوسيله روسيه در منگنه گذاشته شده بود و تکه تکه شدن خاک امپراطوري عثماني در پايان جنگ اول جهاني نيز به پيدايش کشور‌ها وسياستهاي ترک ستيز در منطقه منجر شده بود. در فاصله انقلاب مشروطه تا تاسيس حکومت پهلوي يعني در مدت بيست سال اتفاقات بزرگي در منطقه رخ داده است ، در اين فاصله شهر تبريز چند بار بين روس‌ها و عثماني‌ها دست بدست شده است و پايان کار امپراطوري روسيه تزاري و امپراطوري عثماني آذر بايجان را ميدان بازي قدرتهاي بزرگ آنروزي کرده بود. مردم نه از امپراتوري تزاري و نه از امپراطوري عثماني دل خوشي نداشتند و مي‌خواستند امنيت و آسايش داشته باشند بدين جهت عده‌اي از روشنفکران آنروزي آذربايجان که سر آمدان زمان خود بودند ، براي مقابله با دو امپراطوري همسايه به ايراني گري متوصل مي‌شوند. اين عده بشدت تحت تاثير ناسيونال سوسياليسم و تئوري‌هاي نژادي آلمان هيتلري بودند بهمين جهت ناسيوناليسم ايراني بشدت رنگ نژادي دارد و تعجب آور نيست که حاملان اين تفکر ناسيوناليسم ملل ديگر را نيز نژادي بفهمند. بعد از آشنائي ايرانيان با ناسيوناليسم اروپائي بوده که کساني چون احمد کسروي ، رضازاده شفق و کاظم زاده ايرانشهر پايه گذار باستانگرائي و ايرانيت مي‌شوند. مجله ايرانشهر در برلين به سرپرستي کاظم زاده ايرانشهر و مجله آينده در تهران به مديريت محمود افشار درتدوين و ترويج تئوري يک کشور ، يک ملت ، يک زبان نقش تعيين کننده بازي مي‌کنند بطوري که وقتي رضا شاه بقدرت مي‌رسد شرايط مقدماتي از بين بردن فرهنگ‌هاي غير فارس فراهم شده بود و بمحض اينکه قدرت سياسي در راستاي اين فکر بحرکت در مي‌آيد سرکوب نظامي فرهنگ‌هاي غير فارس بفرمان رضاشاه آغاز مي‌شود و روشنفکراني که نطر مخالف داشتند و در کنار جنبش‌هاي ملي بودند از ميان برداشته مي‌شوند. وبالاخره حاصل همه فداکاري‌ها و جانبازي‌هاي مبارزان مشروطه با استقرار حکومت متمرکز رضا شاه به کمک انگليس در سال ١٩٢٥به باد مي‌رود و هويت ملي ترک‌ها در ايران نفي مي‌شود. از اين تاريخ به بعد ما با دو نوع ترک ستيزي در ايران مواجه هستيم: ١ – ترک ستيزي آگاهانه ، سياسي واستراتژيک يعني استفاده از تمام وسايل براي جلوگيري از قدرت يابي مجدد ترکها ٢– ترک ستيزي عوامانه با هزل وهجو و بامزه پراني عليه ترک‌ها يعني جنگ رواني که مکمل ترک ستيزي سياسي است. بنيان گذاري ترک ستيزي سياسي در ايران ، اروپائيها و در وحله اول انگليسي‌ها هستند که با فروپاشي امپراطوري عثماني سهم شير نصيب آنها شده بود و همانها شعار « ترک را بکش هرچند که پدرت باشد » را براي بسيج اعراب عليه ترکان عثماني ساخته بودند و با براه انداختن ترک ستيزي در ايران نيز هدف تضعيف تمام ترک‌ها را تعقيب مي‌کردند. يک نگاه اجمالي به تاريخ ادبيات ايران نوشته ادوارن براون اين هدف را آشکار مي‌سازد که در آن با نقل چند حکايت به ظاهر خنده دار از زبان ديگران عليه ترک‌ها ، خط کلي براي جوک سازي و جنگ رواني داده شده است. ادوارد براون ، ترک و فارس را ضد هم و مانند آتش و روغن توصيف مي‌کند. ترک ستيزي سياسي با انحلال سلسله قاجار و بقدرت رسيدن رضاشاه بدون اينکه رسما اعلام شود در عمل رسميت مي‌يابد ، خود رضا شاه از آذربايجاني‌ها و مشخصا بنوشته احمد کسروي از تبريزي‌ها بدش مي‌آمد ، در دوره استبداد صغير که قشون عين الدوله تبريز را محاصره کرده بود ، رضا پالاني (رضا شاه بعدي) مسلسل چي نيروهاي عين الدوله بوده و شکست تلخي را تجربه کرده بود. نقش آذربايجاني‌ها در انقلاب مشروطه عاملي بوده است تا همه ديکتاتور‌ها در ايران از آذربايجاني‌ها دلهره داشته باشند. مدارک زيادي از عموميت يافتن ترک ستيزي در اين دوره وجود دارد که يکي از آنها نوشته ارزشمندي از آرتور کريستن سن ، شرق شناس و ايران شناس برجسته دانمارکي نيمه اول قرن بيستم است. ، عنوان مقاله « ابلهان در روايات عاميانه فارس‌ها » مي‌باشد که بزبان فرانسه در مجله مطالعات شرقي چاپ شده است. اين مقاله تحقيقي در سال ١٩٢٢ ميلادي يعني سه سال قبل از شاه شدن رضا شاه نوشته شده است و هيچ لطيفه يا طنز و تحقير در باره ترک‌ها و رشتي‌ها ندارد. طبق نوشته خود کرسيتن سن حکايات خنده دار آنجا که به ساکنان يک منطقه مربوط مي‌شود اغلب درباره مازندراني‌هاست و آنجا که به طبقه‌اي مربوط است بيشتر راجع به آخوند‌ها و طلبه‌هاست و آنجا که به فرد نسبت داده شود بيش از همه يزيد بن معاويه است که شيعه‌ها وي رادوست ندارند. (١٦) کريستن سن از سه کتاب لطيفه که در آن دوره چاپ شده بودند يعني ، جواهر العقول ، رياض الحکايات و همچنين لطايف الظرايف نمونه‌هاي متعددي ذکر مي‌کند و حکايت مردمان شهر حمس راهم بطور کامل مي‌نويسد تا نشان بدهد که نقد دين با لطيفه تا چه اندازه عموميت دارد . علت رايج شدن جوک گوئي عليه مازندراني‌ها در آن دوره به مبارزه و مخالفت مازندراني‌ها با حکومت قاجار مربوط است. جنبش بابيگري تحول بزرگي در مذهب شيعه و خطر جدي عليه سلسله قاجار بوده. اين نهضت در مازندران توده‌اي شد و منطقه بارفروش (آمل و بابل) مدتها در مقابل نيروهاي اعزامي از مرکز مقاومت کرد و بعد از سرکوب شدن مورد بي مهري حکومت قرار گرفت و مسخره کردن مازندراني‌ها رايج گرديد. جوک رشتي نيز بعد از سقوط جمهوري سوسياليستي گيلان و جنبش ميرزا کوچک خان رايج شده است و چون رشت يکي از شهرهائي بوده که جنبش آزادي زنان از آنجا آغاز شده لذا جوک رشتي ويژکي خاصي يافته است. همين استدلال در باره لرستان و لرها نيز صادق است و مسخره کردن لرها بعد از سرکوب طوايف لر توسط رضاشاه ، رواج عمومي يافته است. با توجه به موارد بالا معلوم است که مسخره کردن ملل غير فارس عمل سياسي و حساب شده بوده و همه اين ملت‌ها کوبيده مي‌شوندتا مستحيل شوند و فارس و فرهنگ فارسي بي رقيب شود. ترک ستيزي عوامانه نيز که جنگ رواني و مکمل ترک ستيزي سياسي است از تهران شروع شده و بدنبال شکست حکومت ملي آذربايجان تشديد شده است تا آنجا که شهريار را به سرودن شعر معروف « ايا تهرانيا انصاف مي‌کن… » وا داشته است و نيزدر شکوه از جلوگيري از فرهنگ آذربايجان مي‌گويد: تهرانين غيرتي يوخ شهرياري ساخلاماغا گلميشم تبريزه کي ياخشي يامان بللنسين سعدي نين باغ گلستاني گرک حشره قدر آلماسي سله لنيب خرماسي زنبيللنسين لعنت او باد خزانه کي نظامي باغينين

منبع:

https://www.gunaz.tv/fa/8516472

نادر شاه افشار٬ دولت لائيك٬ روحانيت فارس و مذهب تركي جعفري

نادر شاه افشار٬ دولت لائيك٬ روحانيت فارس و مذهب تركي جعفري

31 March 2009 21:54

حميد دباغي - [e-mail]/* */ -----------------------------------------------------------------/* */-------------- نادرشاه بنيانگذار دولت تركي آذربايجاني افشار٬ داراي خصوصياتي منحصر به فرد است كه در كمتر حاكم ترك٬ آذربايجاني و يا اسلامي ديگر مشاهده شده استּ وي٬ از دولتمردان روشنفكر و آزادانديش پيشگام رنسانس٬ رفرم مذهبي و ايجاد دولت دنيوي- عرفي در جهان توركي٬ اسلامي٬ آذربايجان و ايران بوده و يكي از برجسته ترين فعالين در راه تساهل ديني، تقريب مذاهب و تلفيق اديان و همچنين بنيانگزار مذهب تركي جعفري استּ اين خصوصيات وي در سنت رايج تاريخ نگاري فارسي-ايراني كه غالبا از پديده ها و سيماهاي تاريخي بويژه تركان و آذربايجانيان تفسيري خودساخته و يكسويه بدست ميدهد چندان برجسته نشده است. ١- در اين نوشته از طبقه روحانيت شيعه امامي فارس به عنوان "صنف" ياد شده است. مقصد از صنف روحانيت٬ گروهي اجتماعي-حرفه اي با كسوت٬ سلسله مراتب٬ اركان٬ امتيازات و پيشه مشخصي كه حول و حوش نهاد دين تشكيل شده و منسوبين آن به انحاء مختلف از طريق عرضه و فروش خدمات ديني كسب درآمد و ارتزاق مينمايند ميباشد. ٢- در نوشته حاضر به جهت آسانسازي مطلب آگاهانه بين دو مفهوم "جامعه سكولار" و پروژه "دولت لائيك" فرق گذارده شده و از "پايان دادن به حاكميت دين در عرصه هاي دولتي٬ حقوقي و اداري" با تعبير "لائيسيسم" و از "به حاشيه رانده شدن دين از انديشه غالب و تعيين كننده رفتار فرد و حيات جامعه" به عنوان "سكولاريسم" ياد شده است. به عبارت ديگر لائيسيسم به عنوان وصف دولت٬ و سكولاريسم به عنوان وصف اجتماع بكار رفته است. اين تفكيك بويژه بدين سبب ضروري است كه در خاورميانه ايجاد "جامعه سكولار" به هيچ وجه و لزوما پيش شرط ايجاد "دولت لائيك" و يا حاكميت دمكراتيك نميباشد. ٣- در اين نوشته توجه به فرق و غيريت بين شيعيان و غلات شيعه (تركان قزلباش) ضروري است و در اين راستا براي ناميدن گروههاي تاريخي و يا معاصر غلات شيعه بويژه غلات شيعه ترك (مانند قزلباش و بكتاشي) از نام "علوي" رايج در دين شناسي مدرن استفاده شده است. بنابراين علوي در اين نوشته غير از معاني رايج آن در زبان و فرهنگ فارس (مانند شيعه و دوستدار علي) بوده و صرفا به معني غلات شيعه دوازده امامي (از اسلام هترودوكس) در مقابل شيعه (از اسلام اورتودوكس) است. همچنين بين دو گروه شيعي "امامي" كه تفسير فارسي-عربي شيعه اثني عشري بوده و قائل به مقام روحانيت است و "جعفري" كه قرائت تركي شيعه اثني عشري بوده و منكر مقام روحانيت است- نيز به شرحي كه در متن مقاله آمده - فرق گذارده شده است. نادر شاه افشار: امپراتوري با تعصب قومي تركي نادرشاه افشار خود را سلطان ايران٬ سلطان تركستان٬ سلطان هند و سلطان افغان ميخواند و در صدد آن بود كه به تجريد دولت تركي آذربايجاني افشاري و تركهاي ايران از تركهاي آسياي صغير و آسياي ميانه پايان بخشد. بگونه اي كه حتي گفته شده است تسامح و اصلاحات مذهبي اي كه وي صادقانه در پي انجام آنها بوده است و برخي از آنها موضوع اين نوشته نيز ميباشند٬ به آن سبب از طرف او مطرح شده اند كه تركهاي خاورميانه و آسياي ميانه٬ نيز آسياي صغير او را به شاهي شناسند و تركان عثماني با وي صلح كنند. (1) حتي برخي از محققين انديشه فتح قسطنطنيه از طرف نادر را - وي از برافراختن پرچم دولت تركي آذربايجاني افشاري در استانبول سخن رانده است- محتمل دانسته اند. (2) تصويري كه برخي از مليتگراهاي افراطي فارس و انديشه رسمي- دولتي قوميتگرايانه فارسي در ايران از نادر شاه بنيانگذار دولت تركي آذربايجاني افشار به عنوان "پادشاهي پرس در آرزوي بازسازي شاهنشاهي ايران باستان" و غيره آفريده اند به هيچ وجه با واقعيات تاريخي همخواني نداشته، صراحتا پنداربافي محض و تماما محصول خيال است. (3) رابطه دولت تركي افشار كه زبان و تبار سلاطين، درباريان و سران قشون، هچنين سياستهاي عمومي فرهنگي و سياسي آن تركي و داراي هويت و بافت توركماني- قزلباشي بوده است، با ايران امروزي تنها در اين خلاصه ميشود كه دولت تركي آذربايجاني افشاري از جمله بر گرجستان و ارمنستان و داغستان و نيز كردستان و لرستان و فارسستان و عربستان و غيره يعني بر ايران امروزي نيز حاكم بوده است. البته در شرايطي كه در ايران٬ كشوري با اكثريت جمعيتي ترك٬ هيچگونه مركز تحقيقات تركي و ترك شناسي موجود نبوده؛ هزاران متن ادبي و اسناد تاريخي تركي كه در اين سرزمين آفريده شده اند حفظ، تدقيق، چاپ و نشر نميگردند؛ شرايط تعليم و تعلم زبان و ادبيات و تاريخ فرهنگي و سياسي تركي موجود نميباشد؛ تاريخ زبان و ادبيات و دول و فرهنگ تركي بدست مليگرايان افراطي فارس و اكثرا با تمايلات بارز نژادپرستانه آريائي بازنوشته ميشود و از سالهاي ١٩٠٦-١٩٢١ به اينسو محصولات ذهني مغرضانه اينگونه اشخاص و مراكز بي صلاحيت به عنوان بخشي از ايدئولوژي رسمي دو دولت پهلوي و جمهوري اسلامي بيوقفه براي ذهنشويي كودكان و جوانان كشور و ديگر ايرانيان تدريس و تبليغ ميشود٬ بروز چنين وضعيتي بسيار طبيعي است. به همه حال در اين نوشته مقصد ارائه تصوير همه جانبه واقعي و صحيح از اين شاه ترك بويژه در عرصه خودآگاهي ملي تركي وي نيستּ در اين مجال تنها به ذكر اين نكته اكتفا مي شود كه طبق اسناد، مدارك و بررسيهاي موجود٬ نادرشاه افشار اگر كه پس از شاه اسماعيل ختايي صفوي فرمانروايي با بيشترين حميت و تعصب تركي در تاريخ ترك٬ آذربايجان و ايران نباشد٬ بي شك يكي از برجسته ترين آنهاست. اندكي در باره ايل تركي افشار افشارها (آفشار، آوشار، آووشار، اووشار) يكى از اصلى ترين طوائف ٢٤ گانه و اوليه تركهاى اوغوز، از شاخه بوز اوخ (تير خاكسترى) و يكى از مهمترين طوائف قزلباش در دوران حكومت صفوى بوده اند. بنا به روايتهاى تركى ايشان فرزند افشار نوه اوغوزخان و پسر اولدوز خان مى باشند. كلمه افشار به معانى جمع كننده، هماهنگ، چابك، مباشر، كاردان، مطيع، كمك كننده، و يا كسى كه شكار را دوست دارد و در آن ماهر است و ....مى باشد. نام افشار همراه با سه نام ديگر ترك٬ توركمان (غير از تركمن است) و قزلباش يكي از چهار نام عمده تاريخى است كه براى ناميدن خلق ترك بويژه در قرون وسطى بكار رفته اندּ (امروز تركان آذربايجانى افغانستان عمدتا افشار و تركان آذربايجانى عراق توركمان ناميده مى شوند)ּ افشارها يكى از مهمترين و پرجمعيت ترين طوائف تركى در تاريخ بوده و از آسياى ميانه، تا خاورميانه و خليج عربي، قفقاز و آسياى صغير پخش شده اند. آنها همراه با ديگر طوائف اوغوزى حدود يك هزار سال پيش از آسياى ميانه وارد خاورميانه شده و بين سده هاي ١١ تا ١٦ در نواحى افغانستان، خراسان، جنوب ايران و الاحواز، آذربايجان و آناتولى (آسياى صغير)، سوريه و عراق ساكن شده اند. اولين مهاجرت گسترده تركان افشار از تركستان به خاورميانه و آسياى صغير در قرن ١١ ميلادى همراه با سلاجقه و با سركردگى آغ سونقور به خاك سوريه امروزى و موج دوم مهاجرت به سركردگى قوش دوغان و آسلان به خاك عربستان ايران (خوزستان) انجام گرفته است. از قرن دوازدهم و بعد از حاكم شدن افشارها در عربستان ايران (آل شوملا) در قرون پانزده نيز بخشهاى ديگرى از افشارها وارد ايران شده اند. اينها افشارهايى بوده اند كه به همراه فتوحات دولت آذربايجانى آغ قويونلو به سركردگى منصور بگ از آسياى صغير وارد ايران شده اند. در دوره آغ قويونلو و قاراقويونلو افشارهاى بسيار ديگرى دسته دسته از آسياى صغير به آذربايجان و ايران آمده اند. افشارها در تاسيس دولتهاى آذربايجانى آغ قويونلو و صفوى نقش داشته اند. در ميان سران ارتش دولتهاى آذربايجانى قاراقويونلو و صفوى از تيره افشاري قارامان اوغوللارى افراد بسيارى بوده است. افشارها پس از يك رشته شورش بر عليه سياستهاي ضدقزلباشي و ضدتركي جناح فارسي-امامي در دولت صفوي، تبعيد و در سطح ايران پراكنده شده اند. از دوره سلجوقيان نام و آوازه تركهاى افشار در بيباكى و جنگاورى در تمام شرق گسترده شد. نقشى كه افشارها پس از قرن ١١ ميلادى در تاريخ سياسى تركى ايفا نموده اند٫ از تمام ديگر گروههاى تركى ماندگارتر و پيوسته تر بوده است و از اين جهت هيچ گروه ديگر تركى با افشارها قابل مقايسه نيست. افشارها در ايران نيز از اركان دولتهاى تركى بوده اند. افشارها از موسسين اولين دولتهاى ترك آذربايجانى در داخل مرزهاى كنونى ايران (دولت محلى شوملاى افشار٫ تاسيس شده توسط آى دوغدو ويا قوش دوغان آسلان اوغلو يعقوب در سال ١١٥٤ در عربستان-خوزستان ايران) (4) و در خارج آن (اتابكان موصل-زنگى ها (5) و دولت قارامان اوغولارى در آسياي صغير )(6) بشمار مى روند. در دوران نادر شاه افشار، اين طائفه آذربايجانى بر كل ايران مسلط شده است اما پس از قتل وى قدرت سياسى تركهاى آذربايجانى افشار در ايران تجزيه و افول پيدا كرده است. با تاسيس حكومت تركى آذربايجانى قاجار افشارها هرچند از صحنه مقدم به كنار مى روند٫ با اينهمه در ارتش، در مسائل داخلى و در مسائل خارجى نقش مهمى بازى مى كنند. (7) افشارها در تشكل ملل و گروههاى تركى ساكن در كشورهاى امروزى تركمنستان٬ ايران٬ آذربايجان٬ تركيه٬ سوريه و قبرس اشتراك داشته اندּ هم اكنون بخش عمده افشارها بافت طائفه اى خود را كاملا از دست داده و جزء غيرقابل تشخيص گروههاى تركى در كشورهاي مذكور شده اند. نقش افشارها بويژه در تشكل خلق ترك ساكن در ايران، آذربايجان، سوريه و افغانستان تعيين كننده بوده استּ امروزه افشارها يكى از زيرگروههاى تبارى-طائفه اى خلق ترك در ايران را تشكيل مى دهندּ همچنين بخشى از افشارها به مرور زمان متكلم به زبان فارسى شده و در تشكل تبارى گروههاى فارس زبان امروزى ايران و افغانستان نقش مهمى بازى نموده اند. در ايران كمتر منطقه اى را مى توان يافت كه در طول تاريخ افشارها در آنجا ساكن نشده باشند. در آذربايجان منطقه سكونت افشارها به طور انبوه از ناحيه ورامين-تهران-ساوجبلاغ (ساووج بولاق) شروع شده و در دو خط ساوه (ساوا)، زرند، قم (قوم)، همدان، اسدآباد تا نزديكي شهر كرمانشاه و نيز خط قزوين، سلطانيه، زنجان (زنگان)، بيجار، ياسوكند، سايين قالا (صايين قلعه)، تكاب، تا غرب اروميه (اورمو) و سلماس (سالماس) ادامه پيدا مى كند. عمده تركان ساكن در استانهاى آذربايجانى همدان٬ آذربايجان غربى٬ زنجان٬ قزوين و تهران، همچنين بخشهاي آذربايجاني استان كردستان را تركان افشار تبار تشكيل مى دهند. علاوه بر آن٬ اساسا سه دياسپوراى تركان آذربايجانى (در شمال خراسان- افشار يورد٬ در سوريه- بوجاق افشارلارى و در افغانستان- افشارهاى كابل و هرات) همه افشار تبارندּ حتى بخش عمده اى از دياسپوراى چهارم تركان آذربايجانى يعنى قاشقاي يورد در جنوب ايران نيز ريشه افشاري دارد. در تركيب اتحاديه ايلات تركى-آذربايجانى قشقايى، طوائف قيرخلى (قرخلو)، جالاييرلى (جلايرلو)، كوسا احمدلى (كوسه احمدلو)، ارشلو، آرپلو (آرپالى، به اشتباه عربلو گفته مى شود)، ايميرلو (به اشتباه اميرلو گفته مى شود)، اينانلو (اينانلى، ايناللو. به اشتباه ايمانلو گفته مي شود)، قوتلو، گوندوزلو، تكه لو، و غيره افشار مى باشند. افشارهاى خارج آذربايجان، افشاريورد خراسان و قاشقاي يورد در جنوب ايران را افشارهاى نواحى الاحواز (خوزستان)، كهكيلويه، كازرون، كاشان، كرمان .... (طوائف افشار، بچاقچى، گوندوزلوهاى عربستان ايران وּּּּּ ) تشكيل مى دهند. نادرشاه افشار: آخرين جهانگير تاريخ ترك نادرشاه افشار (٢٠جون ١٧٤٧ ٬ ٢٢ اكتبر ١٦٨٨)٬ بنيانگذار دولت تركي-آذربايجاني افشار٬ در ده دستگرد از ناحيه دره گز مملكت افشار يورد٬ منطقه ملي ترك نشين در شمال خراسان در خانواده اي ترك آذربايجاني بدنيا آمدּ نام وي نديرقولو (به فارسي ندرقلي، بعدها تهماسب قولو)٬ نام پدر وي ايمام قولو٬ نام عمويش بكتاش و نام پدر بزرگش نظرقولو است. وي از تيره "ارشلو"ي طائفه "قيرخلو" منسوب به "ايل افشار"٬ از ايلات ٢٤ گانه نخستين تركان اوغوز، ايلي از علويان ترك (غلات شيعه) اصلا پراكنده در آذربايجان-تركيه-سوريه امروزي است كه پيشتر توسط شاه اسماعيل صفوي امپراتور آذربايجاني٬ از منطقه اورميه آذربايجان به استان خراسان امروزي منتقل و در آنجا اسكان داده شده بودند. نادر در سنين نوجواني با مادر خود اسير ازبكان گرديد و در اسارت وي را از دست داد. در دوران اسارت با مذهب و فرهنگ تركان سني ازبك از نزديك آشنا گشت. پس از چند سال اسارت موفق به فرار شد و در خراسان به خدمت حكمران ترك ابيورد، باباعلي بيگ كوسه لو افشار در آمد. بعدها دختر وي را به همسري گرفت. در سال ١٧٢٢ امپراتورى تركي آذربايجاني صفوى كه از درون ضعيف شده بود، قربانى تهاجم افغانهاى سنى شد كه اصفهان را اشغال و ويران نموده و به مدت هفت سال موضع خود را در آن شهر حفظ كردند. نادر شاه به عنوان عامل سلسله صفوى و با حمايت جنگجويان طوائف ترك علوي قزلباش آذربايجان و آناتولي به اشغال و تهاجمات افغانها بر قلمرو دولت تركي آذربايجاني صفوي پايان داده و در سال ١٧٣٥ با ساقط نمودن دولت مذكور٬ تاج شاهى بر سر نهاد و سلسله تركي افشار را تاسيس نمود. او در همه ي بيش از هشتاد جنگي كه با روسها٬ پشتونها٬ لزگيها٬ كردها٬ تركهاي همتبار و همزبان عثماني و اوزبك و ديگران داشته٬ پيروز بوده و در نتيجه دامنه تاخت و تاز مدام خويش٬ توانسته است گستره دولت تركي آذربايجاني افشاري خود را در شرق از افغانستان (فتح كابل و پيشاور) و شمال غرب هندوستان (فتح لاهور و دهلي)، در شمال به داغستان قفقاز در روسيه امروز و قارس و آرپاچاي در آذربايجان تركيه٬ در غرب شهرهاي تركنشين موصل و كركوك و اربيل در توركمان ائلي عراق و همچنين شهر بغداد در عراق و در جنوب تا خليج عربي گسترانده و بر اين سرزمين وسيع حاكم گردد. اين امپراتور ترك كه آسيا را زيرورو كرد ٥٩ سال زندگي نموده است. دولت افشاري نهمين امپراتوري ترك حاكم بر سرزمين ايران كنوني است كه به عنوان وارث دولت تركي-آذربايجاني صفوي بر تخت امپراتوريهاي ترك بر ايران پديدار شده است. (8) نادرشاه، اين آخرين جهانگير تاريخ ترك، از بسياري از جهات مشابهات فراواني با جهانگير ديگر تاريخ ترك٬ تيمور داردּ هر چند نادرشاه بر خلاف تيمور از خانواده اي سلطنتي نيامده بود، مانند تيمور كه نخست به جاي اولاد چنگيز حركت نمود، در آغاز به نام دولت تركي آذربايجاني صفوي و عامل آن عمل كرده است. (نادر بعدها نيز به احترام صفويه هرگز خود را سلطان نناميد). اين دو امپراتور ترك در بيباكي٬ شقاوت٬ بيدادگري و خونريزي نيز به راحتي قابل مقايسه اند. نادرشاه و مسئله نزديكي مذاهب اسلامي نادرشاه فرزند خانواده اي ساده منسوب به ايل جنگاور افشار از علويان (غلات شيعه) ترك آذربايجاني است. او در مسائل اعتقادي و ديني٬ داراي شخصيتي بسيار روشنبين٬ نگاهي رفرميست و انديشه اي اصلاح طلب است. نادر شاه به نيت حل كشمكشهاي مذهبي عمده عصر خود مابين تركهاي غالي شيعه (قزلباشان علوي) و تركهاي سني٬ كاهش فاصله ايجاد شده بين اين دو توده ترك پس از دوره صفوي، ايجاد مداراي مذهبي ميان مذاهب تشيع (هر دو شاخه شيعي و علوي)٬ و تاسيس روابط دوستانه با دولتهاي همتبار و همزبان ترك عثماني و تركستان گام برداشته است. وي همچنين از دولتمردان و شخصيتهاي نادر تاريخ عالم اسلامي است كه جديترين و صريحترين پيشنهادها و طرحها مانند "اصل تلفيق" را برای نزديک نمودن مباني مذاهب اهل سنت و شيعه امامي و همچنين علويان مطرح كرده است. وحدت بين مذاهب كه نادر شاه به آن قائل بود٬ بيش از آنكه سياسي و يا اجتماعي بوده و شامل مذاهب تسنن باشد، شامل تغييراتي در ديدگاههاي دو مذهب مطرح و رايج تشيع در عصر وي يعني٬ شيعه امامي فارسي و غلات شيعه ترك (علويان قزلباش) و تعديل عقايدشان بود. او بسياري از عقايد و اقوال تركان غالي شيعه قزلباش اوليه مانند سب و رفض٬ دشنام به خلفاي سه گانه را فاسد و فتنه انگيزي ميخواند و خواهان آن بود كه اهل تشيع مي بايست از توهين به خلفاي نخستين خودداري كرده و نسبت به آنها احترام قائل شوند. از طرف ديگر نادرشاه اختلاف مذهب شيعه امامي فارسي با مذاهب اهل سنت را نيز فقط در امور فقهي و در سطح بعضي از فروعات و مانند اداي نماز و روزه و حج مجاز ميدانست. او معتقد بود كه مذاهب اسلامي همه مي بايد در اصول مشترك و صرفا از نظر فقهي متفاوت و مستقل باشند. نادرشاه بنيانگذار مذهب تركي جعفري تاريخ عالم تشيع از نزديك با تاريخ ترك و خلق ترك در ارتباط استּ نخست آنكه خلق ترك پرشمارترين خلق بر مذاهب شيعي (علوي و جعفري) در جهان ميباشدּ علاوه بر اين٬ تاريخ ظهور و تطور مذاهب تشيع امروزي نيز با نام چهار شاه ترك آذربايجاني يعني شاه اسماعيل صفوي٬ نادرشاه افشار٬ شاه عباس صفوي و فتحعلي شاه قاجار كه همه اصلا منسوب به طوائف غلات شيعي قزلباش ترك اند در هم تنيده استּ شاه اسماعيل صفوي بنيانگذار مذهب علوي قزلباشي (غلات شيعي ترك) و نادرشاه افشار بنيانگزار مذهب شيعه جعفري تركي است. شاه عباس صفوي و فتحعلي شاه قاجار نيز دو حكمراني اند كه مذهب شيعه امامي فارسي در دوران آنها و با اقداماتشان سازمان و قوام امروزي را يافته است. نادرشاه با تبديل مذهب امامي به فرمي معتدل تر و نزديكتر به فقه سني آفريننده مذهب تركي جعفري امروزه مي باشد. عالم شيعه پس از ظهور نادرشاه افشار صاحب دو قرائت به نامهاي امامي و جعفري شده است. نقطه حركت نادر در آغاز٬ ايجاد مداراي مذهبي بين سه گروه علويان (غلات شيعي ترك)٬ شيعيان امامي فارس و سنيان٬ از طريق انجام تعديلهايي در دو مذهب نخست بوده استּ اما اقدامات وي نهايتا با اصلاح حتي فدا نمودن "شيعه امامي" فارسي٬ به تبديل آن به فرمي جديد كه "شيعه جعفري" ناميده ميشود منجر شده است. به عبارت ديگر نادرشاه افشار در عمل٬ مذهب شيعه امامي را آنقدر معتدل و جرح و تعديل نموده كه از آن مذهبي جديد بنام جعفري كه تفسير تركي شيعه دوازده امامي اورتودوكس به شمار ميرود- در مقابل تفسير فارسي-عربي شيعه دوازده امامي كه شيعه امامي ناميده مي شود- بوجود آورده است. نادر شاه افشار٬ پادشاهي بنيانگذار مذهبي نو و عامل ايجاد انشعاب در جهان تشيع اورتودوكس استּ اما هماگونه كه ذكر شد٬ وي نخستين نمونه پادشاهان مذهب ساز در تاريخ ترك و آذربايجان نيستּ (9) دو قرن پيشتر از وي٬ امپراتور ديگر ترك آذربايجاني٬ شاه اسماعيل با تدوين مذهب قزلباشي عملا عالم تشيع اثني عشري را به دو مذهب علوي تركي (هترودوكس) و شيعه (اورتودوكس) كاملا متجزا منشعب كرده و مذهب تركي قزلباشي امروز را ايجاد نموده بودּ (10) آنچه كه نادرشاه افشار انجام داده عبارت از اين است كه دو قرن پس از شاه اسماعيل ختايي اينبار وي عالم شيعه (اورتودوكس) باقيمانده را به دو نگرش امامي (فارسي) و جعفري (تركي) تقسيم نموده است. اين مذهب جعفري غير از مذهب شيعه امامي است كه فارسها و برخي ديگر از اقوام ايراني زبان منسوب به آن ميباشد. اين همان مذهبي است كه امروزه تركهاي شيعي ايران٬ خاورميانه و قفقاز، در تركيه، ايران، آذربايجان و عراق بر آنند و خود را منسوب به آن ميدانند (12). امروز كه بحث پروتستانيسم، رويزيون و يا رفرميسم اسلامي مطرح است نبايد فراموش نمود كه بزرگترين رويزيون در كل تاريخ اسلام و مذهب شيعه را دو سلطان ترك آذربايجاني٬ شاه اسماعيل و نادرشاه انجام داده اند. خصوصيت ويژه رويزيون دو شاه ترك شاه اسماعيل و نادرشاه افشار در اين است كه تفسير رسمي -دولتي ايشان از اسلام٬ اسلامي رفرميست و با خصلتي كاملا تركي است. مذهب جعفري نادر٬ ابتدائا همان مذهب شيعه امامي بود كه وي آنرا به سطح يك مذهب فقهي مستقل تنزل داده است. او مذهب جديد خود را كه هم نزديك به مذاهب تسنن و هم مورد احترام هر دو گروه شيعيان امامي فارس و سنيان بود "مذهب جعفري" (منسوب به امام جعفر صادق) ناميده است. مذهب جعفري طبق تعريف نادرشاه عبارت از "مذهب اهل سنت و جماعت است كه پيروان آن امام جعفر صادق را سرمذهب خود قرار داده و در فروعات مقلد طريقه و اجتهاد آن حضرت مي باشند." قورولتايهاي مردمي تركي نادرشاه خادمان ديني و روحانيون را دو بار گرد هم آورده است. بار نخست به سال ١٧٣٥ در مغان آذربايجان جنوبي (مركز قزلباشان ترك در آذربايجان) و بار دوم ده سال ديگر در شكي آذربايجان شمالي (مركز تركان سني آذربايجان). ندرقلي با سمت نايب سلطنت فرستادگاني به شهرهاي مختلف فرستاد و از سران طوائف و طبقات خواست كه نماينده اي به دشت مغان آذربايجان بفرستند. او در قورولتاي دشت مغان آذربايجان پذيرش مذهب تركي جعفري، قرائت وي از مذهب شيعه اثني عشري را، نخستين شرط از شروط سه گانه قبول سلطنت از طرف خويش و همچنين مصالحه با دولت عثماني قرار داد: "بايد اين ملت ]شيعه امامي فارسي[ را كه مخالف مذاهب اسلاف كرام عظام نواب همايون ماست، تارك و به مذهب اهل سنت و جماعت سالك شوند. ليكن چون حضرت امام جعفر ابن محمد باقر (ع) از ذريه رسول اكرم و ممدوح امم و طريقه اهل ايران به مذهب آن آشناست، او را سر مذهب خود شناخته، در فروعات مقلد طريقه و اجتهاد آن حضرت باشند". قورولتاي مغان در تاريخ شرق پديده اي نادر بشمار ميرود. هرچند پيش از قورولتاي نيز آشكار بود كه نادر پادشاه خواهد شد، وي در احترام به توده مردم، بزرگان كشور را به دشت مغان دعوت نمود و با دست آنها تاج شاهي را به سر گذارد. اين حركت نوعي مراجعه به آراي عمومي بود كه در حضور سران كشوري و لشگري و ديني انجام مي گرفت. اين رفتار از سوي بسياري از محققين به شكل نمونه اي از تمايلات سكولار و مردمسالارانه وي تفسير شده است. مشابه اين حركت بسيار نادر، دو قرن پيش توسط شاه اسماعيل صفوي در دو قورولتاي ايلات ترك قزلباش در ارزينجان و سيواس (امروز هر دو در خاك تركيه) نيز مشاهده شده است. اين دو سلطان ترك، حركات تاريخي خود براي تاسيس سلسله هاي تركي صفوي و افشاري را پس از دو قورولتاي مردمي آغاز نموده اند. مذهب تركي جعفري: روحانيت فاقد تقدس و عصمت است چهارچوب قرائت تركي جعفري به عنوان مذهب حقه پنجم سنت، بالذات توسط نادرشاه افشار مشخص شده و در آن روحانيت عنصر مركزي نيست و تقدس ندارد. در شيعه تركي جعفري حوزه عمل صنف خادمان دين، كه مطلقا ميبايست تحت كنترل حكومت عرفي عمل نمايد٬ منحصرا محدود به مسائل عبادي و خدمات فقهي است. در قرائت و تفسير تركي-جعفري از شيعه اورتودوكس اثني عشري٬ از امهات مذهب امامي، مانند ولايت و عصمت امامان و روحانيون و از بدايعي مانند نظريه ولايت فقيه و غير آن خبري نيست و صنف روحاني فاقد قدرت، اهميت و قداست است. در ديگر سو قرائت امامي كه قرائت فارسي -عربي شيعه دوازده امامي است بر اصل معصوميت امامان و ولايت طبقه روحانيت شكل گرفته و در آن صنف روحاني از قدرت، اهميت و قداست ويژه اي برخوردار است. به عنوان نمونه برخي منابع روحانيون امامي فارس، مجتهد را داراي تقدس و حتي معصوم شمرده چنين توصيف نموده اند: "بلندمرتبه ترين سرير جهان فقط درخور مجتهد است، كسى كه بيش از مردم عامى تقدس وعلم را دارد. از آن رو كه مجتهد فردى مقدس و منزه، و در نتيجه صلح طلب است، قدرت شاه را بايد يك مجتهد معصوم، عالمى كه ـ مانند پيامبر وامامان ـ از گناه و لغزش مصون باشد، كنترل كند". تركان جعفري٬ فارسهاي امامي در عالم و تاريخ تشيع دو قرائت تركي و فارسي-عربي از شيعه دوازده امامي - اثني عشري فرم گرفته است. مشابه اين انشقاق و تصنيف مذهبي بر اساس منشا قومي٬ در ميان غلات شيعه نيز مشاهده مي شود. شاخه تركي غلات شيعه دوازده امامي با نام قزلباشي –بكتاشي، شاخه عربي آن با نام نصيري و شاخه ايراني آن با نام اهل حق شناخته ميشوند. (بين اين شاخه ها تفاوت ماهوي بسيار و از جمله در موقعيت زنان وجود دارد كه آنهم اساس قومي دارد). مذاهب معاصر شيعه دوازده امامي (اثني عشري) شاخه محمدي (ارتودوكس) شاخه علوي (هترودوكس) تفسير تركي جعفري قزلباشي-بكتاشي تفسير عربي امامي (متاويل) نصيري تفسير فارسي امامي اهل حق در گذشته- و امروز در جامعه فارس- فرق بين جعفري و امامي دانسته نبود و ايندو اغلب مترادف يكديگر و يا حتي به شكل مذهب جعفري امامي بكار ميرفتند. اما امروزه به طور روز افزوني تناظر و عينيتي بين شيعه و شيعه امامي از سويي و بين شيعه و فارسيت از سوي ديگر ايجاد شده و هرجا كه شيعه گفته مي شود مراد صرفا شيعه امامي فارسي (در خط ملامحمد باقر مجلسي، فضل الله نوري، مدرس، كاشاني، بروجردي، حائري، نواب صفوي، خميني، خزئلي، مطهري، مصباح ‌يزدى، طبسى، جنتى، خاتمي، عسكراولادى، شريعتي، رجوي٬ پيمان٬ سروش، رفسنجاني، خامنه اي...) (12) و نه فرم تركي آن يعني شيعه جعفري است. به نحوي كه اكنون تركهاي آذربايجاني تركيه و جمهوري آذربايجان خود را جعفري ناميده و بعضا با اصرار به امامي نبودن خود و به متفاوت بودن مذهب خويش از مذهب شيعيان امامي (فارس و عرب) تاكيد مي كنند و ادعا مي نمايند كه صرفا جعفري بوده و شيعي (به معني امامي فارس) نمي باشند. اين روند تمايز و تبرا از شيعه امامي در ميان تركان، پس از تاسيس جمهوري اسلامي در ايران و به حاكميت رسيدن نظريه بديع ولايت فقيه، آميخته شدن حاكميت روحانيون شيعي امامي در ايران با قوميت گرايي افراطي فارسي و آريائيگري نژادپرستانه، اتفاق استراتژيك و همه جانبه بنيادگرايان و روحانيت طراز اول شيعي فارس با نيروهاي ضدتركي - ضدشيعي- ضداسلامي ارمني، يوناني، روسي، چيني بر عليه تركان و گسترش تصويري بسيار ناخوشايند از اين رژيم فارسگرا در ميان تركان منطقه تشديد شده است. بر خلاف جامعه ترك، در جامعه فارس به لحاظ غلبه دو قرائت جعفري و امامي وضعيت دوگانه اي حاكم است. برداشت گروههاي فارس زباني كه تبار تركي دارند و در طي قرون اخير متكلم به زبان فارسي گشته اند، همچنين گروههاي فارس زباني كه در تماس نزديك با تركها بوده اند -مانند اكثر فارسهاي ساكن در شهرهاي بزرگ تهران٬ اصفهان٬ مشهد٬ كرج٬ شيراز٬ּּּּ و نيز ناحيه شمال و غرب كشور، به شيعه تركي جعفري نزديكتر است. اين گروه به تقريب حدود يك چهارم تا يك سوم از خلق فارس زبان امروزي در ايران را تشكيل مي دهد. قرائت گروههاي فارسي زبان در مناطق شرقي و جنوبي فارسستان كه تبار نسبتا خالص ايراني، عربي و يا آميخته اي از اين دو دارند و به لحاظ جغرافيائي از مناطق ترك نشين ايزوله بوده اند، به تلقي امامي نزديكتر است. ترمينولوژي شيعه امامي فارسي، بيگانه با روح اسلام تركي دو مذهب شيعه امامي فارسي و جعفري تركي در بسياري از اصطلاحات مذهبي بويژه در عرصه مراتب و نامگذاري خادمين دين نيز متفاوت اند. در زير به برخي از مراتب مانند روحاني، عالم، آيه الله، مرجع تقليد، مجتهد و ... كه همه متعلق به حوزه فارسي-امامي اند اشاره ميشود. از كاربرد اين اصطلاحات كه مربوط به حوزه فارسي-امامي اند در مورد تركان و مقامات و خادمان ديني جعفري مطلقا مي بايست اجتناب نمود: عالم، روحاني و علامه: در نگرش شيعه امامي فارسي، روحاني كسي است كه روح وي كاملا از بند جسم و خاك رسته و "روحاني" شده و اراده خداوند بر روح وي "تجلي" مي يابد. منابع شيعه امامي فارس در توجيه ابداع نام روحاني بر خادمان دين خود، اينگونه استدلال كرده اند: "خداوند بايد اراده اش را به اطلاع يك مخلوق فانى برساند. اما به چه كسى؟ مسلما نه به يك رهبر غير دينى كه در بند خاك و جسم است؟ آن پيكر در حكم جايگاهى بى ارزش براى خداست! روح خداوند فقط در روح يك شخص كامل "روحانى" شده "متجلى" مى شود". در مذهب جعفري تركي اصطلاحات "عالم"، "علامه" و "روحاني" موضوعيتي ندارند. اين نامها كه براي ناميدن معممين و صاحبان عبا و عمامه در زبان و فرهنگ مذهبي فارسي بكار ميروند، مختص شيعه امامي اند. از زاويه مذهب تركي جعفري، دين مقوله اي غير از علم است و بنابراين "عالم" و يا "علامه" ناميدن خادمان دين، هم چنين "حوزه علميه" ناميدن "مراكز تربيت طلبه هاي امور ديني- مدرسه هاي طلبه گري" توجيهي ندارد. نيز طبق مذهب تركي جعفري تقسيم مردم به روحاني و جسماني و ادعاي تجلي خداوند بر گروه دوم، رفتاري كاملا ناصواب است. در مذهب جعفري تركي به جاي نامگذاريهاي شيعي امامي روحاني و عالم و علامه و ... نام عمومي "دين خاديمي، دين قوللوقچوسو" (خادم دين) بكار ميرود كه شامل "ايمام" (قانشاردا، امام جماعت)، "موللا"، "موللاباشي"، "موفتو" (مفتي) و "باش موفتو" (مفتي اعظم)، "آييتمان" (خطيب)، "اونده چي" (موذن)، "يوغچو" (نوحه خوان)، "كله چي" (دعاخوان) و غيره مي باشد. همچنين معادل "معمم" به تركي "ساريقلي" و " قارادونلو" است. آيت الله: سابقه كار برد لقب عربي آيه الله به دوره دولت تركي آذربايجاني ايلخاني باز ميگردد. (13) عنوان آيت الله يا نشانه خدا را نخستين بار پادشاه ترك آذربايجاني الجايتو (14) که به کوشش علامه حلی مسلمان و علوي (15) شده و نام سلطان محمد خدابنده را برخود نهاده بود به اين فقيه فارس بزرگ شيعه داد. لقب آيت الله تا سده ها پس از آن بكار نرفت تا آنكه در فارسستان از سال های پس از مشروطه به تدريج براي ناميدن کسانی که با کسب اجازه مقام اجتهاد يافته اند بكار رفته و رايج شد. عنوان آيت لله در زمانهاى اخير عموما براى علماي طراز اوّل شيعي امامي فارسي و يا بدلايل سياسي (آيت الله ناميدن بعضي از حجت الاسلامها مانند رفسنجاني و خامنه اي از سوي دولت جمهوري اسلامي) مورد استفاده قرار مى گيرد. حال آنكه در نظر اهل بصيرت جعفري، همه هستي مي تواند به عنوان آيت و نشانه اي از الله تلقي گردد. اما اختصاص اين خصلت به صنف خاصي از خادمان دين، با توجه به ميان كشيده شدن ادعاهائي مانند تجلي و حلول و .... از سوي بعضي از روحانيون امامي، بر خلاف روح و آموزه هاي مذهب تركي جعفري است. معادل اين مقام در مذهب تركي جعفري موللاباشي است. ملاباشي عاليترين مقام خادمين دين در سالهاي پاياني دولت صفوي و معادل مقام صدر در زمان شاه اسماعيل ختائي بودּ ثقه الاسلام، شيخ الاسلام و حجت الاسلام: اين تركيبات عربي مقامهاي پايينتر از آيت الله در مذهب فارسي- عربي امامي اند. لقب غيرديني حجت الاسلام نخستين بار براي ناميدن محمد غزالي (١٠٥٨-١١١١) مدرس مدرسه نظاميه در زمان دولت تركي سلجوقي بكار رفته است. بعدها به همراه شيخ الاسلام و ثقه الاسلام در زمان دو دولت تركي آذربايجاني صفوي و قاجار براي ناميدن روحانيان بزرگ امامي فارس در شهرها بكار رفته و رايج شده است. بنابراين مي بايد از كاربرد اين نامها براي خادمان ديني و ملايان ترك و در زبان تركي اجتناب نمود. در مذهب جعفري تركي معادل اين تركيبات، كلمه موللا است. آخوند و ملا: آخوند كلمه اي بدون بار مذهبي است كه محتملا از ترکی و يا مغولی (برخي محققين آنرا از منشا يوناني دانسته اند) به زبان فارسي وارد شده است. نخستين نمونه هاي كاربرد اين لغت، مربوط به دوره دولت تركي تيموري است كه اميرعليشير نوائي استاد خود مولانا فصيح الدين نظامي را به اين نام خطاب نموده است. اين كلمه در تركي اويغوري مدرن به شكل آخينيم به معني سركار و حضرت، و در ميان مسلمانان چين به شكل آهونگ به معني پيشنماز مسجد بكار مي رود. آخوند در جامعه فارسي بار مذهبی يافته و در دوره صفوي براي ناميدن برخي از روحانيون (ملا صدرا، ملا نصرالله همداني) بكار رفته است. برخی از بزرگترين مجتهدين فارس مانند آخوند ملا كاظم خراسانی نخستين بار در قرن نوزده، با اين عنوان شهرت يافته اند. ملا كلمه اي با ريشه عربي است و با عناوين مذهبي مولا، مولانا و مولوي و غيره كه ميان اهل تسنن رايج اند همريشه مي باشد. اين عنوان از دوره صفويه به اين سو پيشوند نام رهبران مذهبی شيعي شد و استفاده از آن در دوره قاجاريه بالا گرفت و پس از جنبش مشروطيت و گسترش طنز و نقد از روحانيون، هر دو واژه آخوند و ملا با کوچک شماردن روحانيون مترادف گشت. اكنون در زبان فارسي آخوند و ملا بيشتر به روضه خوانان و ملايان محلی و يا در مقام تحقير و استهزا به روحانيون شيعه امامي اطلاق مي گردد. مرجع تقليد، مجتهد و آيت الله العظمي: تقليد اسم فعل عربي قلد به معني واگذار كردن و اختيار دادن بوده همريشه با كلماتي مانند قلاده و ... است. سيد محمد حسين بروجردي، مرجع تقليد فارس دوران محمد رضا پهلوی نخستين کسی است که به آيت الله العظمی شهرت يافت و پس از آن، اين عنوان بيشتر به مراجع تقليد اطلاق می شد. هيچكدام از اين تركيبات در مذهب تركي جعفري جائي ندارند، به جاي مرجع تقليد و مجتهد، كلمه موفتو به معني خادم ديني كه صلاحێت صدور فتوا دارد و به جاي آيت الله العظمي كلمه باش موفتو بكار ميرود. مذهب فارسي عربي امامي مذهب تركي جعفري روحاني، عالم، علامه دين خاديمي، دين قوللوقچوسو شيخ الاسلام، حجت الاسلام، ثقه الاسلام، ملا، آخوند موللا، آخيند آيه الله موللا باشي مرجع تقليد، مجتهد موفتو آيه الله العظمي باش موفتو پيشنماز، امام جماعت قانشاردا معمم قارادونلو، ساريقلي واعظ، خطيب آييتمان نوحه خوان، روضه خوان يوغچو دعاخوان كله جي موذن اونده چي طلبه طلبه حوزه علميه طلبه اوخولاغي نادرشاه افشار و مسئله اي بنام روحانيت امامي فارس ساختار و دستگاه كنوني روحانيت شيعي امامي فارسي كه ظاهرا ريشه در دين ايراني زرتشتي- ساساني داشته و متاثر از سنن مذهبي عربي (بويژه لبنان و عراق) است، با دو جهش تاريخي٬ نخستين آن همزمان با حاكميت شاه عباس صفوي و ديگري در زمان فتحعليشاه قاجار٬ شكل نهايي و امروزين را به خود گرفته است. دو دولت با منشاء تورك و غلات آذربايجاني صفوي و قاجار و دستگاههاي حكومتي ايشان از صنف و طبقه روحاني در جهت بعضي مصالح سياسي براي مقابله با دولت عثماني استفاده ابزاري مي نموده اند و در اين راستا به مدارا با ايشان برخاسته اند. اما با به قدرت گرفتن روزافزون صنف روحاني امامي-فارس٬ بويژه پس از فوت شاه اسماعيل صفوي، غلات ترك و قزلباشان و نهايتا دو دولت تركي آذربايجاني مذكور خود قرباني سياستهاي انحصارطلبانه و سركوبگرانه اين صنف گرديده اند. (16) نادرشاه افشار اولين سياسي تورك و ايراني آزادانديش در مورد اعتقادات ديني است كه صريحا وجود مسئله اي بنام مسئله روحانيت را تثبيت نموده و در صدد حل ريشه اي آن بر آمده است. او روحانيت فارس-شيعه امامي را در راس مخالفين ايده ها و رفرمهاي مذهبي و در سوداي تسلط بر حكومت خود مي ديد. و از اينرو در صدد قلع و قمع اين صنف و دستگاه به عنوان جديترين مانع در راه اجراي اصلاحات مذهبي-ديني خويش و تهديد بر عليه دوت عرفي افشاري در دراز مدت برآمد. با اينهمه سبب اصلي تدابير نادرشاه افشار براي قلع و قمع و در هم كوبيدن اقتدار روحانيت شيعه امامي فارس را ميبايد در نگرش وي به ماهيت٬ كاركرد و اختيارات اين صنف و نقش محوري آن در قوام شيعه امامي فارس- كه وي آنرا بدعتي در اسلام ميشمرد- و سلطه آنها بر جامعه و دولت جستجو نمود. او قبلا در برخورد با تيولداران ايلات علوي تركمان آذربايجان و ايران كه به پشتيباني وي برخاسته بودن بودند٬ قصد خود دائر بر محو سلطه فزاينده روحانيت شيعيان امامي در ايران را آشكار كرده بود. در اين راستا وي به اقدامات تاديبي از قبيل سختگيري و بدرفتاري و قتل بسياري از روحانيون بلند پايه امامي٬ تشبث به اقدامات اصلاحي مانند مصادره اموال دستگاه روحانيت امامي٬ لغو مقام صدرالعلمايي و جداسازي امور قضائي از شريعت دست يازيد. درگيري نادرشاه و تهاجم وي به صنف روحانيت شيعه امامي فارس را در چند عرصه بنيادين ميتوان چنين خلاصه كرد: ١- تشكيك در مباني اعتقادي شيعه امامي: رفرمهايي كه نادر خواستار تحقق آنها در مذهب شيعه امامي بود٬ تنها به مسائل فرعي فقهي و رسومات محدود نميشد و به نظر ميرسيد كه وي از اساس مخالف وجود مذاهب اسلامي بودּ در اين ميان نوك تيز حمله وي نيز متوجه مذاهب تشيع (علوي قزلباشي و شيعه امامي) كه وي هر دوي آنها را بدعتي در اسلام ميشمرد گشته بود. غايه وي حذف مسائلي مانند امامت و ولايت از شيعه امامي و وارد كردن آنچه كه باقي ميماند بنام "مذهب جعفري" به عنوان مذهب پنجم اهل سنت بوده است. چنانكه او در نظر داشت تشيع ميبايست در كنار چهار مذهب سني و با عنوان مذهب جعفري كه نامش را از امام جعفر صادق ميگرفت پنجمين آنها را تشكيل ميداد و اهميت اين امام تا درجه موسسان ساير مذاهب به رديف ابوحنفيه٬ شافعي و غيره تنزل مييافت. اين نگرش و رفرمهاي مذهبي نادرشاه كه به معناي انكار فلسفه وجودي شيعه امامي فارسي٬ و همچنين تضعيف صنف روحاني و انكار قداست و سلب همه امتيازات سياسي٬ اجتماعي و اقتصاديشان ميبود بسيار فراتر از آن بود كه روحانيت شيعه امامي فارس بتواند آنرا قبول كند. اولين بار كه وي به طور رسمي اين نيت خود را در قورولتاي مغان آذربايجان به عنوان شرط اول خويش براي پذيرش سلطنت اعلان نمود٬ روحانيون امامي حاضر به رهبري ملا باشي از شرط نخستين ناراضي شده و وي را "بيدين" خواندند. آنها ادعا نمودند نادر سعي دارد مذهب شيعه امامي را تضعيف كند و از اينرو با تفويض پادشاهي به وي مخالفت نمودند. اين رخداد باعث آزردگي بيشتر نادر از روحانيون امامي شد. ٢- كنترل اوقاف٬ بنيادهاي مالي و روابط اقتصادي صنف روحانيت امامي: نادر پس از مداقه بسيار در صنف٬ تشكيلات و عملكرد روحانيت شيعه امامي بدين نتيجه رسيده بود كه هر گونه اصلاح در مذهب شيعه امامي بدون بازسازي اساسي منابع مالي و كانالهاي ارتزاق اين صنف غيرممكن است. به نظر وي هر تغيير مثبت در رفتار و تسليم صنف روحانيت به حاكميت و قوانين عرفي٬ وابسته به تصرف منابع مالي و كنترل دقيق روابط اقتصادي اين صنفِ تا آن زمان معاف از ماليات از سوي دولت افشاري بود. به همين روي وي بر تصاحب اراضي موقوفه از سوي حكومت كه سهم مهمي در اداره مدارس ديني٬ اماكن و بنيادهاي ديني و امرار معاش و مخارج روزانه روحانيان و طلاب داشت متمركز و مصر گرديد. نادرشاه در آمد اين موقوفات را بسيار نامتناسب و گزاف ميشمرد و در قورولتاي مغان آذربايجان نيز اين واقعيت را صريحا به روحانيون امامي سراسر كشور گوشزد نمود. وي در مواجهه اي با علماي قزوين و نقاط مجاور از آنها پرسيد كه "عوايد اوقاف به‌ چه مصرف مي‌رسد؟" روحانيون امامي در مقابل گفتند كه "اينها موقوفاتي است كه به مصارفي مانند مخارج علما و طلاب و مساجد كه هر روز و هر ساعت به دولت و اقبال پادشاه و آبادي مملكت دعا ميكنند ميرسد". نادر بر آشفته شده گفت: "دعاهاي شما مستجاب نميشود٬ زيرا مدت پنجاه سال است كه ملت در تنزل بوده و بالاخره به واسطه غلبه دشمن از خارج و انقلاب داخله مملكت خراب شده٬ تا اين كه به تقدير الهي فتح و فيروزي قشون من به استخلاص ايران رسيده و حال هم تمام قشون براي حفظ و عظمت ايران جان خود را فدا ميكنند و اين طلاب بيچاره يعني سربازها زياد بيچيزند و بايد به وسيله اي رفع احتياج آنها بشود. لهذا ميل ملوكانه بر اين است كه تمام املاك موقوفه و منافع آنها ضبط شود و به مصارف قشون برسد." نادرشاه با مصادره اوقاف دستگاه روحانيت شيعه امامي٬ كه طبق شرع اين مذهب غضب شدني نبود٬ پايه هاي اقتصادي صنف روحاني را از آنها دريغ داشته و درآمدهاي اوقاف در قلمرو حاكميت خود را كاملا از حيطه تسلط روحانيون شيعه امامي بدرآوردּ وي بخشي از اين درآمد را جزء خالصه دولت٬ بخشي را نيز به تصرف قشون جهت تامين مصارف سربازان و خانواده هاي آنان در آورد و در ادامه، مقرري هاي بعضا گزاف هفتاد هزار طلبه امامي كه از سوي دولت تركي افشاري پرداخت ميشد را قطع نمودּ او به اعتراض روحانيون و سران طلبه هاي شيعي امامي كه ادعا مي نمودند اين افراد لشكر دعا و ثنا هستند و نبايد مقرري آنان قطع و موقوفاتشان ضبط شود اعتنائي ننمود. اين اقدامات نادرشاه بواقع مشابهه تدابير نهادي و ريشه اي اند كه در عصر جديد اروپا زمينه دولت لائيك و سكولاريسم را فراهم آورده اند يعني سلب مالكيت از صنف روحانيּ ٣- جدائي دين از دولت و اصلاح سيستم حقوقي و قضائي دولت تركي افشاري نادرشاه از نخستين كوشندگان ايجاد حكومتهاي عرفي و كوتاه ساختن دست روحانيون و خادمان ديني از عرصه هاي سياست٬ قضاء-حقوق و اقتصاد در شرق اسلامي است. وي كوچكترين اعتناء و اعتمادي به صنف روحانيت شيعه امامي نداشت و به ايشان اجازه دخالت و حق ورود به امور سياسي و حكومتي مانند سلطنت و تغيير آن، حتا شركت در خدمات اداري٬ نظام قضائي و نهادهاي آموزشي را نميداد. نادرشاه از اساس مخالف حاكميت سياسي و قدرت دستگاه روحاني بود و آنرا خطري بزرگ بر عليه سلامت دولت عرفي افشاري ميدانست. روحانيت شيعه امامي فارس سوداي حكومت بر مسلمانان را در سر مي پروراند و اينگونه استدلال مي كرد: "بر طبق شرع الهى، مجتهد در مقام بالاترين رهبر روحانى، سزاوار حكومت بر مسلمانان است. در حالى كه شاه فقط براى رعايت واجراى گزارشهاى رهبر عالى روحانى مورد نياز است". و اين در حالي بود كه نادرشاه افشار، حيطه عمل صنف روحانيت شيعه امامي فارس٬ كه مطلقا ميبايست تحت كنترل حكومت عرفي وي عمل نمايد٬ را منحصرا محدود به مسائل عبادي و خدمات فقهي مي دانست. او در اين راستا با از ميان بردن منصب صدر و دادگاهاي شرع٬ نفوذ ملايان را محدود و با از ميان برداشتن مقام روحاني٬ رسيدگي به همه كارهاي قضائي را به محكمه هاي عرفي منحصر ساخت. در تاريخ دول تركي آذربايجاني و ايران اين تدابير، از پايه اي ترين اصلاحات انجام گرفته در نظام قضائي جهت عرفي نمودن سيستم حقوقي٬ بشمار ميروند. ٤- لغو امتيازات اجتماعي روحانيت شيعه امامي: نادرشاه طبق تربيت قزلباشي تركي خود٬ هيچگونه تقدس و امتياز اجتماعي اي براي صنف روحانيت شيعه امامي فارس قائل نبوده است. به عنوان نمونه وي در ابتداي سلطنت خود از روحانيون به عنوان داوطلب براي خدمت در قشون دعوت نمود و پس از مدتي طلبه ها و روحانيون جوان و نيرومند را مجبور به انجام خدمت سربازي كرد. او در جواب اعتراض روحانيون شيعه امامي چنين پاسخ داده است: "وقتي شش هزار افغاني بر اصفهان مسلط شدند دو كرور مخلوق اصفهان و صدهزار راس طلاب و روحانيان چرا جواب شش هزار افغاني را ندادند..... شما روحانيون كه ميبايست مردم را به دفاع از خاك وطنشان تشويق كنيد٬ در همان زمان ]اشغال اصفهان به دست افغانان [در مدرسه چهارباغ به روايتهاي مجلسي و حوريان و غلمانان و اغذيه و اشربه بهشتي بحث و جدل ميكرديد". ٥-محدود نمودن الگوهاي رفتاري مذاهب علوي و شيعه امامي: نادرشاه بر الگوهاي رفتاري و سنت – آيينهاي دو مذهب علوي قزلباشي تركان و شيعه امامي فارسها، از قبيل سب و رفض، مراسم تغزيه، بعضي اعياد مذهبي، قرآن خواني و .... محدوديتهايي اعمال نموده است. ميرزا خليل مرعشي صاحب مجمع التواريخ مينويسد: "..... از دين مبين برگشته، ... بعضي افعال را كه شيوه و شعار شيعه مي باشد، مثل تعزيه داشتن خامس آل عبا حضرت عبدالله الحسين عليه السلام، شهيد دشت كربلا در عشر محرم الحرام و برپا داشتن رسم عيد غدير خم و عيد نوروز و غيره، از تمام بلاد قلمرو خود موقوف نموده، .... علانيه قدغن نمود كه كسي قرآن نخواند، بلكه نداشته باشد". نادرشاه افشار عقايد و اقوال غلات شيعه قزلباش مانند سب و رفض٬ دشنام به خلفاي سه گانه را فاسد و فتنه انگيزي مي خواند و از اينرو به رسم سب و رفض سه خليفه اول پايان دادּ وي در فرماني كه در مغان آذربايجان به تاريخ ١١٤٨ قمري صادر كرده چنين ميگويد "مردم بايد از عقايد فاسده و اقوال كاسده كه از بدو ظهور شاه اسماعيل در ميان اهل ايران شيوع يافته، نكول و حقيقت خلفاي راشدين را پذيرفته و از رفض و تبرا، تبرا و به ولاي ايشان تولا نمايند." در اين رابطه در ديدار با نماينده عثماني ميگويد : "اين برداشتن سب شيخين كاري است كه خدا به دست من انجام داد٬ در حاليكه آل عثمان از زمان سلطان سليم به بعد با آن همه لشكركشي و صرف و تلف مال نتوانسته بودند سب را از ايران بياندازند"ּ نيز وي در دشت مغان حكمي در خصوص نگرفتن آيين "تعزيه سيد الشهدا و مدفون ارض كربلاي پر بلاي ابا عبدالله الحسين (ع)" از سوي شيعيان امامي صادر نمود. از آنجائيكه در آنزمان در مذهب غلات شيعه –علويان ترك ايلات قزلباش مراسم تعزيه و آيين عزاداري وجود نداشت٬ اين اقدام نادر مشخصا ميبايست اعمال محدوديتي بر شيعيان امامي فارس تلقي گردد. ٦- اعمال قدرت و سركوب فيزيكي روحانيون امامي مخالف: نادر مخالفان روحاني خويش را كه در مقابل عقايد و تدابير وي مخالفتي از خود نشان ميدادند بيدرنگ از سر راه برميداشت. زمامداري ن

منبع:

https://www.gunaz.tv/fa/8516498

روابط زبانهاي ايراني ميانه و تركي

روابط زبانهاي ايراني ميانه و تركي

31 March 2009 21:56

ترجمه: حميد دباغي ------------------------------------------------------------------------------- نويسنده: آ. ديلاچار A. Dİlâçar Orta İranca-Türkçe İlişkileri TDAY-Belleten, Ankara ترجمه: حميد دباغي نيروي حلالگر جوامع و زبانهاي تركي امر مبرهني است. اين كيفيت در تاريخ جوامعي كه از قديم الايام در پيرامون طبقات زيرين و كنارين جامعه ترك زندگي كرده اند بيشتر به چشم ميخورد. حلالگري فقط از طريق هجوم و جنگ نبوده، ميتواند از طريق فشار زائيده از روابط فرهنگي و يا برتريت به لحاظ شماره افراد نيز ظاهر شود. ما هر دو نوع را در تاريخ زبان تركي مشاهده ميكنيم. در حول و حوش حلالگري البته مبادله واژگاني نيز جاي دارد. از ديرزمان دروازه هاي زبان تركي به روي مبادله واژگاني ناشي از شرائطي مانند همسايگي، همديني و روابط تجاري باز بوده است. هنگامي كه از مبادله كلمات سخن ميرود بيشك مبادله كلمه به تنهائي مراد نبوده، پساوندهاي ساختاري نيز مطمح نظراند. اگر صرفنظر از منطقه اي كه از درياي آدرياتيك تا كوههاي آرال و شمال درياي سياه گسترده شده است- و در اين ميان "ساموئيد"ها –محدود به آسياي ميانه شويم، در جامعه ترك و در ميان لايه هاي زيرين و كنارين همراه با آن، هر نوع حلالگري و مبادله واژگاني را مشاهده خواهيم كرد. بجا خواهد بود كه به اين رويدادها كه بين زبان تركي و ديگر زبانهاي آسياي ميانه، تا قبل از تحديد با جامعه ايراني، رخ داده است اشاره اي شود. به عنوان نمونه پيش از آنكه در سده XVIII، زبانهاي سبيريا (سيبري) كه در حوزه رود يئني سئي (به جز زبان "اوستيياك") بدانها تكلم ميشود، از طرف زبان تركي كاملا تحليل و محو شوند، از اين زبان كلماتي به وام گرفته بودند. اكثريت اين كلمات در حاليكه هر كدام واژه هاي فرهنگي نيز بشمار ميرود، اسامي سنگهاي معدن است. مثلا كلمات بولات-bolat (فولاد)، كوموش-kümüş (نقره)، كورقوت-korgot (سرب)، آلتون-altun (طلا)، باقير-bagır (مس) از تركي وارد زبانهاي "آسان"، "كوت" و "آرين" شده اند. در جوار اين كلمات، كلمات مربوط به كشاورزي و دامپروري نيز وجود دارند، مانند بوقداي-bugday (گندم)، آريش-arış (چاودار)، سولو-sulu (جو دوسر)، آربا-arba (جو)، ايپته ك-iptek (نان)، بورو-buru (گرگ)، بوغا-buğa (گاو)، كوي-koy (گوساله)، شوت-şüt (شير)، بالتو-balto (تبر) و تورا-tura (روستا). در اين ميان ميبايست اشاره شود كه در شمال كشمير، در محل تلاقي زبانهاي تركي، "هند و اروپائي"، "چيني-تبتي"، حتي در زبان "بوروشاسكي" كه با هيچ زبان ديگري قرابت ندارد و در زبان مجاور آن "خووار" كه از گروه زبانهاي "داردو" ميباشد نيز، كلمه تيمور-timur (آهن) به شكل "چومار" و "چومير" حضور دارد. كمي به سمت شرق، در ورود به تركستان شرقي، به بعضي از زبانهاي خانواده هند و اروپائي كه از قديم در آنجا حضور داشته اند بر ميخوريم. يكي از اين زبانها زباني است كه آنرا "توخاري" (توخري) ميناميم. اين زبان در فاصله سالهاي قرن دوم قبل از ميلاد و دهم پس از ميلاد در شمال رود تاريم، در نواحي قاراشار، قوچا (كوچه) و تورفان رايج بوده و يكي از لايه هاي زيرين زبان تركي را تشكيل ميداده است. ورود كلماتي از زبان توخاري به "تركي اويغوري" دانسته است. بسياري از اين كلمات اصطلاحات ديني متكي به زبان "سانسكريت" هستند. مانند كلمات آسانكي-asanki (بيحد)، آويش-awiş (زيرينترين طبقه جهنم)، چانتال-çantal (جلاد معمولي)، واچير-waçir، وازير-wazir، واژير-wajir (رعد). در بين اين كلمات كلمه بانيت-banit (در توخاري قوچاpañit ، در سانسكريت phānitar، در زبان مردم به معناي شربت، شيره انگور بكار رفته است)، كلمه لسپ-lesp (در توخاري قوچا به معني يكي از مايعات سه گانه بدن)، و شارمين-şarmin (در توخاري قوچا به معني كانديد راهبگي) نيز منشاء توخاري دارند. غير از اين موارد، بيشك رابطه زباني بين توخاري-تركي وجود دارد. جهت مبادله، عموما از سوي تركي به توخاري بوده است. همانطور كه ميدانيم، زبان توخاري دو شاخه دارد: "توخاري آ" يا "توخاري قارشار-تورفان" و يا "توخاري شرقي" و ديگري "توخاري ب" يا "توخاري غربي" و يا "توخاري قوچا (كوچه)". در هر دوي اين شاخه ها به كلمه اي به شكل كون-kun، كوم- kum (آفتاب و روشني) برميخوريم. در خانواده زبانهاي هند و اروپائي كلمه خورشيد داراي اشكال هل-hel، سول-sol، هور-hur، سور-sur، سوو-suv بوده كه از ريشه كاملا متفاوت سائوئل-*sāūel مشتق شده اند. بنظر ميآيد كه كلمه كوم-kum از منشاءاي ديگر نشات گرفته باشد. در واقع امروزه نيز در تركستان شرقي اين معنا توسط كلمه كون-kun ادا ميشود. دومين شباهت بين توخاري و تركي خود را در كلمه ساكو-śāku نشان ميدهد كه به معني گيسو و موي سر بوده است. در زبان مادر هند و اروپائي تقريبا ٩ ريشه براي مفهوم گيسو-مو-زلف موجود است كه قالب هيچكدام به شكل ساك-śak نيست. در اين مورد نيز با يكي از قديميترين عناصر زبان تركي يعني كلمات ساج-sac و ساكال-sakal مواجه ميشويم. سومين نقطه اي كه ميخواهم بدان اشاره كنم، شباهتهائي است كه بين تركي و توخاري در بعضي از اعداد ترتيبي ديده ميشود. در توخاري پسوند اينجي-.ñci و در تركي اينجي-.inci ، اينج-.inc . تنها با يك شرط كه در توخاري اين پسوند منحصرا در مضارب عدد ده مشاهده ميشود. مثلا در كلمات تارياكينجي-taryākiñci، ستواراكينجي-śtwarākiñci، ساكسكينجي-sakskiñci، به ترتيب به معني سيامين، چهلمين و شصتمين. در تورفان كه يكي از سرزمينهاي باستاني تركي و توخاري است، به لهجه اي از "ايراني ميانه" برميخوريم كه پهلوي تورفان-turfan pahlawīk ناميده ميشود. كمي به جنوب غربي، به سمت غرب به ترتيب با لهجه هاي "ساكا"، "سوغداك" و "خوارزمي" روبرو ميشويم. در غرب باز هم به سمت جنوب با "پارتي" و "پهلوي" مواجه ميشويم. بيشترين تاثير پهلوي تورفان را در زبان تركي در متون مانوي تركي مربوط به قرون IX-VII مشاهده ميكنيم. عموما كلماتي كه از اين زبان به تركي وارد شده اند، ارتباطي با سانسكريت نداشته همه منشاء ايراني دارند. –البته با صرفنظر كردن از كلماتي كه منشاء يوناني دارند مانند ائوانگلييوم-evaŋlium (در پهلوي تورفان ائوانگلئيون-evangelyon، در يوناني ائوانگئلييون-evangelion)، در پهلوي تورفان ييشو-yişu (ييئسوس- در يوناني īesus) و نوم-nom (نوموس- در يوناني nomos). در اين بخش كلمات وارده به زبان تركي را نخواهم شمرد فقط بدين اشاره اكتفا ميكنم كه كلمه كاموغ-kamuğ (در پهلوي تورفان كاماغ-kamağ، هاماق-hamag) در اين دوره از كلمه پهلوي (ايراني ميانه) هاماك-hamāk گرفته شده و استعمال آن به معناي "همه"، "سراسر" در تركي آغاز شده است (١). نكات ديگري نيز وجود دارند كه ميخواهم روشن نمايم. نخست در متون تركي مانوي بعضي از اصطلاحات و فرمولهاي ديني فقط با شكل ايراني آنها بكار رفته اند مثلا نيگوشاك-nigoşak (شاگرد، شنونده) و ماناستار هيرزا-manastur ĥirza (به معني گناهانمان را ببخشاي). دوم اينكه برخي از اصطلاحات در بعضي موارد به شكل ايراني و در جاهاي ديگر با معادل تركي تعويض شده اند مثلا كلمه ايراني آنوشاگ-anoşag (ابدي) به شكل تركي بنگو-bengü، كلمه ايراني خوآستو-ĥuastu (اعتراف) در اثري بنام خواستوآنيفت-ĥuastuanift (در پهلوي غربي خوستوك-ĥustûk، در فارسي مدرن خوست-ĥust) با معادل تركي آن بيلينمك-bilinmek. سومين نكته كاربرد بسياري از اصطلاحات پس از ترجمه آنها از ايراني به تركي است. مثلا كلمه تنگري ييري-tengri yiri (مكان خدا، آسمان خدا، بهشت)، ياولاك يير-yavlak yir (جهنم، جاي بد)، و يا كلمه يير تنگري يوق-yir tengri yok (جائي كه خداوند در آن نيست) و يا كلمه تامو-tamu. در متون تركي مانوي علاوه بر اين كلمه وهيستو-wĥišţu نيز بكار رفته است. چهارمين نكته تلاشي است كه تركان مانوي براي بكار برد حداكثر كلمات تركي بكار برده اند. مثلا در عبارت اؤكونورمن، يازوقدا بوشونو اؤتونورمن-ökünürmen yazukda boşunu ötünürmen (پشيمان شده، خود را از گناهان پاك كرده دعا مينمايم) حتي يك كلمه با منشاء خارجي وجود ندارد. و از مفاهيم تجريدي، تركان مانوي براي كلمه "روح": اوزوت-üzüt، "بنيان": تؤز-töz، "تن": ات اؤز-öz’et، "راهب": اوزون تونلوغ-uzun tonluğ را بكار برده اند. مفهوم "گناه" را با رها كردن كلمه ايراني ويناس-vinās (در فارسي نو گناه) با كلمه تركي يازوك-yazuk ادا كرده اند. به "روزه" باچاق-baçak گفته اند. "عشق روحاني" را از عشق جسماني و مادي تفكيك نموده و آنرا ائمره ن-emren ناميده اند. كلمه نوم-nom را محدود به عرصه مذهبي كرده، "رسوم ملي" را از آن جدا و كلمه تؤرو-törü را در اين مفهوم حفظ نموده اند. مفهوم "خدا" نيز مشمول همين قاعده شده و همراه با يزد-yazd، زردشت-zraşç، هرمز-hormuzta، و بورخان-burĥan اسم تركي تنگري-tengri محافظه شده است. به "واعظ" تنگري نومچي-tengri nomçi گفته شده و حتي در كلمه ايشو يزد-işu yazd (در پهلوي تورفان ييشويزد-yişu yazd) به معني عيسي، به جاي كلمه يزد-yazd كلمه تنگري-tengri را استعمال كرده اند. در جنوب رود تاريم در جنوب غربي تورفان-قوچا-قاراشار، در ناحيه وسيعي از مارال باش تا خوتان و از آنجا تا شهر تو ان هوآنگtuenhuang در شرق، شاخه هاي زبان ساكا از زبانهاي ايراني ميانه، يك لهجه در تو ان هوآنگ، خوتان و لهجه دوم ديگري در مارال باش، از يك قرن پيش از ميلاد تا قرن دهم پس از آن بكار ميرفته است. تقريبا تمام كلمات وارده از اين زبان به تركي مثل كلمه شازان-şazan به معني آموزش، تعليم (در ساكا śśāśana) مانند كلمات گرفته شده از زبان توخاري، از زبان سانسكريت اخذ شده بودند. در اين بخش نيز به اشاره به كلمه اي كه در تركي عمومي استفاده ميشود بسنده خواهم كرد، يعني كلمه دون-don، تون-ton كه بررسيهاي زيادي در مورد آن بعمل آمده است. اين كلمه كه به معني پوشاك و البسه است از كلمه تهااونوا-thauna (در زبان ساكا به معني پارچه، لباس) وارد زبان تركي شده است. معني اصلي آن پارچه است و اشكال *tafana>*thapana>thauna (در فارسي تفتان) را ميتوان پشت به پشت دنبال نمود (٢). در غرب ايران ميانه ساكا، ايراني ميانه سغدي و يا سوغديك را مييابيم. سوقديياناي قديم (سغديانا- منطقه سمرقند-بخارا) يكي از مراكز پر قدرت بوديزم بوده است. سوغداكها در پذيرش اين دين از سوي تركهاي اويغوري و نيز در تشكل الفباي اويغوري رل بسيار مهمي داشته اند. ريشه شناسي اسم بخارا-buĥara يعني كلمه اي كه وابسته به كلمه سانسكريت ويهارا-vihāra بوده و به معني صومعه بودايي ميباشد نيز مويد اين مطلب است. ويخار-wiĥar, wirĥar (در سغدي بارهار-bārhār) اسم جنس بوده از طريق سوغداكي وارد زبان تركي شده و به معناي صومعه بكار رفته است. همانند ورود كلمات و اصطلاحات ديني مسيحي، مانوي و بودايي به زبان تركي اويغوري از طريق زبان سوغداگي، برخي از اسامي جنس كه در تركي عمومي نيز بكار ميروند باز از همين طريق وارد اين زبان شده اند. مثلا كلمه كنت-kent به معني شهر (در سغدي kanth)، شامان-şaman به معني شخص روحاني-ديني (در سغدي şaman٬ از واژه سانسكريت sārmana-راهب)- كلمات şaman، şammaññeبه همان معني در توخاري نيز معمول بوده اند-، كلمه تامو-tamu به معني جهنم (در سغدي tamu)، بورج-borç (در سغدي porç- پورچ)، شكل قديمي كلمه كاغذ كگده-kegde، كاقدا-kagda (در سغدي kağdi-كاغدي)، به مفهوم برگ كاغذ از زبان سوغداگي اخذ شده اند. كلمه آجون-acun كه امروزه آنرا به معناي كائنات بكار ميبريم (در اويغوري آژون- ajun، آزون-azun). در سوغداگي (آژون-āžun) به معني كائنات نبوده به مفهوم حيات و موجوديت است. در اين مورد مواجه با يك تغيير معني هستيم. (در سوغداگي به كائنات آوجامرد- avčamerd گفته ميشده است). يكي ديگر از كلمات اخذ شده از سوغداگي كلمه خاتون-ĥātūn ميباشد. فرم اين كلمه در سوغداگي خواتن-ĥwatn به معني شهبانو بوده است. عنصر .en-.ان، .un-.اون پسوند تانيث بوده و يكي از اشكال دگرگون شده پسوند -.inana در ايراني باستان را نشان ميدهد. كمي در شمال ناحيه سوغداگي در منطقه خيوه، بين قرون ١٣ و ١٤ شاخه ديگري از ايراني ميانه ميزيسته است. اين زبان كه خوارزمي- hvarasmīناميده ميشود، همانگونه كه ميدانيم، با لهجه اي از زبان تركي بنام خوارزمي كه در همان منطقه و در همان قرون وجود داشته متفاوت است. اين زبان كه در آغوش زبانهاي تركي، فارسي-تاجيكي و عربي ميزيسته كلمات بسياري از زبان تركي اخذ كرده بود. از اين كلمات فقط به يك كلمه و يك پسوند اشاره ميكنم. اين كلمه ţŝob به معني آب در زبان خوارزمي است كه سعي گرديده از سوئي با كلمه سوب-sub تركي كه همان معني را افاده ميكند و از سوي ديگر با كلمه يااووييا-ya uviya در فارسي باستان كه به معني كانال است پيوند داده شود. به لحاظ كرونولوژي سمانتيك، شق اول محتملتر مينمايد. پسوند ساختارياي كه ميخواهم بدان اشاره كنم پسوند .چي-.çi در زبان تركي است كه معني شغل و وظيفه را ميرساند. اين پسوند را در ايراني ميانه خوارزمي به شكل .cī-.ţŝī مشاهده ميكنيم. مثلا در خدمتكارچي و rayīyīcī به معني مامور و hvajcīبه معني حاجي. در حركت از ايراني ميانه شرقي به ايراني ميانه غربي، تركي را نخست با پارتي-parth و سپس با پهلوي-pahlavīk همسايه مييابيم. برخي كلمات در دوره آرساكيدها از پارتي وارد تركي شده اند. مثلا كلمه آموارديسين-amvardisin به معني مجموعه (در پارتي amvardişn). -.işnدر پهلوي غربي و -.ift در پهلوي شرقي، پساوندهاي اسم ساز از فعل هستند. در عهد ساسانيان بين كلمات وارد شده از پهلوي به تركي اين كلمات موجودند: كلمه پريكن-periken (پري، در پهلوي perīk)، نيو-niw (قهرمان، در پهلوي nēv)، كلمه بون-bun (اساس، بنيان، در پهلوي bun)، باغ-bağ (باغ، در پهلوي bağ)، كوركوم-kūrkūm (زعفران، در پهلوي kurkum). بعضي از اين كلمات ايراني در عهد اسلامي به صورت دست دوم از فارسي جديد با همان قالب و يا با شكلي دگرگون شده وارد تركي شده اند. مثلا كلمه باغ در همان قالب، و peri به جاي periken با شكل دگرگون شده . هرچند تمام خزينه لغت متون پهلوي تثبيت نشده است، بخشي از اين كلمات وارد زبان ارمني شده و از آن طريق به زبانهاي ديگر نفوذ كرده است. مثلا كلمه ساهمان-sahman پارتي به معني حدود، مرز از طريق زبان ارمني به شكل سايمان-sayman به تركي آذري وارد شده است. در ادبيات توركيشناسي جايجاي به ورود كلمه اؤرنك-örnek از پهلوي به طريق زبان ارمني به زبان تركي اشاره ميشود. شكل ارمني آن orinak وابسته به شكل پهلوي *awðēnak است. پسوند .ak-.آك در پهلوي پسوند اسم ساز بوده و در كلمات شيشك-şişak (شيشه) و تاهتاك-tahtak (تخته) نيز ديده ميشود. örnek در عثماني كريمه، örnək در تركي آذري،ürnek در تركي قازان از اشكال اين كلمه در زبان تركي كه به معناي "مثال، شكل، قالب، طرح، مدل، فرم، نمونه، مقياس" است ميباشند. كلمه awðen كه ريشه كلمه *awðēnak در پهلوي است وابسته به كلمهawidayana در زبان اوستا است و ريشه كلمه اخير نيز يعني dāy (مانند فعل didan در فارسي مدرن) به معني ديدن و مشاهده كردن است. از همان فعل توسط -.a كلمه aðen در پهلوي، āðīn āyīn، در فارسي مدرن (و āyīna -آيينه)، به معني رسم، آيين، نظام، زينت ايجاد شده است. در مقابل در لهجه هاي تركي كلمه اولهو- ülhü(در تركي تله اوت، آلتاي)، اولگو-ülgü (در تركي ساقاي، قويبال، شور، آذري)، و اؤلگو-ölgü ( در تركي عثماني، جغتايي، اويغوري) به معني "مقياس، اندازه، نمونه، مثال، عرف، اعتقاد، قاعده" وجود دارد. وامبري در لغت ريشه يابي خود به سال ١٨٧٨ در صدد برآمده بود كه örnek را با كلمه körnek در زبان جغتايي يكي كرده و به ريشه körmek (ديدن) ارجاع دهد. در لهجه هاي قپچاق تركي مثلا قاراقالپاق، كلمه اي به شكل körnek به معني "مثال، مدل، نمونه" وجود دارد. در همان زبان كلمه körnekli به معني "پيشرو، برجسته" است. معادل körnekli قاراقالپاق در قيرقيزي körnekti، در قازاقي körnük، در تركي قازان körnekti، در اوزبكي kürimli و در تركمني görükli است. در تركي خاكاس نيز به كلمات körim به معناي "نمونه" و közidim به معناي "مثال" برميخوريم. بدين ترتيب در لهجه هاي شمال فقط با كلمه közidim به معناي "مثال" مواجه ميشويم. اما در لهجه هاي جنوب يعني در شاخه هاي اوغوزي و آسياي ميانه به كلمه اي كه بر اساس اين ريشه بوده و به معناي نمونه و مثال باشد برنميخوريم. كلمه görnük در تركمني به طور ساده متناظر كلمه görünüş در تركي تركيه است. تركي آذري هم كلمه اؤرنك-örnək را بكار ميبرد. تركي تركيه نيز البته همينطور. حال اگر ائتيمولوژي كلمه örnek را نه با پهلوي، بلكه با ريشه kör-gör در تركي پيوند دهيم، نخست بايد ببينيم اين كلمه كه محدود به لهجه هاي شمالي (غربي و شرقي) است، از لحاظ ساختاري و مفهومي در چه زماني، به چه شكلي و تحت چه شرايطي وارد لهجه هاي جنوبي شده و سپس اينكه چرا در تركي تركيه "k" آغازين به "g" تبديل نشده و اينكه تحت چه قواعدي و مطابق با كدام نمونه هاي متعدد ديگري، كاملا حذف گرديده و پس از آن روشن كنيم كه كلمات وابسته به örnek در قازاني، عثماني، كريمه و آذري چگونه ايجاد و در چه شكلي و به كدام طرق در اين نواحي منتشر شده اند. در اين بين لازم خواهد آمد كه طبق الگوي körnek، örnekعدم تبديل göre به معني "طبق، مطابق" به öre و از همين مقوله عدم تبديل görenek به örenek و باقي ماندنشان به شكل göre و görenek تبيين گردد. (١) - در ريشه شناسي تركي صاحبنظراني مانند پرفسور دورفر "همه" را از مصدر تركي مغولي kam- به معني گردآوري كردن دانسته اند. حميد دباغي (٢) - بسياري از صاحبنظران ريشه شناسي تركي مانند پرفسور دورفر واژه "دون" را از منشا چيني ميدانند. حميد دباغي Labels: حميد دباغي

منبع:

https://www.gunaz.tv/fa/8516496

آریایی, واژه ای موهوم, نژادی ساختگی, سیاستی استعماری!!

آریایی, واژه ای موهوم, نژادی ساختگی, سیاستی استعماری!!

31 March 2009 21:28

• A
• A
• A
• A

واحید قاراباغلی- [e-mail]/* */ -----------------------------------------------------------------/* */-------------- اشاره : یکی از بزرگترین علل مرگ و بدبختی در جهان عصرما, پدیده ای بنام نژاد پرستی یا راسیالیزم بوده که با آنکه مردم به عواقب شوم آن آگاهند هنوز از میان نرفته و یکی از مسایل حیاتی زمان ما را تشکیل می دهد. در این نوشته این پدیده را از اواخر قرن نوزده بررسی کرده و همچنین به ناسیونالیسم افراطی پارسی آریایی که هدیه غربیان به رضاخان بود می پردازیم... ناسیونالیسم و نژاد گرایی: با آغاز موج فتوحات استعماری اروپاییان در قرن 19 میلادی مسئله نژاد گرایی وسیله ای برای توجیه تسلط و استثمار بود. در واقعه قصد اصلی نژاد گرایان تلقین و اثبات این مسئله بود و است که "نژادهای بشری دارای استعدادها و توانایی های ذهنی و اجتماعی گوناگون و نابرابری هستند. برخی از نژادها از نظر زیستی ضعیف تر از سایر نژادها می باشند و توانایی تشکیل و حفظ جوامع متمدن و متجدد را در سطح عالی ندارند, و تنها نژادهای برترند که توانایی و لیاقت حکومت کردن را در جهت خیر و صلاح عمومی و پیشبرد تمدن را دارند. نژادهای ضعیف تر از انجام این کار عاجزند." غربی ها با لباس علمی پوشاندن به این نظریه واهی این امکان را برای استعمارگران فراهم کردند تا اقدامات وحشیانه خود در قتل و غارت مردم مستعمرات را توجیه نمایند. هدف از این کار استعمار فرهنگی, اولا" : متزلزل کردن هویت ملت های مستعمرات بود تا بتوانند براساس سلب هویت, غارت و چپاول و سایر برنامه های استعماری خود را آسانتر انجام دهند. استعمارگران با استفاده از دیالوگ سوردل, که می گوید « بچه زمانی که از سوی مادرش رانده و تحقیر می شود, برای فرار از وضعیت موجود به خود مادر پناه می برد». به تحریف و تحقیر و نابود کردن فرهنگ, زبان, آداب و رسوم و تاریخ, در یک کلام موجودیت مردمان مستعمرات را ضمن تلاش برای بی ریشه و بی هویت کردن(خالی شدن از فرهنگ خود) آنها که منجر به از خود بیگانگی و یا الینه شدن می گردید می پرداختند.آنها فرهنگ و ارزش های منحط خود را بر مردم مستعمرات تحمیل می کردند و می کنند تا تسلط به آنان آسان گردد. نظریه " نژاد موهوم آریایی" نیز اقدامی در این راستا می باشد. ریشه های نظریه واهی و افسانه ای نژاد آریایی: نژاد آریایی, نژادی صرفا" افسانه ای است که بیشتر برای توجیه یک تسلط یا استثمار به کار رفته است. تمام این کوشش دلخراش در ابتدا یک تلاش هویت سازانه از سوی دانشگاه های اروپا بود.آنها تلاش می کردند تا دیرینه خود را به مرکزی غنی تر و متمدن تر وصل کنند, از آنجاکه مشرق زمین به واقع هم " گهواره تمدن" و هم مهد اخلاق و سازش و فرهنگ بوده است, تئوری پردازان نژادی درغرب به منظور تدارک پیشینه درخشان برای خویش ناگزیر چشم به شرق به ویژه سرزمین وسیع و غنی (هندوستان) دوختند. نخستین بار زبان شناسی به نام " سر ویلیام جونز انگلیسی" به سال 1786, زبان های سانسکریت, لاتین و یونانی را از یک ریشه دانست, اما آن ریشه را مفقود شده نامید, و عنوان آریایی را به این زبانها داد. بنابراین تحقیقات بعدی زبانشناسان از قبیل فردریک شلگل, تامس یانگ, راسموس راسک, یوهان دولونگ, ماکس مولر و...با توجه به اینکه تئوری های نژاد پرستانه رایج زمانشان بود کوشیدند تا نشان دهند که میان زبانهای آسیایی و بیشتر زبانهایی که در اروپا به آن تکلم می شود تشابه لغوی موجود است و برای نامگذاری این گروه زبانی, به آنها عنوان خانواده زبانهای" آریایی یا هند و اروپایی یا هند و ژرمنی " دادند. تاسیتیوس در کتاب خود بنام De Germania که در اواخر قرن اول نوشته, صفات مشترکی برای قبایل ژرمن قایل شده که دو هزار سال بعد نژاد پرستان به آنها اشاره کرده اند. مولر زبانشناس ژرمن معتقد بود که نژاد آریا با مردمی که به یکی از شاخه های زبان آریا(هند و اروپایی) سخن می گفتند قرابت دارد. ولی این عقیده در تحقیقات بعدی مولر بی اعتبار شد و خود مولر در این بی اعتباری سهم عمده یی داشت.در سال ماکس مولر1888 در پی تحقیقات جدید زبان شناسی و نژاد شناسی پرتو تازه ای به این تلاش تاباند و اعلام کرد که آریایی چیزی نیست جز اصطلاحی زبان شناسی و اساسا" نمی توان سخن گویان اصلی به زبان آریایی را شناخت و یا خاستگاه اصلی آریاییان را شناخت.از آن زمان تا دو دهه پیش که سرانجام بی حاصلی و نازائی این تلاش بر متعصب ترین پیروان آن نیز آشکار شد زبانشناسان و مردم شناسانی که مامور صورت بندی این قضیه بوده اند, دمی از پژوهش درباره زبان و نژاد هند و اروپایی و اثبات یا رد نظریه خاستگاه یکسان هندیان و اروپائیان نیاسودند, و خواستند در این مباحث شرکت جویند. شعله های نژادپرستی در قالب ظاهرا" علمی در اروپا و دانشگاهها رواج یافت. تئوری های نژاد پرستان از اواسط قرن نوزده که تعدادشان رو به ازدیاد میرفت, تدوین شده است. یکی دیگر از پیروان سر سخت این مکتب " کنت دو گوبینو" فرانسوی بود که کتابش تحت عنوان " مقالاتی در بیان اختلافات نژادها" در سال 1853 انتشار یافت. گوبینو بشریت را در سه نژاد قرار میداد. 1) سفید یا آریا 2) زرد 3) سیاه به اعتبار وی این نژادها نه تنها فطرتا" با هم اختلاف دارند بلکه ذاتا" نامتساوی هستند. نژاد آریاها از زردها بالاتر است و سیاه از هردو اینها پایین تر است و چون تمدن را از اختلاط نژادهای مختلف می دانست بدبینانه به این نتیجه رسید که فرهنگ بشری پس از مدت های دراز رو به سقوط و اضمحلال می رود, کوشش برای حفظ یک نژاد خالص کاری بیهوده است و باید سعی کرد تعدادی از آریاها را خالص و خون آنها را پاک نگه داشت. در سالهای بعد از انتشار این مقالات توجه عده زیادی به این جلب شد و در واقع اساس عقاید نژاد پرستان را تشکیل داد.در سال 1859 چارلز داروین, زیست شناس انگلیسی کتاب خود را تحت عنوان " بنیاد انواع و انتخاب طبیعی و ابقای نژادهای برتر در تنازع بقا" منتشر کرد که به همین اندازه اهمیت داشت برای نژاد پرستان که بنیاد انواع را همچون کتابی مقدس گرامی می داشتند و از نظریه باقی ماندن بهترین ها برای اثبات برتری نژاد سفید و تحقیر نژادهای رنگین استفاده می کردند برای آنکه حقانیت و اعتبار فرضیات نژاد پرستی را ثابت کنند از مدارک علمی استفاده می کردند و تئوری های مختلفی را برای نشان دادن تفاوت های بی پایه نژادها عنوان می داشتند.محققانی چون " واگر دلاپوژ" و " آمون" فرانسوی تلاش کردند تا از علم آمار برای اندازه گیری جمجمه های انسانها مدد بگیرند, و شکل جمجمه را معیار قرار دادند. انسان را به سه دسته دراز ( دولیکو سفال), میانه سر( مزو سفال), کوتاه سر ( براکیو سفال) تقسیم کردند. و هر گروه را واجد صفاتی خاص می دانستند, دولیکو سفال ها را آریا و براکیو سفال ها را پست ترین نژادها می دانستند. تعدادی از انسان شناس های برجسته, سالهای متمادی زحمات فراوان متحمل شده و جمجمه های گورستان های مختلف را اندازه گیری کردند. معدودی از آنها متوجه بودند که کار بیهوده یی می کنند ولی این قضیه روشن نبود تا هنگامیکه " فرانتس یواس آمریکائی" نشان داد که اندازه جمجمه فرزندان مهاجرین آمریکایی با اندازه جمجمه پدران آنها تفاوت دارد و ضمنا" نشان داده شد که در تمام نژادها سه نوع جمجمه فوق الذکر مشاهده میشود, بعبارت بهتر چنین طبقه بندی بی ارزش بود به این ترتیب تمام معیارهای بدنی که برای دسته بندی نژادها اتخاذ می شد نظیر رنگ, پوست, خصوصیات جمجمه, شکل موها و قد گمراه کننده بودند. " ادواردو گوبینو" در کتاب خود بنام " تحقیق درباره نابرابری های نژادی بشر" این موضوع را عمیقا" تشریع کرده و مسئله برتری نژاد آریایی را به طرز زمان سوفسطایی پیش کشیده است. دلایل " ادواردو گوبینو" راجع به برتری نژاد آریایی حول مساله خدمات نسبی آنان به فرهنگ و تمدن بشر دور می زند. او با توسل به افسانه نژاد آریایی و برتری این نژاد خیالی, نابرابری اجتماعی میان طبقه اشراف با سایر طبقات جامعه را در درون هر یک از ملتها, بویژه فرانسه توجیه می نماید و در کتاب خود می نویسد:"میان اشراف و مردم عادی اختلاف نژادی وجود دارد. اشراف اروپایی همه از نژاد آریایی یعنی نژادی که برحسب طبیعت برتر, مسلط و تمدن ساز است منشعب می شوند بنابراین حق حکمرانی و استفاده از امتیازات (نامشروع) را دارند, ازاین ایده ها می توان سر نخ علت ابداع افسانه آریا را کشف کرد. " هوستون استوارت چمبرلن(1855-1927) یکی دیگر از پایه گزاران تفکر آریایی در کتاب خود تحت عنوان " پایه های قرن بیستم" در سال 1899 با استفاده از افسانه آریایی, به مدح آلمانی ها پرداخت و بر خلاف " گوبینو" که آریایی ها را معادل طبق اشراف می دانست!, او آنها را با ملت آلمان یکی گرفت و کوشید نشان دهد که همه نوابغ بشری از آلمان بوده اند. حال به مباحث فراوانی که بر سر اصل نژاد آریا وجود دارد توجه کنید: انسان شناس ها خود نظر مشخصی درباره این موضوع ندارند. بعد از سالها فرضیه هایی نیز راجع به سرزمین ابتدایی آریاییان ارایه شد که هرکس به دفاع از یکی برخاست که سرزمین آریایی را ناحیه های بالتیک, آلمان, روسیه, هند, ایران, دریای سیاه, میان دانوب و خزر, همینطور بین خزر و اورال, وحتی آفریقایی شمالی و...می دانستند. و تازه عده یی نیز هیچگونه نظر خاصی نداشتند. علاوه بر آن هیچ معلوم نبود کدام دانشمند موثق تر است و اصطلاحاتی که هر کدام بکار می برد خاص خودش بود. این تناقضات کافی است که پوچی نظریه را بنمایاند. بطور خلاصه باید گفت که چون صفات نژاد آریا را نمی شد بر معیارهای منطقی تفسیر نمود, این تقسیم بندی هرگز صورت جدی نگرفت و حتی دانشمندانی که می کوشیدند در این مباحث شرکت جویند و به خیال خود راه حلی بیابند, جز بوجود آوردن مشتی نظرات بیهوده و یاوه, طرفی نبستند. در حقیقت هم مهم نبود که درست می گفتند یا خیر, افسانه معمولا" مهم تر از واقعیت است و تئوریسین های نژادپرستی در واقع افسانه پردازانی بودند که برای مستمعین خود قصه می گفتند. علم کاذب آنان بخوبی تمایلات نهفته شخصیت انسانی را آشکار می سازد. به این ترتیب بود که نژاد پرستی یکی از اجزا ناسیونالیزم و امپریالیزمی بود که در نیمه دوم قرن 19 میلادی که اوج سیاستهای استعماری بود به صورت نهضت های پان در آمد و نظریه " نژاد آریایی" و برتری این نژاد در صدر سیاستهای بعضی از حکام جاه طلب قرار گرفت و در نهایت دستاویزی برای یک جنگ تمام عیار بر علیه " اقوام به اصطلاح غیر آریایی" شد. بهایی که سرانجام مردم جهان بر این توهم نژاد پرستانه عقب افتاده پرداختند, فاجعه بشری جنگ جهانی دوم که بر اساس تئوری ( باور به تمدن برتر هند و اروپایی نژاد برتر آریایی) شکل گرفت, بعد از آن جنگ بود که پیشروترین محققین اروپا و جهان به این تئوری نژاد پرستانه پشت کردند. در قرن بیستم بعد از تجزیه عثمانی, کشورهای زیادی با انگیزه ناسیونالیستی در اروپای شرقی, خاورمیانه و شمال آفریقا از عثمانی جدا شد و کشورهای جداگانه تشکیل دادند. استعمارپیر انگلیس که بیش از سیصد سال قبل برای براندازی عثمانی کوشش می کرد, از نیروی ناسیونالیستی یعنی از دشمنی تورک, عرب, کرد با یکدیگر برای منفعت جنگی, اقتصادی و در یک کلام استعماری خود استفاده می کرد و برای تسلط به مناطق پان ایرانیسم, پان عربیسم را به شدت تقویت کرد و مرزهای مصنوعی بر این مناطق تحمیل کرد. در سال 1935 کابینه رایش سوم جلسه ای تشکیل داد و اعلامیه مخصوص صادر کرد که بموجب آن ایرانیان را از نژاد آریایی خالص معرفی نمود و اصولا" نازیها برای تکمیل دوستی و مودت بین دو کشور از افسانه(آریا) استفاده فراوان کردند. آریایی پارسی: با کنار رفتن قاجاریه آخرین حکومت تورک در ایران رژیم نژاد پرست پهلوی با نقاب " وحدت ملی" در اصل برای خدمت به اربابان خارجی خود تمرکزگرایی (سانترالیسم) افراطی و یکسان سازی اجباری هویتی, فرهنگی کشور کثیرالملله ایران را در دستور کار خود قرار داد. نژاد آریایی پس از به قدرت رسیدن رضا شاه به ادبیات سیاسی ایران وارد شد. این نژاد را غربیان به ایران معرفی کردند, غربیان برای حفظ ملل تحت سلطه خود به آنان تلقین می کردند که دوران افتخارات آنها در گذشته قرار دارد و ایران یکی از این ملل محکوم و تحت سلطه بود.روشنفکران از تمدن غرب, نژاد پرستی را به ارمغان آوردند و مروج افکار آریائیسم شدند و دول غربی نیزآنان را یاری نمودند. کتاب سردیس رایت (انگلیسی ها در ایران) که در اواخر دوره قاجار نوشته شده است, یکی از اسناد گویایی است که منظور سیاسی انگلیسی ها را در این بازی " باستان گرایی" در ایران آشکار می سازد. در ایران آن روزگار, برآورده نشدن آرمان های انقلاب مشروطیت و سرخوردگی مردم, جامعه را با خلا تئوریکی روبرو کرده بود و این دوران مصادف با اوج گیری فاشیسم اروپایی بود. از این جهت شکل گیری تعریف و هویت ملی ایرانیان براساس اساطیر شاهنامه, برتری نژاد موهوم آریایی و زبان فارسی, محصول جنگ اول تا دوم بود. واقعیت اینکه هیاهوی باستان پرستی (آریایی) در عوض غارت منابع ملی ایران, به ایران پرداخت گردید. کتاب تاریخ ایران نوشته "جان ملکم" سفیر انگلیس و فرمانروایی هندوستان در زمان فتحعلیشاه را می توان اثر بنیادی در زمینه ایران باستان و نژاد آریایی ایرانی!! موضعی تاییدآمیز دارد و در مدعی نابودی تمدن و فرهنگ ایرانی بدست اعراب است. از اینرو استراتژی و سیاست دوره پهلوی در ایران عبارت بود از ملی گرائی قومی متکی به زبان یعنی" پان فارسیسم" بود. بنا به شرایط دوران حکومت رضا شاه این نژاد به همراه زبان فارسی مبنای تفکرات پان ایرانیسم و پان فارسیسم گردید. بطوریکه سیاست استعماری حاکم بر افکار شوونیستی خاندان پهلوی بود که از بدو به قدرت رسیدن در ایران نغمه برتریت طلبی و تمامیت خواهی باستانگرایی کذایی قومی خاص- نژاد پرستی من در آوردی آریایی بر گرفته از استعمار غرب – عرب ستیزی- تورک ستیزی و اسلام ستیزی را برایمان به ارمغان آوردند. نخستین تشکل پان فارسیسم " هئیت میهن پرستان برلین" بود که در مجله " کاوه" (1916-1924) افکار ملی گرایی نژادی – زبانی را منعکس می کرد. افرادی چون محمد علی فروغی, علامه محمد قزوینی, جمالزاده و...با ان همکاری داشتند. سید حسن تقی زاده در خاطرات خود به تامین مالی مجله کاوه از سوی آلمانی ها اشاره دارد, در دوران حاکمیت نازیها مطبوعات رایگان آریا پرستانه به ایران ارسال می شد و برخی نویسندگان و تاریخ سازان با الهام از آنها, به ابداع تاریخی با شکوه اما ساختگی و موهوم از ایران باستان, می پرداختند . مجله "آینده" هم در تیر ماه 1304 در تهران همزمان با سال انقراض قاجار توسط "محمود افشار یزدی" تاسیس گردید. محمود افشار استبداد فرهنگی را راه حل مشکل وحدت ملی ایرانی قلمداد نمود. احمد کسروی که در " انجمن ایران جوان" محمود افشار یزدی به سال 1300 ه.ش فعالیت داشت با درخواست محمود افشار " زبان آذری دری" را زبان مادری ترکان ایران معرفی نمود. محمود افشار یزدی راه وحدت ملی و مبارزه با اختلافات ظاهری را به صورت زیر پیشنهاد نموده است : " ترویج زبان و ادبیات فارسی و تاریخ آریایی بخصوص در مناطق غیرفارس, کوچاندن ایلات تورک و عرب به مناطق فارس, تعغییر تقسیمات کشوری, از بین بردن اسامی ترکی و عربی مکان های جغرافیایی و فارسیزه کردن آنها و ممنوعیت استفاده از زبان سایر ملل در ادارات, مدارس, ارتش و..." افکار ملی گرایی قومی متکی بر زبان توسط دکتر محمود افشار( بعنوان موسس نهضت پان فارسیسم) پرورده و منظم شد و بدست رضاخان سردار سپه ( بعنوان ژاندارم آن نهضت) پیاده شد که هدایت آنرا اردشیر ریپورتر( بعنوان پیغام اور پان فارسیسم و پان آریائیسم) تا سقوط رضا شاه بعهده داشت. " اردشیر ریپورتر" از زرتشتیان هندوستان و در خدمت سرویس جاسوسی انگلیسی در هندوستان بود. وی در اواخر سلطنت قاجاریه به ایران آمد و ساختن " تاریخ دیرین ایران" را از طرف انگلستان شروع کرد. او مدرسه علوم سیاسی را در تهران بنیان نهاد و کرسی " ایران باستان" این مدرسه را عهده دار شد, گروه بزرگی از تحصیل کردگان غرب چون محمود افشار یزدی را به دور خود جمع کرده و موفق به ترویج عرب ستیزی, تورک ستیزی و اظهار عجز در برابر غرب شد. از سوی دیگر او طرح روی کار آوردن یک فرد کاملا" مطیع بر اریکه قدرت ایران را طراحی و اجرا نمود. بر این اساس رضاشاه در اکتبر 1917 به اردشیرجی ریپورتر معرفی شد و چهارسال تحت کنترل سرویس جاسوسی اردشیر ریپورتر قرار گرفت. " دنیس رایت, دیپلمات انگلیس" که مدتی نیز سفیر انگلیس در ایران بود, در کتاب انگلیس ها در میان ایرانیان در مورد رابطه اردشیر ریپورتر, جاسوس انگلیسی با رضاخان می نویسد: اردشیر ریپورتر در سال 1917 رضاخان را دیده و بسیار پسندیده و تصمیم به تقویت عامل حس میهن پرستی در رضاخان را می گیرد. وی برای نخستین بار رضاخان را به آیرون ساید معرفی کرده است. امتیازات مهم رضا شاه: نداشتن هیچ نوع گذشته قابل افتخار, نداشتن اصل و نسب روشن, ظاهر زمخت و خشن و نداشتن سواد بود و چون سواد لازم را نداشت لازم بود که جلسات توجیهی برای وی برگزار کنند تا اینکه او اعتماد به نفس لازم را کسب کند. اردشیر ریپورتر بنیان گذار ایران نوین, هر شب برای او از فریدون, دارا, خشایار شاه, فردوسی و... تعریف می کرد. او را به رهبر ملی و بنیان گذار ایران نوین تبدیل می نمود. وی در خاطرات اش به این امر کاملا" اشاره نموده است, " رضا شاهی که غیر از قلدری و خشونت چیزی در او دیده نشده بود, به یکباره با گرفتن ژست علمی و با آموزه های محمدعلی فروغی در نقش نخستین سخنران " هزاره فردوسی" ظاهر شده. او در این سخنرانی عملا" به عوامل درباری خود یاد داد که چگونه به تدوین و تئوریزه کردن تصورات شوونیستی با اجیر کردن عوامل خارجی مانند گیریشمن فرانسوی, اومستد آمریکایی و هنینگ انگلیسی برای نگارش تاریخی جعلی تقویت شد. آنها بایستی کتاب " شاهنشاهی هخامنشی" را می نگاشتند و کتاب " ایران از آغاز تا اسلام" را به رشته تحریر در می آوردند. وصیت نامه اردشیر ریپورتر که 25 سال جزو اسناد(top secret), (به کلی سری) دولت انگلیس بود, نشان می دهد که اردشیر ریپورتر با تحریف تاریخ که شگرد انگلیسی ها و منورالفکران وابسته به آنها است گرایش های اسلام ستیزی-تورک ستیزی رضاخان را تحریک و در مقابل گرایشات ناسیونالیستی را در او تقویت می کند. اوجگیری ناسیونالیسم بدوی و افراطی پارسی: وطن پرستی پارسی ( نه وطن دوستی ایرای که خود مجموعه ای از جز وطنهای آذربایجان – کردستان – لرستان – خوزستان – دیلمان-سیستان را شامل می شود) تبلیغ گردیده و حذف جز وطنهای تاریخی, نامدار و دارای اسم و رسمی کهن با جایگزین کردن و بزرگ کردن یکی از جز وطنهای تشکیل دهنده ایران(وطن پارسیان) که سرلوحه ساستمداران از سال 1304 تاکنون قرار گرفته است. روشنفکران ایرانی نظریات نژاد پرستانه آن زمان اروپا را بعنوان حقایق علمی پذیرا شدند. از جمله معروفترین آنان میرزا اقاخان نوری بود وی معتقد بود که ایرانیان از زمان حمله اعراب, سیمای زیبا, چهره های سربلند و شاداب, قامت برجسته و خوش حالت خود را به خاطر پیدایش عادات ناپسنده در میانشان و غلبه احساس نا امیدی بر وجودشان از دست دادند. نشریه " ایرانشهر" منعکس کننده آرا روشنفکران رادیکال و غیر مذهبی ایران در برلین, ضمن معرفی امپریالیزم عرب بعنوان یکی از علل عقب ماندگی ایران می نویسد :" سلطه اعراب بر ایران باعث رکود ذهن خلاق نژاد آریایی ایرانیان شده است." غرب گراهای به اصطلاح روشنفکر ایرانی بدنبال مشاهده اروپایی مدرن و پیشرفته در قرن بیستم حیرت زده شده و دچار غرب زدگی شدیدی شده بودند. خواستند از غرب تقلید کنند و مثل آنان در ادبیات, هنر, فلسفه و علوم دوره باستان را بازیابی کنند ولی چون در گذشته اش چیزی از این مقولات پیدا نمی کند ناچار سراغ شاهنشاهی و باستانگرایی می رود و سیستم شاهنشاهی یعنی امپراطوری را که عقب مانده ترین و منحط ترین سیستم حکومتی است می ستاید و آنرا ایده الیز می کند, کوروش هخامنشی را اولین واضع حقوق بشر معرفی می کنند. بدینسان تاریخ جدیدی برای ایران نوشتند و افتخار بر کوروش و داریوش و نژاد موهوم آریایی و قوم پارس شد در این میان اگر کسی می خواست برای خود هویتی که بتواند بر آن ببالد دست و پا کند, چاره ای جز چسباندن خود به پارس و پارسیان نداشت و این در حالی بود که تاریخ واقعی حقایق را به شکل دیگری آشکار می کرد. « من, (داریوش) هم بینی و هم گوش و هم زبان او (فرورتی سردار استقلال طلب ماد) را بریدم و یک چشم او را هم کندم(به همین حال) او را به در کاخ بستم تا همه او را ببینند, سپس او را در همدان به دار زدم و تمام یاران برجسته او را در درون دژ حلق آویز کردم.(شارپ, فرمانهای شاهان هخامنشی, کتیبه بیستون2, بند13) پان فارسیستها با اندیشه شوونیستی قوم فارس را بزرگ می کنند و دیگر ملل ایران را از نظر هر گونه حقوق ملی, حتی از شناخت هویت و تاریخ خود محروم می سازند.آنها در تحقق آرزوی بلند پروازانه رضاخان که مبنای تبدیل امپراطوری چند ملیتی- به یک ملت و زبان واحد گام برمی داشتند. آری تاریخ نویسان تربیت یافته پهلوی, ادامه راهی را رفتند که تاریخ نویسان مغرض غربی در مورد تاریخ ایران رفته بودند, آنان همان راهی را رفتند که اجدادشان اردشیر بابکان رفته بود, آنان که برای بقا و استمرار بخشیدن به پایه های حکومتی خود اقدام به نابودی آثار به جا مانده از حکومت اشکایان و اقوام تورک نمودند. این امر یکی از عوامل اصلی مبهم و تیره ماندن تاریخ باستان ایران و اقوام ساکن در آن است. انان با تنسر به موبد موبدان, افسانه های ملی و دروغین قوم پارس را جایگزین تاریخ حقیقی ایران ساختند. بعد از اردشیر نیز دیگر شاهان ساسانی با تداوم راهی را که اردشیر رفته بود, تاریخ ایران باستان و همین طور برآمدن سلسله ساسانی را بصورت داستانهای موهوم و بی معنا دراوردند. رژیم پهلوی با صرف هزینه های فراوانی به از بین بردن فرهنگ و هویت ملل مختلف ساکن ایران پرداخت و با بهانه های چون تعدد زبانی, تهدیدی برای امنیت و وحدت ملی کشور تلقی می شود, تاریخ ملل غیر فارس ساکن ایران بخصوص تورکها را مورد بایکوت فرهنگی قرار دادند. از این زمان بود که تحریف های ناروا درباره تاریخ, زبان و تورکهای آذربایجانی توسط عده ای از مورخان شروع شد. تفکرات پارس گرایی که بر پایه اریائیسم یر سه محور تحریف, تحقیر و تقتیل می چرخید. آنان از نظریه های واهی " آذری" که از ابداعات احمد کسروی فقط در جهت تحریف تاریخ بوده و بس استفاده های فراوانی کردند. کلمه " آذری" همواره از سوی شوونیستها به عنوان حربه ای برای انکار تاریخ تورکان دیرین ایران بکار رفته بود. اما تا به حال هیچ سندی یا کتیبه ای تاریخی بنام کلمه آذری آن هم نه بعنوان تبار و زبان یک ملت برخورد نشده و مدافعان این نظریات هیچ گونه مدرکی تاریخی ارائه نداده اند, بلکه همواره با نظریات همدیگر(به عنوان سند) بازی کرده اند. آنان خواستند با توسل به خیال پردازیهای خود همچنانکه برای نژاد آریایی(واهی) تاریخ ساختند برای کلمه "آذری" هم تاریخچه ای بتراشند. اینچنین بود که با ظهور تورک ستیزی جهانی که پس از فروپاشی امپراطوری عثمانی, تحت سیادت و نظارت انجمن پادشاهی لندن شکل گرفت و گسترش یافت دیگر سخن از فرهنگ دیرپای "مانای" تورکی باستان نرفت و اگر هم به اشاره ای به اجبار افتاد به تحقیر و توهین و کهتر بینی بسنده گردید و هنگامی که از مشرق زمین بعنوان گهواره تمدن یاد شده در صحبت از «سومریان» و اشاره ای به اینکه میراث فرهنگی بجای مانده سومری, به مثابه ی نخستین یادمانهای فرهنگ تورکی نیز بشمار می رود نشد و هیچ گاه سخن از فرهنگ کم نظیر "هونها", " گوی تورکها", "گوتی", "لولوبی", " مانا", " آراتتا", "اوراتوری", "کاسی" ها و... به میان نیامد که همگی در زمروه گروههای زبانی (اورال آلتایی) یا همان (التصاقی) جای میگیرند. تاریخ خود سخن می گوید, که در مشرق زمین و جهان نخستین سنگ بنای تمدن را تورکان (سومری) بنا نهاده اند. قدمت فرهنگ تورکی در خاورزمین, به بیش از 9 هزار سال می رسد, آری 1800 سال پیش از میلاد, امپراطوری هیتی در بین النهرین و آناتولی و آذربایجان تاسیس شد. در حدود 3000-3200 سال پیش از میلاد مسیح, نخستین آثار تاریخ ادبیات تورکی در شهر سومری " اوروق" ایجاد شده است. اما سازمان های فراماسونری تورکی ستیزی شاهنشاهی در ایران از کودتای رضاخان به این سو, سعی ورزیده است که قدمت حضور تورکان در ایران به دوران حمله مغول و حتی صفویان برسانند!! که این ادعاهای پوچ خود به خود طرد می گردند. پان ایرانیسم بر اساس بنیادهای مزدیسنا و نئومزدیسنا در منطقه پرتحرکی از جهان برای محو آثار فرهنگی ایران بنا نهاده شد. پان ایرانیسم در گستره ای به فعالیت پرداخت که بخشی از آن کاوشهای باستان شناسی بود. نخستین کاوشهای باستانشناسی در ایران از سال 1897 از سوی هئیت علمی فرانسوی و با نیت خاصی شروع شده تا سال 1937 ادامه داشت, سپس ایادی آنان بیش از 40 سال کوشیدند تا اثبات کنند که فرهنگ ایران قبل از اسلام, فرهنگ پارسی و یهودی بود و مسلمین که اینان اغلب تورک و تازی می نامیدند, این فرهنگ کهن را از میان برداشته اند و جوانان امروز ایران باید با تورک ستیزی و عرب زدایی به آن فرهنگ اصیل و کهن ایرانی بازگردند. ایادی استعمار مراقب بودند که در بازی باستانشناسی مبادا از زبان و فرهنگ اصیل تورکی سخنی به میان آید و هر کتیبه و نشانه ای از این زبان و فرهنگ(تورکی) به دست می آوردند یا نابود می کردند و یا به زیر زمین موزه ایران باستان می فرستادند چنانکه اکنون بیش ازیک هزار سنگ نبشته و کتیبه به گویشهای مختلف تورکی باستان در این زیر زمینها و مکانهای دیگر موجود است, که تاکنون قرائت و منتشر نشده است. به برخی از یافته های تورکی باستان که از سوی بازیگران باستان شناسی ایران نگه داشته شده اشاره می کنیم: - ظرف فلزی سنگین وزن مخروطی شکل که در سال 1333 ه.ش, کشف گردیده و اکنون در موزه ایران باستان است. - یک رشته آبروی های زیرزمینی در مشرق مدخل نیمه تمام گوشه شرقی تخت جمشید در سال 1333 ه.ش که داری سنگ نبشته های تورکی است - کشف قمقمه سفالی مخصوص سواره نظام و پیاده نظام, در سال 1335 ه.ش که هم اکنون در موزه تخت جمشید است. - کشف یک صفحه برنزی با نوشته های تورکی باستان و با تصویر" گیلگمیش" متعلق به قرن 8 قبل از میلاد. - کشف دو خمره بزرگ سفالی به بلندی 30/1 و محیط 4 متر , قطر دهانه 28 سانتی متر در تخت جمشید که ظاهرا" برای نگهداری غلات و حبوبات بکار رفته است. - کاوشهای " گوی تپه" در سال 1948 به سر پرستی "ت.برتون براون" نماینده مکتب انگلیسی باستان شناسی در عراق. - کشف چند غار با نقوش و حروف فرهنگ دیر سال تورکی در اطراف ارومیه از جمله غار " داورزاغاسی" و غار " تمتمه" توسط "کارلتون کون" در سال 1948. - کشف آرامگاه شاهزاده تورکان ماننای در جنوب دریاچه ارومیه نزدیک " تاش تپه" مربوط به قرن 9 پیش از میلاد که کتیبه ای در روی سنگ به زبان تورکی باستان داشت و اکنون یک قطعه از آن در موزه بریتانیا قرار دارد. - کشف چند ظروف منقوش یا نوشته های تورکی باستان در طوالش ایران که اکنون در موزه ملی ایران نگه داشته می شود. - کاوشهای " شهر یئری" مشگین شهر و اشیای بدست آمده از آنجا مربوط به قرن 8 پیش از میلاد. - کاوشهای اطراف رودهای "کور – آراز" در مغان و اصلاندوز و وجود آثار و اشیای که بدست آمده از آنجا مربوط به قرن 8 پیش از میلاد. - و... اگر چه اردشیر بابکان و خاندان پهلوی به قصد ستردن آثار سلسه های تورکی از صفحات تاریخ ایران و زدودن یاد آنان از اذهان عمومی همه اسناد تاریخی زمان خویش را از میان برد اما اصل و واقعیتی است که حقیقت هیچ وقت پنهان نمی ماند و روزی روشن خواهد گشت. در ایران نیز همانند دیگر کشورهای مبتلا به ویروس باستانگرایی, با روشنتر شدن حقایق و نیز رواج آن در میان مردم عامه, مردم از سد عصر تاریک باستانگرایی عبور خواهند کرد. عصری که با به قهقرا کشیدن 2500 ساله تاریخ ملل و اقوام ایران, جعلیاتی را بنام حقایق در اذهان عمومی تحمیل کرده و بصورت دردناک نگه داشتن ایران در دورانی به مثابه قرون وسطی مانع از رشد و ترقی و پیشرفت کشورمان در همه عرصه ها شده و جز نشر جهل, رواج آپارتاید, تعمیق نفرت, ایجاد بحران های ملی, ترویج فرهنگ تحقیر و تبعیض, بروز جنگ و درواقع گسترش تباهی و نابودی اخلاقیات ثمره ای در بر نداشت. حال جوان تورک آذربایجانی بر این باور است که " تورک ستیزی" تنگنا و مانعی در مقابل رشد و کمال انسان تورک زبان و جوان آذربایجانی می باشد. اکنون هر آذربایجانی متدین وقتی فکر می کند که در ادامه سیاست تورک ستیزی رژیم طاغوت و اسارت در جوار ارتجاع آریا مهری, یک قرن بعد, زبا توانمند تورکی از سرزمین مقدس آذربایجان جنوبی برچیده خواهد شد, بر خود می لرزد. نتیجه : کلمه آریا هیچ مفهوم نژادی ندارد و به گروهی خاص اشاره نمی کند, بلکه تنها به یک گروه از زبانها اشاره دارد ( زبانهای هند اروپایی).این گروه زبانی از هندوستان تا غرب اروپا گسترش یافته است و اروپاییان در دوره استعماری این واژه را چون پرچم ارجحیت نژادی برای توجیه هجوم به جهان برافراشتند. نژاد پرستی, تلاش برای گسترش تفکرات نژاد پرستانه نزد هیچ متفکر آزاد اندیشی مقبول نیست. افکار یا انگیزه های نژاد پرستانه با هیچ معیار و اصولی سازگار نیست, لذا کسانی که افکارنژاد گرایانه دارند از هر منطق و اصولی بدور هستند . بدتر از آنها کسانی هستند که در این مورد دچار توهم شده و سنگ نژاد آریایی را بر سینه می زنند و بعنوان تئوریسین و متفکر سعی می کنند چهار چوبی فلسفی و تاریخی برای این عقیده که ناشی از توهم تاریخی در غرب است ارایه دهند. آنها در این راه حقایق مسلم تاریخی را نیز تحریف می کنند و در برابر این افراد بر ماست که سنت تعغییر ناپذیر الهی را بپذیریم که انسانها را گروه گروه خلق کرده و ملاک اعمال و کردار و پذیرش آنها را در پیشگاه حق تعالی, تقوی قرار داده است منابع: 1- ناسیونالیسم قرن بیستم – کلن جی بارکلی- ترجمه یونس شکر خواه 2- جهان عصر ما- جان میجر- ترجمه محمود جزایری – چاپ خرداد1350 3- دوازده قرن سکوت(تاملی در بنیان تاریخ ایران)کتاب اول, برآمدن هخامنشیان – ناصر پورپیرار- تهران- نشر کارنگ – 1381 4- نگاهی نوین به تاریخ دیرین ترکهای ایران – محمد رحمانی فر- تبریز-نشر اختر1379 5- یادمانهای ترکی باستان – دکتر حسین محمدزاده صدیق – تهران 1380 – چاپ دوم – مرکز نشر آثار دکتر صدیق 6- تورکلرین تاریخ و فرهنگینه بیر باخیش – دکتر جواد هئیت – وارلیق 1377 – چاپ دوم 7- تاریخ مستند ایران و جهان (از عهد سومر نا عصر پهلوی) – احمد خلیل الله مقدم- تهران- انتشارات خوشه1380 8- حزب پان ایرانیست – علی اکبر رزمجو-مرکز اسناد انقلاب اسلامی –چاپ اول 1378 9- ناسیونالیسم و باستانگرائی در ایران- دکتر جواد هئیت – وارلیق شماره 126 – پاییز 1381 10- هفته نامه نوید آذربایجان شماره های 124- 125 -149- 305 11- www.vahidqarabagli.blogfa.com

منبع:

https://www.gunaz.tv/fa/8516511

سامی یوسف=رونمایی از موسیقی «آذربایجان»؛ اثر بی همتای خواننده آذربایجان‌جنوبی در باکو

رونمایی از موسیقی «آذربایجان»؛ اثر بی همتای خواننده آذربایجان‌جنوبی در باکو + ویدئو

31 December 2019 14:54

• A
• A
• A
• A

گوناز تی وی: «سامی یوسف» خواننده اهل آذربایجان جنوبی، اثر هنری بسیار زیبا و متفاوت خود به نام «آذربایجان» را در «کشور آذربایجان شمالی» خلق و در صحن سالن بصورت زنده اجرا نمود.

 

موسیقی دان مشهور، سامی یوسف امسال با یک سورپرایز ویژه، روز همبستگی را به آذربایجانی‌ها تبریک گفت.

 

 

 

این نوازنده در کانال رسمی یوتیوب خود، با موسیقی «آذربایجان» همه را شگفت زده کرد. این قطعه به طرز چشمگیری منعکس کننده فرهنگ و تاریخ باستانی آذربایجان است.

 

اعضای اصلی تیم هنری سامی یوسف متشکل از «خانم سئودا علی اکبرزاده، خانم سمیرا علیزاده، آقای طیار بایرام اوو و آقای کنعان بایراملی» در این اثر ایفای نقش کرده اند.

 

این اثر با سفارش وزارت فرهنگ آذربایجان و با حضور خانم «مهربان علی‌اف» اجرا شد. شایان ذکر است که سامی یوسف به خاطر این اجرا، دیپلم افتخار از رئیس جمهور آذربایجان شمالی دریافت کرده است.

 

آزربایجان:

سن دیاریم، اوره ییم، یوردوم

سن دؤیونن قلبیم،‌ روحوم

خوش گلجک گون لریم منیم

آغ دومانلی داغلاریم منیم

 

آغ بولودلو گؤی سمام منیم

آل چیچکلی چمنیم منیم

گؤی گۆلوم، گؤی خزریم منیم

آغ لچکلی گول لریم منیم

 

آزربایجان شؤهرتلی، شانلی مکان

آزربایجان یاشا، وارول هر زامان

آزربایجان سندن آلیرام ایلهام

آزربایجان نغملی، سؤزلو دونیام

 

گوناز تی وی

منبع:https://www.gunaz.tv/fa/-123479

 

زبان‌ تركي‌ در ايران‌ - احمد كسروي

زبان‌ تركي‌ در ايران‌ - احمد كسروي

30 March 2009 02:25

• A
• A
• A
• A

‌ زبان‌ تركي‌ در ايران‌ - احمد كسروي اغلب‌، تصوّر مي‌شود كه‌ در ايران‌، به‌ هيچ‌ زباني‌ جز زبان‌ فارسي‌ گفتگو نمي‌شود و تنها افراد معدودي‌، از وسعت‌انتشار و دامنة‌ گسترش‌ زبان‌ تركي‌ در اطراف‌ و اكناف‌ اين‌ كشور، آگاهي‌ دارند و ميدانند كه‌ چه‌ بسا تعداد افرادي‌ كه‌ به‌اين‌ زبان‌ تكلّم‌ مي‌كنند از فارسي‌ زبانان‌ بيشتر باشد. بسياري‌ از خود ايرانيان‌ در جواب‌ اين‌ سوال‌ كه‌: آيا در كشور شما به‌ تركي‌ صحبت‌ مي‌شود؟ اظهار ميدارند: آري‌، دربعضي‌ ايالات‌ مانند آذربايجان‌ و زنجان‌ (خمسه‌). علّت‌ آن‌ را نيز، هم‌ جواري‌ اين‌ دو ايالت‌ با قفقاز و تركّيه‌ ميدانند. من‌تاكنون‌ از خود ايرانيان‌ يا خارجياني‌ كه‌ در باب‌ مباحث‌ مربوط‌ به‌ ايران‌ بحث‌ كرده‌اند، كسي‌ را نديده‌ام‌ كه‌ در مبحث‌«زبان‌ تركان‌ ايران‌» حق‌ مطلب‌ را چنانكه‌ بايد، ادا كرده‌ باشد. غالب‌ ايرانيان‌ - حتي‌ كسانيكه‌ به‌ تركي‌ صحبت‌مي‌كنند-آن‌ را زباني‌ بيگانه‌ تلّقي‌ مي‌كنند و نفوذ و گسترش‌ تركي‌ را در ايران‌، معلول‌ تسلّط‌ تركان‌ و مغولان‌ بر اين‌سرزمين‌ ميدانند كه‌ به‌ زور شمشير قوم‌ غالب‌، رخنه‌ كرده‌ و عمّوميت‌ يافته‌ است‌ اينان‌ حتي‌ بعضاً تكلّم‌ كردن‌ به‌ زبان‌تركي‌ را نه‌ تنها افتخاري‌ نمي‌دانند بلكه‌ اظهار تمايل‌ مي‌كنند كه‌ اين‌ زبان‌ اجنبي‌ را از كشور خود طرد كرده‌ «زبان‌ شيرين‌فارسي‌» را جايگزين‌ آن‌ نمايند. كساني‌ از زمرة‌ محقّقين‌ و مستشرقين‌ خارجي‌ كه‌ به‌ تحقيق‌ در مقولة‌ زبان‌ تركي‌ و ديگر مسايل‌ ملّت‌هاي‌ ترك‌ زبان‌پرداخته‌اند، غالباً دامنة‌ بحث‌ را به‌ زبان‌ مردم‌ تركيه‌ و تركستان‌ و مسلمانان‌ روسيّه‌ (كه‌ در ايران‌ تاتار ناميده‌ مي‌شوند)محدود كرده‌اند و از مباحث‌ ترك‌ زبانان‌ ايران‌، به‌ ندرت‌ سخن‌ گفته‌اند، نويسندگاني‌ نيز كه‌ در باب‌ ايران‌ و زبان‌ ايرانيان‌چيزي‌ گفته‌اند بحث‌ خود را صرفاً به‌ زبان‌ فارسي‌ و لهجه‌هاي‌ آن‌ از: گيلاني‌، مازندراني‌، لرستاني‌ و… منحصر كرده‌اند كه‌اين‌ گويش‌ها در مناطق‌ مذكور، متداول‌ مي‌باشند. با توجّه‌ به‌ اين‌ توضيحات‌، بديهي‌ است‌ كه‌ تاكنون‌ از بررسي‌ دقيق‌ زبان‌ تركي‌ تغافل‌ شده‌ و فقط‌ برخي‌ از محّققين‌، به‌رواج‌ و انتشار آن‌ در ايران‌ - خاصّه‌ آذربايجان‌ - اشاره‌ كرده‌اند امّا در اغلب‌ موارد، منابع‌ و مآخذ آنها نيز، چيزي‌ جزروايات‌ سيّاحان‌ و اعضاء سفارت‌ها يا مبلّغين‌ مذهبي‌ نبوده‌ است‌ و چنين‌ افرادي‌، به‌ طور معمول‌، در پايتخت‌ ياشهرهاي‌ بزرگ‌ و مراكز ايالات‌ در تردّد بوده‌اند كه‌ در اين‌ نقاط‌، غلبه‌ با زبان‌ فارسي‌ است‌ (البته‌ غير از آذربايجان‌ وزنجان‌). باري‌، از ميان‌ اين‌ نويسندگان‌ به‌ ندرت‌ كسي‌ پيدا مي‌شود كه‌ رنج‌ و خطر سفر را بر خود هموار كرده‌ و به‌ روستاها وميان‌ عشاير چادرنشين‌ اين‌ سرزمين‌ برود و به‌ كندوكاو و پژوهش‌ در زبان‌ و آداب‌ و رسوم‌ ايشان‌ بپردازد علاوه‌ بر اين‌زبان‌ فارسي‌، با شعشعة‌ ذخاير و گنجينه‌هايي‌ نفيس‌ از آثار ادبي‌ خود، نظير اشعار سعدي‌ و فردوسي‌ و امثال‌ اينها، نظرپژوهشگران‌ و مستشرقين‌ را از توجّه‌ به‌ ساير مباحث‌ منصرف‌ مي‌كند و بطور غير مستقيم‌ مانع‌ پرداختن‌ آنان‌ به‌زبان‌هاي‌ ديگر اين‌ سرزمين‌ مي‌شود در مقام‌ تشبيه‌ بايد گفت‌: تركي‌، همانند دختر زيبا و محجوبي‌ است‌ كه‌ در گوشه‌اي‌خزيده‌ و مهجور مانده‌ است‌ و در مقابل‌ او فارسي‌ همچون‌ زني‌ بزك‌ كرده‌، با تلالو جواهرات‌ گرانبهايش‌ خودنمايي‌مي‌كند. در اين‌ گفتار، ما در راهي‌ ناهموار و طي‌ نشده‌ قدم‌ نهاده‌ايم‌ و بابي‌ را گشاده‌ايم‌ كه‌ پيش‌ از اين‌ كسي‌ بدان‌ وارد نشده‌است‌ ليكن‌ با اينهمه‌ ادعاي‌ كمال‌ و احصاء و استقصاء تام‌ نداريم‌. شايد در ميان‌ خوانندگان‌ «العرفان‌» كساني‌ باشند كه‌در آينده‌ آنچه‌ را كه‌ ما به‌ اجمال‌ برگزار كرده‌ايم‌، با شرح‌ و تفصيل‌ بيان‌ نموده‌ و حق‌ مطلب‌ را ادا كنند، نقايص‌ اين‌ مقاله‌را تهذيب‌ و تكميل‌ نمايند و سهوها و لغزش‌هاي‌ آن‌ را متذكر شوند. اين‌ بحث‌ را به‌ چهار قسمت‌ تقسيم‌ كرده‌ايم‌: 1- اكثريت‌ با كدام‌ زبان‌ است‌؟ بر خلاف‌ تصوّر عمومي‌، تداول‌ زبان‌ تركي‌ منحصر و محدود به‌ ناحيه‌اي‌ خاص‌ّ از ايران‌ نيست‌ بلكه‌- چنانكه‌ پيش‌ ازاين‌ نيز اشاره‌ كرده‌ايم‌ - در چهار گوشه‌ اين‌ سرزمين‌ و در همة‌ اطراف‌ و جهات‌ مختلف‌، شايع‌ و متداول‌ است‌. اين‌ نكته‌نيز در خور يادآوري‌ است‌ كه‌ در ايران‌، ترك(1)‌ و فارس‌، دو تودة‌ متمايز و منفك‌ّ از هم‌ نيستند در مقام‌ تشبيه‌ تخته‌شطرنجي‌ را در نظر بگيريد كه‌ در آن‌، هر يك‌ از طرفين‌، در جريان‌ بازي‌ به‌ قلمرو حريف‌، رخنه‌ مي‌كند. در نتيجه‌مهره‌هاي‌ سياه‌ و سفيد در هم‌ مي‌آميزند، همينطور، در ايران‌ شما روستايي‌ را مي‌بينيد كه‌ اهالي‌ آن‌ به‌ فارسي‌ صحبت‌مي‌كنند و در همان‌ حال‌، مردم‌ روستاي‌ مجاور به‌ تركي‌ تكلّم‌ مي‌كنند و يا شهرهايي‌ را مشاهده‌ مي‌كنيد كه‌ فارسي‌ زبانندامّا در عين‌ حال‌، روستاها و ايلات‌ و عشاير ترك‌ زبان‌ آن‌ها را احاطه‌ كرده‌اند نظير: تهران‌، شيراز، قزوين‌ و همدان‌ كه‌البّته‌ مردمان‌ دو شهر اخير هر دو زبان‌ تركي‌ و فارسي‌ را بلدند و به‌ هر دو صحبت‌ مي‌كنند. در حال‌ حاضر، حكم‌ به‌ اينكه‌ جمعيّت‌ كدام‌ يك‌ از دو زبان‌ در اكثّريت‌ مي‌باشد كار دشواري‌ است‌ زيرا اين‌ امر،مستلزم‌ آمارگيري‌ و سرشماري‌ و تمييز هويّت‌ دو عنصر فارس‌ و ترك‌ از همديگر است‌، امّا حكومت‌ ايران‌ تاكنون‌ به‌چنين‌ احصائي‌ در مورد تعداد و تركيب‌ جمعيّت‌ كشور و ساكنين‌ هر يك‌ از ايالات‌ اقدام‌ نكرده‌ است‌ و با اين‌ وضع‌،چگونه‌ ميتوان‌ فارس‌ و ترك‌ را دقيقاً از يكديگر تفكيك‌ نموده‌، تعداد واقعي‌ هر يك‌ را تعيين‌ كرد؟ با وجود اين‌، اگر بنا برحدس‌ و تخمين‌ گذارده‌ شود به‌ نظر نويسنده‌ اين‌ سطور، اكثّريت‌ با ترك‌ هاست‌. ليكن‌ اين‌ حدس‌ و تخمين‌، سرسري‌ وبدون‌ پشتوانه‌ نيست‌ بلكه‌ متكّي‌ به‌ تحقيقاتي‌ است‌ كه‌ در حدّ وسع‌ و توان‌ خود به‌ عمل‌ آورده‌ايم‌. اينك‌ نتيجه‌ اين‌پژوهش‌ و احصاء ما بطور اجمالي‌: 1- آذربايجان‌، كه‌ وسيع‌ترين‌ و مهمّترين‌ ايالت‌ از ايالات‌ چهارگانه‌(2) ايران‌ است‌، حدود يك‌ و نيم‌ ميليون‌ نفرجمعيّت‌ دارد و ولايت‌ خمسه‌ (زنجان‌) كه‌ اهالي‌ آن‌، تركيبي‌ از مردم‌ اسكان‌ يافته‌، ايلات‌ و عشاير و شهري‌ و روستايي‌است‌، همگي‌ ترك‌ زبان‌اند (البتّه‌ به‌ جز گروه‌ كوچكي‌ از كردهاي‌ مكري‌ در آذربايجان‌ كه‌ به‌ كردي‌ صحبت‌ مي‌كنند)ترك‌هاي‌ فوق‌الذكّر، زبان‌ فارسي‌ را بلد نيستند مگر اينكه‌ پيش‌ معلّم‌ يا در ميان‌ اهل‌ زبان‌ فرا گرفته‌ باشند. 2- اكثر روستاها و ايلات‌ و عشاير در دو ايالت‌ فارس‌ و خراسان‌ و ولايات‌ همدان‌، قزوين‌، اراك‌ و استرآباد ترك‌هستند و سيّاحي‌ كه‌ در خيابانهاي‌ تهران‌ گردش‌ مي‌كند از ديدن‌ روستايياني‌ كه‌ به‌ تركي‌ صحبت‌ مي‌كنند متعجّب‌مي‌شود و البته‌ اينها غير از كساني‌ مي‌باشند كه‌ در سالهاي‌ اخير از آذربايجان‌ و زنجان‌، به‌ تهران‌ مهاجرت‌ كرده‌اند و هنوزنيز به‌ همان‌ شهر و ناحية‌ اصلي‌ خود منسوب‌اند و به‌ آن‌ مشهور هستند. 3- در ساير نواحي‌ ايران‌ نيز، اگر هم‌ از لحاظ‌ تعداد نفوس‌، اكثرّيت‌ با ترك‌ها نباشد، بسياري‌ از مردم‌ ترك‌ زبان‌ را درميان‌ عشاير و روستائيان‌ آن‌ نواحي‌ مي‌توان‌ يافت‌. در اين‌ ميان‌، البتّه‌ ايالت‌ كرمان‌ و ولايات‌: گيلان‌، مازندران‌، كردستان‌،لرستان‌، مستثني‌ مي‌باشند كه‌ گفته‌ مي‌شود در ميان‌ مردمان‌ اين‌ مناطق‌، ترك‌ زبان‌ وجود ندارد به‌ جز كسانيكه‌ درسال‌هاي‌ اخير، به‌ آن‌ حدود مهاجرت‌ كرده‌اند كه‌ البتّه‌ اينان‌ جزء سكنة‌ اصلي‌ محسوب‌ نمي‌شوند و در اينجاست‌ كه‌ آن‌مثل‌ روسي‌ مصداق‌ پيدا مي‌كند كه‌ «ني‌ هرگز خالي‌ از گره‌ نيست‌؟». دو طايفه‌ از عشاير مازندران‌ نيز، اصالتاً ترك‌ هستند.در ساري‌، مركز اين‌ ولايت‌ نيز بيش‌ از بيست‌ خاندان‌ اصلشان‌ ترك‌ است‌. كه‌ از نواحي‌ اطراف‌ تهران‌، مهاجرت‌ كرده‌ ودر اينجا سكونت‌ جسته‌اند و هنوز هم‌ به‌ زبان‌ تركي‌ صحبت‌ مي‌كنند. در هر حال‌، چنانكه‌ اشاره‌ شد آنچه‌ در اين‌ موضوع‌ برهان‌ قاطع‌ و حجّت‌ مطمئنّه‌ تواند بود آمار و ارقام‌ رياضي‌ است‌ وحدس‌ و تخمين‌، محقّق‌ را از تحقيق(3)‌ و پژوهش‌ عيني‌ بي‌نياز نمي‌كند. آيا ترك‌ زبانان‌ ايران‌، اصلاً ترك‌اند يا بعدها جبراً و قهراً ترك‌ شده‌اند؟ از وقتي‌ كه‌ تبليغات‌ پان‌ تركيستي‌ عثماني‌ها در اوايل‌ اين‌ قرن‌ (13 هجري‌) [?14] شدّت‌ گرفت‌ و سياست‌ آن‌ دولت‌ از«اتّحاد اسلام‌» به‌ «اتحاد ترك‌» تغيير يافت‌، تركان‌ ايران‌ نيز از دايرة‌ اين‌ «پروپاگاند» بيرون‌ نماندند و مدّ نظر عثماني‌هاقرار داشتند. بدينگونه‌، تبليغاتچي‌هاي‌ آنها دست‌ به‌ كار شدند، در نشريات‌ خود مقالاتي‌ منتشر كردند و ترك‌هاي‌ايراني‌ را به‌ سوي‌ خويش‌ فرا خواندند. حجّت‌ قاطع‌ و ترجيع‌ بند تبليغات‌ تركان‌ عثماني‌ اين‌ بود كه‌ ترك‌ زبانان‌ ايراني‌نيز، همانند خودشان‌ ترك‌ ، هستند. (4) پس‌ از اين‌، نوبت‌ به‌ قفقازيها رسيد كه‌ بر طبل‌ تبليغات‌ خود بكوبند و بر رگ‌ حسّاس‌ تركان‌ ايران‌ - خاصّه‌آذربايجاني‌ها زخمه‌ بزنند و با استدلال‌هاي‌ معهود خويش‌، آنان‌ را به‌ سوي‌ خود بخوانند. قفقازيها، دولتي‌ مستقّل‌ به‌ نام‌ «جمهوري‌ آذربايجان‌» تاسيس‌ كرده‌ بودند، موطن‌ آنها ارتباطي‌ با آذربايجان‌ نداشت‌ جزهم‌ جواري‌. اولياي‌ «جمهوري‌ آذربايجان‌» واقف‌ بودند كه‌ آذربايجاني‌ها هميشه‌ پرچمدار و مشعل‌دار ايران‌ و ملّيت‌ايراني‌ بوده‌اند اما مي‌پنداشتند كه‌ آنها اين‌ نسبت‌ و ملّيت‌ ايراني‌ را با اكراه‌ و ناخرسندي‌ تحمّل‌ مي‌كنند و بدون‌ ترديد-دير يا زود از ايران‌ جدا خواهند شد و به‌ سائقة‌ برخي‌ اشتراكات‌ و علائق‌ زباني‌ و مذهبي‌ و نسبي‌، به‌ آنها ملحق‌ خواهندگرديد و سرانجام‌ جمهوري‌ آذربايجان‌ نيز، پايتخت‌ خود را از باكو به‌ تبريز- مركز آذربايجان‌- انتقال‌ خواهد داد. با اين‌ تصوّرات‌، قفقازيها بر تعداد مبلّغين‌ خود افزودند و آنان‌ را تحريض‌ كردند كه‌ تركان‌ آذربايجان‌ را نسبت‌ به‌ طرح‌الحاق‌، تشويق‌ نمايند و با خود متّحد سازند. براي‌ نيل‌ به‌ اين‌ هدف‌، دست‌ به‌ انتشار جرايدي‌ زدند كه‌ بيش‌ از همه‌،نشرية‌ «آچيق‌ سوز» (سخن‌ صريح‌) قابل‌ ذكر است‌ و مدير آن‌، نويسنده‌، شهير و زبردست‌، محمّدامين‌رسول‌زاده‌، رهبرحزب‌ «مساوات‌» (5) بود از طرف‌ ديگر، ايرانيان‌ از ناميدن‌ آن‌ جمهوري‌ با عنوان‌ «آذربايجان‌» خشمگين‌ و آزرده‌ خاطرشدند. مقالاتي‌ كه‌ در مطبوعات‌ قفقاز در اين‌ باب‌ انتشار مي‌يافت‌، موجب‌ تحريك‌ و عكس‌العمل‌ نشريات‌ تهران‌مي‌شد شاخص‌ترين‌ آنها كه‌ مي‌توان‌ گفت‌ پرچمدار و پيشتاز همه‌ محسوب‌ مي‌شد نشريه‌ نيمه‌ رسمي‌ (ايران‌)، به‌مديريت‌ نويسنده‌ معروف‌ و متضلّع‌، ملك‌الشعرا بهار بود. به‌ هر حال‌، اين‌ دو نشرية‌ ايراني‌ و قفقازي‌، درگير مناظرات‌ و مجادلات‌ پرشوري‌ شدند اين‌ جدال‌ مطبوعاتي‌،نوسانات‌ و اوج‌ و فرودهايي‌ داشت‌، يكي‌ چيزي‌ مي‌نوشت‌، ديگري‌ به‌ مقابله‌ و مدافعه‌ برمي‌خاست‌ و رشته‌هاي‌ آن‌ديگري‌ را پنبه‌ مي‌كرد موضوع‌ و محور اصلي‌ بحث‌، «ايران‌» بود و دو مسالة‌ مهم‌ّ مطرح‌ شده‌ عبارت‌ بودند از اينكه‌: 1- آيا باكو و گنجه‌ و چند شهر ديگر كه‌ در جنوب‌ قفقاز قرار دارند، واقعاً مي‌توانند جزء آذربايجان‌ محسوب‌ بشوند؟و اينكه‌ آيا قفقازيها، در ناميدن‌ جمهوري‌ خود با عنوان‌ «آذربايجان‌» عذري‌ و توجيهي‌ دارند؟ 2- آيا مردم‌ آذربايجان‌ و زنجان‌ و ساير ترك‌ زبانان‌ ايراني‌، به‌ تركاني‌ نسب‌ مي‌برند كه‌ در طول‌ تاريخ‌ به‌ ايران‌ مهاجرت‌كرده‌اند؟ يا اصل‌ و نسب‌ آنها به‌ فارس‌هاي‌ ايران‌ مي‌رسد كه‌ با فتوحات‌ چنگيز و اخلاف‌ او، اجباراً ترك‌ زبان‌ شده‌اند وزبان‌ اصلي‌ و اوّليه‌ خود (فارسي‌) را فراموش‌ كرده‌اند. امّا چنانكه‌ معهود است‌، اينگونه‌ مناقشات‌، حتي‌ با تكرار و تطويل‌ نيز، به‌ نتيجة‌ معقول‌ و مستدّلي‌ نمي‌رسد در اينجاهم‌ هيچيك‌ از طرفين‌ سودي‌ نبرد و نتوانست‌ بر ديگري‌ غلبه‌ كند چون‌ با مساله‌ مورد بحث‌ بطور علمي‌ و خالي‌ ازغرض‌، برخورد نمي‌كرد البتّه‌ هريك‌ از طرفين‌، در پي‌ يك‌ منشا و دستمايه‌، تاريخي‌ و علمي‌ براي‌ مدّعاي‌ خودش‌ بودليكن‌ استدلالش‌ چوبين‌ بود و در راهي‌ ناهموار گام‌ برميداشت‌ و به‌ شيوه‌اي‌ نادرست‌ متوسّل‌ مي‌شد تا اغراض‌ وتعصّبات‌ خاص‌ سياسي‌اش‌ را بر آن‌ استوار نمايد و حريف‌ را از ميدان‌ به‌ در ببرد. ديري‌ نگذشت‌ كه‌ بلشويك‌ها به‌ قفقاز هجوم‌ آوردند و بر اثر اين‌ واقعه‌، ديگر هم‌ّ و غم‌ جمهوريهاي‌ كوچك‌ منطقة‌قفقاز، معطوف‌ به‌ دفاع‌ از سرزمين‌هاي‌ خودشان‌ گرديد و به‌ عبارت‌ ديگر، به‌ خودشان‌ مشغول‌ شدند و به‌ سبب‌اضطراري‌ كه‌ در دفع‌ تعّرضات‌ بلشويك‌ها داشتند بيشتر به‌ سلاح‌ و تفنگ‌ روي‌ آوردند تا پرو پاگانداي‌ ژورناليستي‌ وقلمي‌ و از اين‌ گرفتاري‌ و دلمشغولي‌ نوظهور، ديگر فرصتي‌ براي‌ تبليغاتي‌ از نوع‌ گذشته‌ پيدا نكردند. با همه‌ اين‌ توضيحات‌، اين‌ مساله‌ آن‌ قدر كه‌ بعضي‌ مي‌پندارند، مبهم‌ و غامض‌ نيست‌ به‌ شرطي‌ كه‌ با ديدي‌ منصفانه‌ وخالي‌ از اغراض‌ سياسي‌ بدان‌ پرداخته‌ شود: واقعيت‌ اين‌ است‌ كه‌ مرزهاي‌ ايران‌ در مجاورت‌ دشتهاي‌ تركستان‌، تعداد انبوهي‌ از عشاير ترك‌ و دام‌ و دواب‌ و حشم‌ايشان‌ را در خود جاي‌ داده‌ است‌، اراضي‌ واقع‌ شده‌ در اين‌ مناطق‌ تا نواحي‌ بين‌النهرين‌ و آسياي‌ صغير، از قديم‌ الايّام‌،به‌ داشتن‌ مراتع‌ پرنعمت‌ و چراخورهاي‌ بسيار وسيع‌ و چمنزارهاي‌ سبز و خرّم‌ و درخت‌ و آب‌ و علف‌، شهره‌ بوده‌اند.اين‌ مناطق‌ از دير باز - حتي‌ پيش‌ از تاريخ‌ ملجا و پناهگاه‌ اين‌ ايلات‌ و عشاير بوده‌ است‌.آنها وقتي‌ از دشمن‌ شكست‌مي‌خوردند، در اين‌ نواحي‌ پناه‌ مي‌جستند و آنگاه‌ كه‌ در سرزمين‌ اصلي‌ و دشتهاي‌ محّل‌ زندگي‌ خويش‌، عرصه‌ برايشان‌ تنگ‌ مي‌شد با تحمّل‌ مشقّات‌ بسيار راهي‌ دراز تا سورّيه‌ و بين‌النهّرين‌ را در مي‌نورديدند و به‌ اين‌ نواحي‌ سرازيرمي‌شدند. اعمال‌ و رفتار هلاكوخان‌ مغول‌ و اخلاف‌ او، همينطور تيمورلنگ‌ و سلاجقه‌ كه‌ در صفحات‌ تاريخ‌ مضبوط‌ است‌ ازتاخت‌ و تاز و غارت‌ و تصرّف‌ زمين‌ها در ايران‌ و انيران‌، امري‌ خارج‌ از اين‌ رسم‌ و قاعدة‌ كلّي‌ نبوده‌ است‌ و آنها درست‌،بر همان‌ سنّت‌ ديرين‌، اجداد خودشان‌ رفته‌اند. ايران‌، ديواري‌ چون‌ ديوار چين‌ نداشت‌ كه‌ مانع‌ نفوذ و هجوم‌ اقوام‌ ديگر بشود به‌ همين‌ سبب‌ اقوام‌ و طوايف‌ مختلف‌در طي‌ تاريخ‌، مرزهاي‌ اين‌ سرزمين‌ را درهم‌ مي‌نورديدند و با زنان‌ و فرزندان‌ و اسبها و دام‌هاي‌ خود، در امتداد ثغوراين‌ كشور جولان‌ مي‌دادند و در طلب‌ امنيّت‌ و چراگاه‌، طول‌ و عرض‌ آن‌ نواحي‌ را زير پا مي‌گذاشتند و هر جا را كه‌مناسب‌ زندگي‌ خويش‌ تشخيص‌ ميدادند در آن‌ فرود مي‌آمدند و رحل‌ اقامت‌ مي‌افكندند و آن‌ مكان‌ را موطني‌ جديدتلّقي‌ نموده‌، شروع‌ به‌ احياء و بهره‌برداري‌ از آن‌ مي‌كردند و پس‌ از آن‌ از موطن‌ سابق‌ خود يادي‌ نمي‌كردند و از آن‌سخني‌ به‌ ميان‌ نمي‌آوردند با سكنة‌ اصلي‌ اين‌ موطن‌ جديد در مي‌آميختند و خود را با آداب‌ و رسوم‌ و مذهب‌ ايشان‌وفق‌ مي‌دادند و به‌ مرور ايّام‌، در ميان‌ مردمان‌ بومي‌ و اصلي‌ تحليل‌ مي‌رفتند. امّا، زبان‌ از آشكارترين‌ و مهم‌ّترين‌ شاخصه‌هايي‌ است‌ كه‌ با آن‌ قومي‌ از اقوام‌ ديگر باز شناخته‌ مي‌شود و نظير سايرعوامل‌ تمايز و به‌ سرعت‌ و سهولت‌ آنها، متروك‌ و فراموش‌ نمي‌شود زماني‌ كه‌ يك‌ زبان‌، با زباني‌ ديگر تلاقي‌ پيدامي‌كند ممكن‌ است‌ در تنازع‌ با آن‌، مغلوب‌ شود امّا به‌ آساني‌ در برابر حريف‌، جا خالي‌ نمي‌كند حتي‌ اگر تاثيرات‌ بسيارعميق‌ از رقيب‌ در خود بپذيرد و گروه‌ انبوهي‌ از واژگان‌ و تعابير آن‌ را جذب‌ كند. با توجّه‌ به‌ اصل‌ مذكور، زبان‌ تركي‌ نيزكه‌ تركان‌ آن‌ را از وطن‌ اصلي‌ خويش‌ با خود داشتند، امكان‌ نداشت‌ كه‌ همچون‌ ديگر مظاهر و خصايص‌ زندگي‌،بسادگي‌ متروك‌ شود اگر بخواهيم‌ قضّيه‌ را به‌ اختصار بررسي‌ كنيم‌ بايد احتمال‌ دهيم‌ كه‌ يكي‌ از دو پروسه‌ زير درموضوع‌ مورد بحث‌ جاري‌ و ساري‌ بوده‌ است‌: اوّل‌: اينكه‌ فرض‌ كنيم‌ مهاجرين‌، گروه‌ اندك‌ شماري‌ بوده‌اند كه‌ در ميان‌ ساكنين‌ اصلي‌ محل‌ فرود آمده‌ و سكني‌گزيده‌اند و چون‌ اكثريت‌ و غلبه‌ با همان‌ مردم‌ بومي‌ بوده‌ است‌ به‌ آنها تمكين‌ كرده‌اند و در اثر همنشيني‌ و اختلاط‌ وازدواج‌ با همين‌ ساكنين‌ اصلي‌، به‌ تدريج‌ خصايص‌ و ويژگيهاي‌ قومي‌ خود را از دست‌ داده‌ و در ميان‌ ايشان‌ به‌ تحليل‌رفته‌اند در اين‌ حالت‌، ديري‌ نمي‌گذرد كه‌ در ميان‌ سكنه‌ اصلي‌، پراكنده‌ مي‌شوند و به‌ سبب‌ اندك‌ شمار بودن‌ و ضعف‌خود، وجوه‌ تمايزشان‌ را از دست‌ داده‌ و در بين‌ جمعيّت‌ غالب‌ محو مي‌شوند به‌ طوري‌ كه‌ پس‌ از مدّتي‌، مهاجرين‌ ازاهالي‌ بومي‌ باز شناخته‌ نمي‌شوند. در شرايط‌ فوق‌، زبان‌ تركي‌ نيز، با همة‌ قوّت‌ و نفوذ خود بتدريج‌ متروك‌ و فراموش‌ مي‌شود و جاي‌ خود را به‌ زبان‌فارسي‌ يا هر زبان‌ ديگري‌ ميدهد كه‌ ساكنين‌ اصلي‌ بدان‌ تكلّم‌ مي‌كنند. فرض‌ ديگر اينكه‌ بگوييم‌: مهاجرين‌، گروهي‌ بسيار انبوه‌ و پر قدرت‌ بوده‌اند كه‌ وقتي‌ در اين‌ سرزمين‌ فرود آمده‌اند،سكنة‌ اصلي‌ را بيرون‌ رانده‌اند و با تهديد و ارعاب‌ آن‌ها را تحت‌ سلطه‌ و انقياد خود در آورده‌اند و پس‌ از آن‌، براي‌ خودشهرها و روستاهاي‌ مستقّلي‌ بنا كرده‌، به‌ تاسيس‌ دولت‌ و حكومت‌ پرداخته‌اند و شان‌ اين‌ حكومت‌ها در حدّي‌ بوده‌ كه‌در تاريخ‌ ايران‌ ذكر شده‌اند چنانكه‌ اين‌ امر در مورد دو عشيرة‌ «آق‌ قويونلو» و «قره‌قويونلو» اتّفاق‌ افتاده‌ است‌ كه‌ اينان‌پس‌ از رسيدن‌ به‌ قدرت‌، هرگز زبان‌ اصلي‌ خود- تركي‌ را- تَرك‌ نكردند و آن‌ را به‌ زباني‌ ديگر تبديل‌ ننمودند بر عكس‌،اين‌، ساكنان‌ بومي‌ محل‌ بودند كه‌ به‌ سلطة‌ آنها تن‌ در دادند و با ايشان‌ در آميختند و به‌ تدريج‌ در ميانشان‌، به‌ تحليل‌رفتند. خلاصه‌ اينكه‌، ترك‌ زبانهايي‌ كه‌ در سراسر ايران‌ پراكنده‌اند فارسي‌ زبان‌ نبوده‌اند كه‌ از روي‌ اجبار و اضطرار، ناچار به‌ترك‌ زبان‌ اصلي‌ خويش‌ و فراموش‌ كردن‌ آن‌ شده‌ باشند و آموختن‌ زبان‌ تركي‌ و تكلم‌ بدان‌، نتيجة‌ زور و اجبار فاتحين‌ترك‌ نيست‌ (چنانكه‌ اين‌ تصّور در ايران‌ شايع‌ است‌)، بلكه‌ تركان‌ كنوني‌ ايران‌ ذرّيه‌ و بقاياي‌ همان‌ ترك‌هايي‌ مي‌باشندكه‌ در زمانهاي‌ قديم‌، در طلب‌ مامن‌ و ماوي‌ و چراگاه‌، فاتحانه‌ از تركستان‌ به‌ ايران‌ آمده‌اند و در نقاط‌ مختلف‌ اين‌سرزمين‌ سكني‌ گزيده‌ و آن‌ را موطن‌ جديد خود قرار داده‌اند. اينان‌ به‌ مرور زمان‌ با سكنة‌ اصلي‌ در آميختند و در نتيجه‌اختلاط‌ و ازدواج‌، از عادات‌ و آداب‌ و رسوم‌ آنها متاثر شدند و حتّي‌ مذهب‌(6) ايشان‌ را قبول‌ كردند امّا با اينهمه‌، زبان‌مادريشان‌- تركي‌ را- حفظ‌ كردند و به‌ عبارت‌ ديگر، با اينكه‌ در ميان‌ ساكنين‌ اصلي‌ تحليل‌ رفتند هرگز زبانشان‌ رافراموش‌ نكردند. حجت‌ ما بر اين‌ مدّعا- غير از آنچه‌ به‌ اجمال‌ (7) بيان‌ شد- شهادت‌ صريح‌ كتب‌ تاريخي‌ است‌ مبني‌ بر اينكه‌: با زور واجبار نمي‌توان‌ قومي‌ را به‌ ترك‌ كردن‌ و از ياد بردن‌ زبان‌ مادريش‌ وادار كرد. همينطور با جبر و اكراه‌، ممكن‌ نيست‌ آن‌قوم‌ را به‌ صحبت‌ كردن‌ به‌ زباني‌ بيگانه‌ الزام‌ نمود چون‌ اگر چنين‌ پديده‌اي‌ قابل‌ تحّقق‌ بود، اعراب‌ نيز در كار تبديل‌ زبان‌فارسي‌ به‌ عربي‌ موفّق‌ مي‌شدند زيرا كه‌ با فتح‌ ايران‌، بزرگان‌ و امراي‌ كشور را به‌ اسارت‌ در آوردند ريشة‌ سيادت‌ وسروري‌ آنها را از بيخ‌ بركندند، بر شهرهايشان‌ مسلط‌ گشته‌، استقلال‌ ايشان‌ را از بين‌ بردند. اسلام‌ و قرآن‌ را در ميانشان‌رواج‌ داده‌، چندين‌ قرن‌ بر اين‌ سرزمين‌ حكمراني‌ كردند، زبان‌ عربي‌ را به‌ عنوان‌ زبان‌ رسمي‌ رسايل‌ و مكتوبات‌ ديواني‌مقّرر نمودند و مردمان‌ را از نوشتن‌ به‌ زباني‌ غير از عربي‌ بر حذر داشتند. مضاف‌ بر اين‌، از ميان‌ خود قوم‌ مغلوب‌، بيش‌از دو يا سه‌ هزار نفر شاعر و دانشمند ظهور كردند و به‌ آموختن‌ عربي‌ و ترويج‌ آن‌ همت‌ گماشتند تا آنجا كه‌ قريب‌ صدهزار تاليف‌ به‌ عربي‌ از خود به‌ يادگار نهادند با همه‌ اين‌ تفصيلات‌، قوم‌ غالب‌ هرگز موفق‌ نشد كه‌ با اين‌ تمهيدات‌ايرانيان‌ را وادار به‌ ترك‌ زبان‌ فارسي‌ بكند و عربي(8)‌ را جانشين‌ آن‌ نمايد. در ادامة‌ بحث‌ اصلي‌ خود در باب‌ زبان‌ تركي‌، اين‌ نكته‌ را بايد يادآوري‌ كنيم‌ كه‌ در ميان‌ ملّت‌هاي‌ مختلف‌ ترك‌ زبان‌،تفاوت‌ هايي‌ از لحاظ‌ شخصيّت‌، عواطف‌ و خلقيّات‌ وجود دارد كه‌ آنها را بايد معلول‌ اختلاف‌ در نسب‌ و نژاد تركان‌نواحي‌ مختلف‌ با تركان‌ اصيل‌ تلقي‌ كرد ما ادّعا نمي‌كنيم‌ كه‌ مردم‌ آذربايجان‌ يا كل‌ّ ترك‌ زبانان‌ ايراني‌، ترك‌ خالص‌ وخلّص‌ مثل‌ برادران‌ تركستاني‌ خود هستند چنين‌ مدّعايي‌ را واقعيات‌ عيني‌ رد مي‌كند همينطور ما بر اين‌ نظر نيستيم‌ كه‌آذربايجان‌ از قديم‌ الايّام‌، مهد زبان‌ تركي‌ بوده‌ است‌ و مادها كه‌ حدود دو هزار سال‌ پيش‌ در آذربايجان‌ و همدان‌ و عراق‌مي‌زيستند آنچنانكه‌ بعضي‌ از زعماي‌ افراطي‌ ترك‌ مي‌پندارند، ترك‌ نبودند و پشتوانه‌ و دستماية‌ چنين‌ سخناني‌ فقط‌تحريف‌ تاريخ‌ و سخنان‌ مجعول‌ مي‌تواند باشد. كدام‌ تركي‌؟ احمد كسروي از واضحات‌ است‌ كه‌ وقتي‌ تعداد متكلّمين‌ يك‌ زبان‌، در نواحي‌ مختلف‌ و جهات‌ دور از هم‌، رو به‌ افزايش‌ نهاد و بااقوام‌ و ملّت‌هاي‌ مختلف‌ مجاورت‌ پيدا كرد طبعاً با زبانهاي‌ ديگر، تلاقي‌ ميكند و مردماني‌ گوناگون‌ و متنوّع‌، از شهري‌و روستايي‌ و ايلاتي‌ بدان‌ گفتگو مي‌كنند در اين‌ حالت‌ زبان‌، لهجه‌هاي‌ مختلفي‌ پيدا مي‌كند چنانكه‌ در مورد عربي‌ وفارسي‌ و امثال‌ آنها اتّفاق‌ افتاده‌ است‌. بنابراين‌، طبيعي‌ است‌ كه‌ تركي‌ ايراني‌ يا آذربايجاني‌(9) نيز، غير از زباني‌ باشد كه‌ در تركستان‌ - مهد زبان‌ تركي‌- بدان‌تكلّم‌ مي‌شود. همينطور غير از زباني‌ است‌ كه‌ تركان‌ عثماني‌ صحبت‌ مي‌كنند و سرانجام‌، با زباني‌ نيز كه‌ در قفقاز، ميان‌مسلمانان‌ روسيّه‌ و سركازيها* يا سراكپوس‌ها رايج‌ است‌، متفاوت‌ مي‌باشد. باري‌، زبان‌ تركي‌ آذربايجاني‌، با هر يك‌ از لهجه‌هايي‌ كه‌ اشاره‌ شد وجوه‌ افتراق‌ و تفاوتهايي‌ دارد و يك‌ نفر ترك‌ زبان‌آذربايجاني‌، در خواندن‌ و صحبت‌ كردن‌ و تفهيم‌ و تفاهم‌ با آن‌ لهجه‌ها با مشكلاتي‌ مواجه‌ مي‌شود، دور از حقيقت‌نيست‌ كه‌ عامل‌ موثر بُعد مكان‌ را به‌ عنوان‌ ميزان‌ و معياري‌ براي‌ مقايسة‌ اين‌ لهجه‌ها مورد نظر قرار دهيم‌. قفقاز، يك‌ پل‌ ارتباطي‌ است‌ كه‌ آذربايجان‌ را به‌ تركيّه‌، تركستان‌، حاجي‌ طرخان‌ يا استراخان‌، داغستان‌ و قازان‌ و غيراينها مرتبط‌ و متّصل‌ مي‌كند لذا تركي‌ قفقازي‌ نزديك‌ترين‌ لهجه‌ به‌ تركي‌ آذربايجاني‌ است‌ و واسطة‌ ارتباط‌ آن‌ با سايرلهجه‌هاي‌ تركي‌، كه‌ در مناطق‌ مذكور(10) رايج‌اند. تركي‌ آذربايجاني‌ در حدّ خود و به‌ استقلال‌، زباني‌ است‌ جامع‌، زايا، توانا و واجد تمام‌ ويژگيها و مزاياي‌ يك‌ زبان‌پرورده‌، مترّقي‌ و تكامل‌ يافته‌. و گر چه‌ تاكنون‌ در نوشتار و تاليف‌ و تصنيف‌، چندان‌ مورد استفاده‌ قرار نگرفته‌ است‌،داراي‌ خصّوصيات‌ و مزيت‌هاي‌ منحصر به‌ فردي‌ است‌ كه‌ آن‌ را از اكثر زبانهاي‌ پيشرفتة‌ دنيا ممتاز مي‌كند. اين‌ موضوع‌،در خور بحثي‌ تحليلي‌ است‌ و چون‌ در اين‌ گفتار، مجال‌ شرح‌ و تفصيل‌ نيست‌، صرفاً به‌ بيان‌ بخشي‌ از اين‌ ويژگيهابسنده‌ مي‌كنيم‌: 1- كثرت‌ انواع‌ فعل‌: در تركي‌ آذربايجاني‌، براي‌ بيان‌ فعل‌ ماضي‌، چهارده‌ نوع‌ خّاص‌ وجود دارد، مي‌گوييم‌: چهارده‌«نوع‌» و نه‌ «صيغه‌» چنانكه‌ در عربي‌ مصطلح‌ است‌. زيرا كه‌ در زبان‌ فارسي‌ و عربي‌، بيشتر از چهار يا پنج‌ نوع‌ ماضي‌استعمال‌ نمي‌شود مثلاً: ذَهَب‌َ، قَد ذَهَب‌َ ،كان‌ ذَهَب(11‌َ) و فعل‌ مضارع‌ كه‌ در اكثر زبان‌ها، زمان‌ حال‌ و مستقبل‌اش‌ مشترك‌است‌، چهار نوع‌: يكي‌ براي‌ حال‌، ديگري‌ براي‌ بعد از حال‌ يا مستقبل‌ قريب‌(12) ، دو نوع‌ ديگر نيز براي‌ شرط‌ و تمنّي‌ وبراي‌ مستقبل‌ كه‌ با افزودن‌ س‌ يا سوف‌ به‌ مضارع‌ ساخته‌ مي‌شود صيغه‌ خاص‌ ديگري‌ وجود دارد. 2- فراواني‌ مواد و مصالح‌ براي‌ بيان‌ ما في‌ الضمير و قدرت‌ تعبير و توانايي‌ تمييز و تشخيص‌ ميان‌ مفاهيم‌ و مضامين‌متشابه‌ و نزديك‌ به‌ هم‌. به‌ عنوان‌ مثال‌ نويسنده‌ مي‌تواند حدود صد مضمون‌ و مفهوم‌ باريك‌ و دقيق‌ در اين‌ زبان‌مشخص‌ كند كه‌ در زبان‌هاي‌ ديگر، اصلاً قابل‌ اظهار و بيان‌ نيستند يعني‌ لفظ‌ و تعبير خاصي‌ ندارند مثلاً در فارسي‌ براي‌همه‌ اين‌ واژه‌ها و تعبيرات‌: هرول‌، عدا، ركض‌ صرفاً واژة‌ «دويد» را به‌ كار مي‌برند يا تنها همان‌ را دارند در حاليكه‌ درتركي‌ آذربايجاني‌، براي‌ هر كدام‌، لفظ‌ و تعبير خاص‌ و مستقلي‌ وجود دارد: لهلدي‌، يوگوردي‌، قاچدي‌ و امثال‌ اين‌موارد، بسيار زياد و خارج‌ از حدّ شمارند. [علامت‌ * نشانگر اين‌ است‌ كه‌ مترجم‌ انگليسي‌ در آن‌ مورد توضيحاتي‌ دارد كه‌ در بخش‌ پاياني‌ آورده‌ شده‌ است‌. ] 3- در برداشتن‌ قواعدي‌ ساده‌ و بسيط‌، براي‌ متعدّي‌ كردن‌ افعال‌ و بناي‌ فعل‌ مجهول‌ و مشاركت‌، كه‌ در اكثر زبان‌هاچنين‌ خّصوصيتي‌ يافت‌ نمي‌شود. مثلاً در فارسي‌ و انگليسي‌ مي‌گويند: زيد و عمرو، همديگر را زدند. به‌ جاي‌: زيدعمرو را زد و يا مي‌گويند: زيد بحالت‌ زده‌ شده‌ در آمد. به‌ جاي‌: زيد زده‌ شد. در فارسي‌ براي‌ متعدّي‌ كردن‌، اگر هم‌ قاعده‌اي‌ وجود داشته‌ باشد عّام‌ و فراگير نمي‌باشد يعني‌ قاعدة‌ جامعي‌ نيست‌و در همه‌ موارد كاربرد ندارد امّا در تركي‌ آذربايجاني‌، اگر به‌ فعل‌ چيزي‌ اضافه‌ كنيم‌ مفهوم‌ مشاركت‌ و مجهول‌ بودن‌حاصل‌ مي‌شود و با افزودن‌ لفظ‌ (دي‌) فعل‌، بصورت‌ متعدي‌ در ميآيد: ووردي‌ = زد ووروشدي‌ = با ديگري‌ زد و خورد كرد وورولدي‌ = زده‌ شد ووردوردي‌ =موجب‌ زده‌ شدن‌ ديگري‌ گرديد (يكي‌ را به‌ زدن‌ ديگري‌ وادار كرد) 4- استوار بودن‌ قواعد صرفي‌ و نحوي‌ آن‌، به‌ طوريكه‌ شاذّ و استثنا در اين‌ زبان‌، به‌ ندرت‌ يافته‌ ميشود بر خلاف‌ زبان‌فارسي‌ و غالب‌ زبان‌هاي‌ اروپايي‌، كه‌ در آنها افعال‌ بي‌قاعده‌ بسيار زياد است‌ و در ديگر قواعد دستوريشان‌ نيز، استثنا وعدول‌ از قاعده‌ فراوان‌ ديده‌ مي‌شود همينطور بر خلاف‌ عربي‌ است‌ كه‌ در آن‌ افعال‌ متصّل‌ بسيار وجود دارد 5- وجود نشانة‌ خاصّي‌ براي‌ مصدرهاي‌ اصلي‌ و با قاعده‌، يعني‌ لفظ‌ (ماخ‌) كه‌ مصدر را از اسم‌ و ديگر صيغه‌هامتمايز ميكند. اين‌ مورد نيز بر خلاف‌ زبان‌ عربي‌ است‌. 6- داشتن‌ الفاظي‌ خاص‌ّ براي‌ تاكيد كه‌ با افزودن‌ (با) يا (م‌) بر حرف‌ اوّل‌ كلمة‌ مورد تاكيد حاصل‌ مي‌شود: قب‌ قره‌(سياه‌ سياه‌) و اين‌ در تاكيد براي‌ رنگها استعمال‌ مي‌شود.(13) 7- داشتن‌ الفاظي‌ مخصوص‌ براي‌ تعميم‌، كه‌ با تبديل‌ حرف‌ اوّل‌ كلمة‌ مورد تعميم‌ به‌ (م‌) به‌ دست‌ ميآيد: كتاب‌ متاب‌(كتاب‌ و نظاير آن‌) (2) 4- كتب‌ و مطبوعات‌ چنانكه‌ پيش‌ از اين‌ گفته‌ شد زبان‌ تركي‌ در ايران‌، بيشتر در محاوره‌ به‌ كار ميرود و زبان‌ نوشتار و تاليف‌ و تصنيف‌نيست‌. به‌ درستي‌ نمي‌دانيم‌ كه‌ تركي‌ در عهد هولاكو و اولاد و احفاد او، چه‌ وضعيّتي‌ داشته‌ است‌ آيا به‌ عنوان‌ زباني‌ديواني‌ و براي‌ نگارش‌ رسايل‌ و نامه‌هاي‌ اداري‌ از آن‌ استفاده‌ مي‌شد يا نه‌؟ امّا در مورد دوران‌ متاخر، از آنچه‌ كه‌ به‌ مارسيده‌ است‌ (مدارك‌ و قراين‌…) معلوم‌ مي‌شود كه‌ زبان‌ تركي‌ در قرون‌ گذشته‌، هميشه‌ مورد طعن‌ و تحقير و غضب‌حكّام‌ بوده‌ است‌ و با آن‌ همانند يك‌ زبان‌ بيگانه‌ و اجنبي‌ برخورد شده‌ است‌ و بسيار قابل‌ توجّه‌ است‌ كه‌ اين‌ جفا وبي‌مهري‌، حتي‌ در دورة‌ سلسله‌هايي‌ كه‌ خود ترك‌ زبان‌ بوده‌اند، ادامه‌ داشته‌ است‌ و طرفه‌ آن‌ است‌ كه‌ عهد صفّويه‌ ازاين‌ لحاظ‌، بدترين‌ و شديدترين‌ ايّام‌ بوده‌ است‌ از آنجا كه‌ جنگ‌ و ستيز با دولت‌ عثماني‌ در سرتاسر حكومت‌ اين‌سلسله‌، از شاه‌ اسماعيل‌ تا شاه‌ سلطان‌ حسين‌ (البته‌ با وقفه‌هايي‌) ادامه‌ داشت‌، گويا به‌ صلاح‌ ايران‌ و ملّيت‌ ايراني‌مي‌دانستند كه‌ خصومت‌ با تركان‌ عثماني‌ را به‌ تمام‌ مظاهر زندگي‌ آنها- حتي‌ به‌ زبانشان‌ تسرّي‌ بدهند. وضع‌ اسف‌بارزبان‌ تركي‌ در اين‌ عهد، به‌ سرنوشت‌ شوم‌ و غمبار دختري‌ زيبا ماننده‌ بود كه‌ خانوادة‌ شوهرش‌، دشمني‌ خوني‌ باخانوادة‌ پدريش‌ داشتند و با تحقير و آزار او، به‌ كينة‌ ديرينة‌ خويش‌ تسكيني‌ مي‌بخشيدند. در ايران‌ كمتر كسي‌، تركي‌ رادر نوشتن‌ مطالب‌ و مكاتبات‌ خود به‌ كار مي‌برد و بيشتر ترجيح‌ مي‌دهند به‌ فارسي‌ بنويسند حتي‌ كسانيكه‌ خود اهل‌زبانند، همينطور به‌ ندرت‌ عادت‌ به‌ خواندن‌ متن‌ تركي‌ دارند و اغلب‌، خواندن‌ متن‌ به‌ فارسي‌ را آسان‌تر مي‌دانند(14) از اوايل‌ انقلاب‌ مشروطه‌ (1324.ق‌)، بيش‌ از 30 نشريه‌ در تبريز و ديگر شهرهاي‌ آذربايجان‌ انتشار يافت‌ كه‌ از ميان‌آنها، تنها 3 نشريه‌ به‌ زبان‌ تركي‌ بود و چنانكه‌ اشاره‌ خواهيم‌ كرد، از هر يك‌ چند شماره‌ بيشتر (كمتر از شمار انگشتان‌دست‌) منتشر نشد و از همين‌ نكته‌ مي‌توان‌ تعداد شعرا و علماي‌ اين‌ زبان‌ را قياس‌ كرد. در طي‌ دو قرن‌ اخير، شعراي‌ معروفي‌ از آذربايجان‌ ظهور كرده‌اند كه‌ از ميان‌ آنها پنج‌ تن‌ به‌ فصاحت‌ و طلاقت‌ لسان‌ وزيبائي(15)‌ اشعارشان‌ شهره‌اند نيست‌ چون‌ پيش‌ از او، برادرانش‌ هومر يوناني‌ و فردوسي‌ ايراني‌ نيز چنين‌ كردند. 2- ملاّ محمّد باقر خلخالي‌: از احوال‌ و آثارش‌، اطّلاع‌ چنداني‌ ندارم‌ جز اينكه‌ كتابي‌ به‌ نظم‌ آورده‌ است‌ با عنوان‌«ثعلبيّه‌» كه‌ در آن‌ قصة‌ روباهي‌ را حكايت‌ مي‌كند كه‌ در اصفهان‌ زندگي‌ مي‌كند. پس‌ از مدّتي‌ روزگار بر او سخت‌مي‌گيرد و از جهت‌ رزق‌ و روزي‌ در مضيقه‌ مي‌افتد و ناچار از ترك‌ يار و ديار مي‌شود و راه‌ غربت‌ در پيش‌ مي‌گيرد (بافت‌كتاب‌ بر روال‌ كليله‌ و دمنه‌* است‌). باري‌ روباه‌ در ضمن‌ روايت‌ حال‌ و روزگار خويش‌، از مادر زنش‌ و از خروسي‌ كه‌ در بين‌ راه‌ گرفته‌ و از دستش‌ در رفته‌است‌ نيز از گرگي‌ كه‌ در سر راه‌ با او مواجه‌ شده‌ و او را با حيله‌ به‌ دامي‌ گرفتار ساخته‌ است‌… حكايت‌ مي‌كند. خلخالي‌از هر فرصتي‌ براي‌ ايراد پند و اندرز و دادن‌ درس‌ اخلاق‌ به‌ خوانندة‌ خويش‌ از اين‌ شاعران‌، تنها تعداد معدودي‌ به‌تركي‌ شعر سروده‌اند در اينجا، آنچه‌ از تاريخچة‌ نشرّيات‌ مذكور و ترجمه‌ حال‌ اين‌ شاعران‌ به‌ خاطر دارم‌ مي‌آورم‌.نخست‌ نشرّيات‌: 1- شكر*: به‌ مديريت‌ ميرزا مناف‌ ثابت‌ زاده‌، در اوايل‌ انقلاب‌ مشروطه‌ انتشار يافت‌ و پس‌ از چند شماره‌ تعطيل‌گرديد. مديرش‌ بعد از آن‌ به‌ قفقاز رفت‌ و در ميان‌ شعراي‌ آن‌ خطّه‌ شهرتي‌ يافت‌ و برخي‌ اشعار خود را در جرايد آنجامنتشر كرد (1337؟) به‌ عنوان‌ نمايندة‌ جمهوري‌ عشق‌آباد به‌ تهران‌ آمد و بعد از چند ماه‌ توقّف‌، دوباره‌ به‌ قفقازبرگشت‌ و هنوز هم‌ در آنجاست‌. 2- ملاعمو*: در محّلة‌ دوچي‌ يكي‌ از محلّات‌ تبريز و پرجمعيت‌ترين‌ آنها در سال‌ 1325 انتشار يافت‌ اهالي‌ اين‌ محلّه‌از طرفداران‌ محمّدعلي‌ شاه‌ (مخلوع‌) بودند و بعد از آنكه‌ دشمني‌ وعداوت‌ آنها با آزاديخواهان‌ محلات‌ ديگر شدت‌گرفت‌ اين‌ نشريه‌ مرتباً مشروطه‌خواهان(16)‌ را لعن‌ و نفرين‌ مي‌كرد و از هيچ‌ جفايي‌ در حق‌ آنها فرو گذار نمي‌كرد. 3- صحبت‌: به‌ وسيله‌ ميرزا سيّدحسين‌خان‌، مدير نشرية‌ عدالت‌ منتشر مي‌شد امّا پس‌ از انتشار چند شماره‌ كه‌ درآنها از آزادي‌ زنان‌ و كشف‌ حجاب‌ دم‌ زده‌ بود، توقيف‌ شد و سيدحسين‌خان‌ به‌ كفر و الحاد متهم‌ شد و تبعيد گرديد. امّا در مورد شعرا: ما در اينجا شاعراني‌ را ذكر مي‌كنيم‌ كه‌ ديوانشان‌ به‌ چاپ‌ رسيده‌ است‌ يا به‌ هر حال‌ كتابي‌ به‌ زبان‌تركي‌ دارند شمه‌اي‌ از شرح‌ احوال‌ و آثار آنان‌ را مي‌آوريم‌ به‌ اميد اينكه‌ در آينده‌ بتوانيم‌ ترجمة‌ احوال‌ و آثارشان‌ را باشرح‌ و تفصيل‌ تدوين‌ كنيم‌ و همراه‌ با نمونه‌هايي‌ از شعر ايشان‌ به‌ خوانندگان‌ «العرفان‌» تقديم‌ نماييم‌ البتّه‌ بعد ازبازگشت‌ از اين‌ سفر كه‌ امكان‌ تحقيق‌ و تجسّس‌ در اين‌ باب‌ برايمان‌ فراهم‌ شود به‌ حول‌ و قوة‌ الهي‌. 1- دخيل‌: اسمش‌ ملاّحسين‌، از مردم‌ مراغه‌ و از پيروان‌ مرحوم‌ شيخ‌ احمد احسائي‌ بود كه‌ به‌ شيخيّه‌ معروفند ازآثارش‌ چنين‌ بر مي‌آيد كه‌ از فلسفة‌ قديم‌ و اصطلاحات‌ صوفيه‌ مطّلع‌ بوده‌ است‌ به‌ نظرم‌ مي‌آيد كه‌ در گذشته‌ از كساني‌شنيده‌ام‌ كه‌ دخيل‌، مدّتي‌ در نجف‌ يا كربلا اقامت‌ داشته‌ و به‌ تحصيل‌ علوم‌ عربيّه‌ مشغول‌ بوده‌ است‌. مجموعة‌ اشعار او در چند جلد تدوين‌ شده‌ و مكّرراً به‌ چاپ‌ رسيده‌ است‌، مضمون‌ اين‌ اشعار غالباً در رثا و ذكرمصايب‌ ائمّه‌ اثنا عشر، مخصوصاً امام‌ سوم‌ است‌. حدس‌ مي‌زنم‌ كه‌ دخيل‌، در ذكر واقعة‌ كربلا بيش‌ از سي‌ هزار بيت‌شعر دارد براي‌ هر موضوع‌، جايي‌ جداگانه‌ اختصاص‌ داده‌ و اطناب‌ و دراز گويي‌ را به‌ حدي‌ رسانيده‌ است‌ كه‌ بيش‌ ازآن‌ متصوّر نيست‌ و غير از او شايد هيچ‌ ديّار البشري‌ نتواند چنين‌ موهوماتي‌ سر هم‌ بكند. در ذكر وقايع‌، قصّه‌هاي‌عجيب‌ و غريبي‌ آورده‌ كه‌ پيش‌ از وي‌ به‌ مخيّلة‌ احدي‌ از قصّاص‌ (قصه‌پردازان‌) نرسيده‌ است‌ از اين‌ قبيل‌ كه‌: سلطان‌قيس‌، پادشاه‌ هند، در روز عاشورا به‌ شكار ميرود و در تعقيب‌ يك‌ آهو از لشكريانش‌ جدا مي‌شود، ناگهان‌ شيري‌پديدار مي‌گردد و راه‌ بر شاه‌ مي‌بندد او ناچار به‌ امام‌ حسين‌ متوسّل‌ ميشود و با بر زبان‌ آوردن‌ نام‌ وي‌، امام‌ در يك‌ آن‌براي‌ نجات‌ او ظاهر ميگردد در حاليكه‌ از شدّت‌ جراحات‌ بي‌رمق‌ شده‌ و خون‌ از زخم‌هايش‌ جاري‌ است‌. همينطور است‌ قصة‌ «درة‌ الصدف‌» دختر يكي‌ از روساي‌ قبايل‌ عرب‌، كه‌ براي‌ رهايي‌ اسراي‌ كربلا و گرفتن‌ سرهاي‌شهدا از دست‌ افراد يزيد قيام‌ مي‌كند با دختران‌ جواني‌ كه‌ در ركاب‌ وي‌ قهرمانانه‌ مي‌جنگند… شايد وجود چنين‌ قصه‌هايي‌ است‌ كه‌ موجب‌ رواج‌ و شهرت‌ اشعار دخيل‌، در ميان‌ عامّة‌ مردم‌ شده‌ است‌ و شاعرمورد اقبال‌ و پسند ايشان‌ مي‌باشدچون‌ اين‌ طبقه‌، از خواندن‌ و شنيدن‌ اين‌ قبيل‌ قصص‌ حظ‌ّ خاصي‌ مي‌برند. با وجود اين‌، دخيل‌ - چنانكه‌ از اشعارش‌ برمي‌آيد- شاعري‌ خوش‌ طبع‌ و نيكو سخن‌ بود به‌ فنون‌ كلام‌ و اساليب‌سخن‌ احاطة‌ كامل‌ داشت‌، در سرودن‌ شعر سبك‌ و شيوه‌اي‌ بديع‌ و بي‌سابقه‌ اتخاذ كرده‌ بود. مضمون‌ آثارش‌ نيز بكر وبديع‌ و از مضامين‌ مبتذل‌ و تكراري‌ عاري‌ است‌ و غالب‌ سروده‌هايش‌ به‌ زيور آرايه‌ها و صنايع‌ بديعي‌ آراسته‌ است‌ امّادر اينكه‌ وقايع‌ تاريخي‌ را با موهومات‌ و جعليّات‌ در آميخته‌ است‌ تنها استفاده‌ مي‌كند و گاه‌ تمثيلي‌ مي‌آورد كه‌ براي‌ اونكته‌ايي‌ و فايده‌اي‌ در بر دارد. در اثناء كلام‌ وي‌ را به‌ تلاش‌ و كوشش‌ تحريض‌ مي‌كند و از بيكارگي‌ و راحت‌طلبي‌برحذر مي‌دارد و در جايي‌ به‌ تعدّد زوجات‌ حمله‌ مي‌كند… همة‌ اينها، با عباراتي‌ سهل‌ و ساده‌ وعاميانه‌ بيان‌ شده‌ است‌ اين‌ كتاب‌ چند بار به‌ چاپ‌ رسيده‌ است‌. 3- لعلي‌: اسمش‌ علي‌ و اصلاً نخجواني‌ بود امّا پس‌ از آنكه‌ در مدارس‌ و مراكز پزشكي‌ روسيه‌ تحصيلاتش‌ را به‌ اتمام‌رسانيد به‌ ايران‌ مهاجرت‌ كرد و در تبريز اقامت‌ كرد با خواص‌ّ شهر آشنا شد و به‌ ملاحظة‌ فضل‌ و ادب‌ و ظرافتش‌، موردمحبّت‌ و احترام‌ آنان‌ قرار گرفت‌ وي‌ مردي‌ فرنگي‌ مآب‌ بود و لباس‌ اروپايي‌ مي‌پوشيد لعلي‌، بر خلاف‌ عقايد عامّه‌سخن‌ مي‌گفت‌ و در اين‌ كار بي‌ اختيار بود هجاگو و هزّال‌ قهّاري‌ كه‌ هر كه‌ را مي‌خواست‌ هجو ميكرد از صاحبان‌ قدرت‌و افراد با نفوذ گرفته‌ تا ديگر طبقات‌. در اواخر عمر از اقامت‌ در تبريز ملول‌ شد و آهنگ‌ بازگشت‌ به‌ قفقاز كرد پس‌ به‌تفليس‌ رفت‌ و در آنجا سكونت‌ گزيد. طنزها و حكايات‌ لطيف‌ لعلي‌ معروف‌ شده‌ و در بين‌ عامّه‌ دهان‌ به‌ دهان‌ مي‌گردد ديوانش‌ چند بار به‌ چاپ‌ رسيده‌ ومتضمّن‌ انواع‌ مختلف‌ شعر از رثا و تغزّل‌ و هجو و هزل‌ مي‌باشد كه‌ بهتر از همه‌، همان‌ هجويات‌ اوست‌ چنانكه‌ بخشي‌از آنها به‌ قدري‌ مشهور شده‌اند كه‌ مردم‌ حفظشان‌ كرده‌اند و ماية‌ خنده‌ و تفريح‌ خاطرشان‌ مي‌شود. شاعر قصيده‌اي‌ درهجو روستاييان‌ و عادات‌ و اطوار ايشان‌ دارد كه‌ خشم‌ آنها را برانگيخته‌ و بعدها شاعري‌ از ميانشان‌ برخاسته‌ و به‌ لعلي‌جواب‌ گفته‌ است‌. هر دو قصيده‌ معروفند. 4- شكوهي‌:اسمش‌ حاج‌مهدي‌ و اصلاً تبريزي‌ است‌ امّا در عهد جواني‌ از روي‌ اضطرار به‌ نواحي‌ مختلف‌آذربايجان‌ سفر كرد و سرانجام‌ به‌ مراغه‌ رفت‌ تا از فقر و تنگدستي‌ و مضيقة‌ معاش‌ رها شود بطور دايم‌ در همين‌ شهرمقيم‌ شد و به‌ كسب‌ و تجارت‌ پرداخت‌ در اين‌ كار توفيق‌ يافته‌ و سود فراوان‌ برد در نتيجه‌ وضع‌ معاش‌ او بهتر شد وروزگار برايش‌ روي‌ خوش‌ نشان‌ داد شكوهي‌ تا آخر عمر در مراغه‌ زيست‌ و هنوز هم‌ اولاد و احفادش‌ در آن‌ شهر باقي‌هستند مضمون‌ اشعار او مدح‌ و غزل‌ و بيشتر هزل‌ و هجو و فكاهي‌ است‌. شاعر در آثار خود وقايع‌ و سوانح‌ زندگي‌خود را شرح‌ داده‌ و طي‌ آن‌ از سفرهاي‌ دور و درازش‌ در ايام‌ جواني‌ و مشقّات‌ و مرارت‌هايي‌ كه‌ تحمّل‌ كرده‌، سخن‌رانده‌ است‌ همينطور از رنج‌هايي‌ كه‌ از حاسدان‌ و رقيبانش‌ در مراغه‌ كشيده‌، ياد كرده‌ است‌. همة‌ اين‌ تفصيلات‌ با الفاظ‌و تعابير عاميانه‌ بيان‌ شده‌ و با طنز و شوخ‌ طبعي‌ و ظرافت‌ در آميخته‌ است‌. ديوان‌ شكوهي‌ چاپ‌ شده‌ و معروف‌ است‌ بعضي‌ از منظومه‌هايش‌ نيز بطور جداگانه‌ منتشر شده‌اند از جمله‌ منظومة‌«مناظرة‌ عقل‌ و عشق‌» علاوه‌ بر آثار ذكر شده‌، كتابي‌ نيز تدوين‌ كرده‌ كه‌ حاوي‌ لطايف‌ و حكايات‌ طنزآميز است‌ وهمراه‌ ديوانش‌ به‌ چاپ‌ رسيده‌ است‌. 5- صرّاف‌: اسم‌اش‌ حاج‌ رضاست‌ و از خانداني‌ ثروتمند كه‌ در تبريز به‌ كار صرّافي‌ اشتغال‌ داشتند، برخاسته‌ است‌وي‌ در همين‌ چند سالة‌ اخير در گذشت‌ معروفيّت‌ عمدة‌ صراف‌ در غزل‌ است‌ و غزلهايش‌ به‌ زبان‌ خاص‌ و عام‌ افتاده‌ ومردم‌ كوچه‌ و بازار اغلب‌ اشعار وي‌ را زمزمه‌ مي‌كنند ديوانش‌ به‌ چاپ‌ رسيده‌ است‌، اين‌ شاعر، اشعار و غزلياتي‌ نيز به‌فارسي‌ دارد. برادر صرّاف‌ از علماي‌ معروف‌ تبريز بود و «ميرزا جعفر» نام‌ داشت‌ كه‌ از شاگردان‌ مرحوم‌ شيخ‌ هادي‌ تهراني‌ و ساكن‌نجف‌ بود و در همانجا در گذشت‌. 6- راجي‌ 7- نباتي‌ 8- دلسوز دربارة‌ اين‌ سه‌ شاعر، فعلاً نمي‌توانم‌ چيزي‌ بنويسم‌ چون‌ از احوال‌ و آثار ايشان‌ چيزي‌ به‌ يادم‌ نيست‌ وحضور ذهن‌ندارم‌ همينقدر مي‌دانم‌ كه‌ ديوانشان‌ چاپ‌ شده‌ است‌ و اينكه‌ راجي‌ از يك‌ خانوادة‌ معروف‌ تبريزي‌ بود كه‌ در اواخرعمر، به‌ حج‌ بيت‌اللّه‌ الحرام‌ رفت‌ و در راه‌ بازگشت‌ به‌ علت‌ غرق‌ شدن‌ كشتي‌، با ديگر مسافران‌ غرق‌ شد. علما من‌ از علماي‌ تبريز، كسي‌ را سراغ‌ ندارم‌ كه‌ به‌ تركي‌ آذربايجاني‌، كتابي‌ علمي‌ يا مذهبي‌ تاليف‌ كرده‌ باشد جز رساله‌اي‌موسوم‌ به‌ «عقائد الشيعه‌» كه‌ به‌ ملا احمد اردبيلي‌، معروف‌ به‌ مقدس‌، نسبت‌ داده‌اند امّا من‌ در كتب‌ تراجم‌ وزندگينامه‌هاي‌ علما، چنين‌ اثري‌ به‌ نام‌ مقدس‌ اردبيلي‌ نديده‌ام‌ و دليل‌ و سند خاصّي‌ در مورد اين‌ انتساب‌ وجود ندارد. در اينجا، لازم‌ به‌ يادآوري‌ است‌ كه‌ غير از آنچه‌ كه‌ ذكر شد، تعداد زيادي‌ از كتب‌ قصص‌ و روايات‌ و مراثي‌، به‌ تركي‌آذربايجاني‌ تاليف‌ شده‌ و بچاپ‌ رسيده‌اند امّا بيشتر از همين‌ اشارة‌ اجمالي‌، سزاوار بحث‌ و بررسي‌ نيستند. باري‌، آنچه‌ ما مي‌خواستيم‌ در اين‌ موضوع‌ بيان‌ كنيم‌ به‌ پايان‌ رسيد امّا پيش‌ از خاتمة‌ سخن‌، لازم‌ است‌ نكته‌اي‌ رايادآوري‌ كنيم‌ و آن‌ اينكه‌، زبان‌ تركي‌ آذربايجاني‌ از فقر و كمبود كتب‌ و نشريات‌ رنج‌ مي‌برد و همين‌ مساله‌ سبب‌ شده‌است‌ كه‌ اهل‌ اين‌ زبان‌، به‌ خواندن‌ تركي‌ عادت‌ نداشته‌ باشند و بيشتر به‌ زبان‌ فارسي‌ مطلب‌ بخوانند. كتب‌ و نشريات‌چاپ‌ قفقاز، تا حدي‌ اين‌ نقيصه‌ را بر طرف‌ مي‌كند كه‌ در سالهاي‌ اخير، تعداد انبوهي‌ از آنها- در موضوعات‌ مختلف‌ -به‌ آذربايجان‌ وارد مي‌شود بطوريكه‌ در تبريز كتابخانه‌اي‌ پيدا نمي‌شود كه‌ نسخه‌هاي‌ متعدّد از اينگونه‌ كتب‌ و نشرّيات‌را نداشته‌ باشد مثلاً در سال‌ 1334 مردي‌ قفقازي‌ در تبريز كتابخانه‌اي‌ داشت‌ كه‌ مختص‌ انتشارات‌ قفقاز بود و كتاب‌فارسي‌ و عربي‌ در آن‌ وجود نداشت‌. بطوريكه‌ گفتيم‌، تركي‌ قفقاز، تفاوت‌ چنداني‌ با تركي‌ آذربايجاني‌ ندارد و خواندن‌ متون‌ تركي‌ قفقازي‌ براي‌آذربايجانيها، دشواري‌ خاصي‌ ندارد چنانكه‌ پيش‌ از اين‌ اشاره‌ كرديم‌، شوق‌ و اقبال‌ مردم‌ آذربايجان‌ نسبت‌ به‌ مطالعه‌ به‌زبان‌ تركي‌، بيشتر شده‌ و روز به‌

منبع:

https://www.gunaz.tv/fa/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86--%D8%AA%D8%B1---%D8%AF%D8%B1-%D8%A7-%D8%B1%D8%A7%D9%86--%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF---%D8%B1%D9%88-%D9%8516562