قزلباشان=لاتینجه

Qızılbaş

 

Səfəvi Qızılbaş əsgəri, İranın Saadabad sarayında sərgilənən modeli

Qızılbaş (fars. قزلباش Qezelbāš; ing. Qizilbash) — Səfəvi.

Qızılbaşlığın mənası haqqında müxtəlif fikirlər mövcuddur. Bir rəvayətə görə Məhəmməd peyğəmbər Ühüd döyüşündə yaralanır, başından axan qanlar onun başını qızıl bir baş halına gətirir və bundan sonra Əli başında qırmızı tac ilə müharibələrdə iştirak etmişdir və qızılbaşlar bu adı burdan almışlar. Digər bir rəvayətə görə Şah İsmayıl İkinci Bəyazid dövründə öz əsgərlərini Anadoludan Suriyaya keçirəndə bu əsgərlərin də başında qırmızı təkkələr varmış və bundan sonra şiələrə qızılbaş deməyə başlamışlar.[1]

Alman alimi Brokelmana görə isə atasının ölümündən sonra Şeyx Heydər öz təriqətinə yeni bir şəkil verdi ki, bu da öz ifadəsini yeni bir baş örtüyündə tapmışdır. Bu qırmızı başlıq 12 imama işarət edən və 12 dilimli bir Heydəri baş örtüyü idi[2]

Mündəricat

Tarixi

Qızılbaş atcısı, Jan Şarden kitabından

Qızılbaşlar Səfəvilər dövlətində hakim mövqe tuturdular. Səfəvilər dövlətinin həm də "Qızılbaşlar dövləti" adlandırılması bununla əlaqədar idi.

Qızılbaşlar əvvəlcə Şamlı, Rumlu, Ustaclı, Təkəli, Əfşar, Qacar, Zülqədər, Varsaq, Qaradağlı (Qaradağ sufiləri), sonralar isə Bayat, Qaramanlı, Baharlı, Alpaut, Ərəşli, Qazaxlı və başqa türkdilli tayfaları birləşdirirdi. Talışlar qızılbaşların tərkibində yeganə irandilli xalq idi.[3]

Qızılbaşlar tayfa ittifaqına daxil olan ellərdən bəziləri:

Əfqanıstan qızılbaşları

Özbək və türkmənlərdən sonra Əfqanıstanda üçüncü ən böyük türk qrupu qızılbaşlardır.[4] 4 yanvar 2004–cü ildə qəbul edilmiş konstitusiyanın I bölmə, IV maddəsinə əsasən qızılbaşlar etnik qrup kimi Əfqanıstan dövləti tərəfindən tanınır.[5] XVIII əsrdə Nadir şah Əfşar tərəfindən Əfqanıstana köçürülüblər.[6][7] On iki imam şiəsi olan qızılbaşların hamısı ikidillidir.[8] Bu ölkədəki qızılbaşlar əfşar, bayat, şahsevən, ənsarlı[q 1], şahağası, şamlı və cavanşir tayfalarından ibarətdir, əsas dil kimi əksəriyyəti dari dilində, əfşar tayfasından olanların bir hissəsi isə Azərbaycan dilinə yaxın dialektdə danışır.[9] Əsas dil olaraq daricə danışanların ikinci dili şimali Azərbaycanda danışılan dialektlərdir.[10] Kompakt halda Kabil, Herat, Lögər və Qəndahar şəhərlərində, həmçinin Əfqanıstanın mərkəzində bəzi kəndlərdə yaşayılar.[q 2]

Əfqanıstanda yaşayan etnik qrupların sayı haqqında məlumat siyahıyaalınma keçirilmədiyi üçün təxminlərə əsaslanır. 1996–cı ilə olan təxminə əsasən qızılbaşlar Əfqanıstan əhalisinin təxminən 1.00%–ni təşkil edirlər.[11] Əfqanıstan Mərkəzi Statistika Təşkilatının 21 mart[q 3] 2015–ci ilə olan məlumatına əsasən ölkənin oturaq əhalisinin sayı 27.101.365 nəfərdir.[12] Oturaq əhalidən əlavə ölkədə təxminən 1.5 milyon nəfər[q 4] köçəri (fars. کوچی‌های افغانستان) yaşayır və beləliklə ölkənin faktiki əhalisi qeyd edilən tarixə təxminən 28.6 milyon nəfərdən çoxdur.[q 5]

Beləliklə, 2015-ci ildə Əfqanıstanda qızılbaşların sayının 286 min nəfərdən çox olduğunu təxmin etmək mümkündür.[q 6]

Pakistan qızılbaşları

Anadolu

Anadoluda Qırşexir, Ankara, Sivas,Malatya, Diyarbəkir, Ərzurum,Çorum, Kars, Antalya, İzmir, Manisa, Kütaxya, Balıqəsirdə Qızılbaş kəndləri vardır. Ümumiyyətlə isə, Qızılbaşlara Türkiyənin hər bir yerində rast gəlmək mümkündür. Orta Anadolu Qızılbaşları Hacı Bəktaşi Vəli-Çələbi ocağına, Qızılbaşların bir qolu olan Taxtacılar İzmirin Narlıdərə kəndindəki Yanın Yatır ocağına, Aydında olan Qızılbaşlar isə Hacı Əmir ocağına bağlıdırlar. Qızılbaşların böyük bir piri də Ankaranın Həsən dədə kəndindəki eyni adlı bir pirdir108. Taxtacılar Qızılbaşların qolu olub Yürük türkmənləridir. Bunlar köçəri həyat tərzi keçirirlər. Meşə təsərrüfatı ilə məşğul olduqlarından taxtacı adlandırılırlar.

Anadolu Qızılbaşları demokrat ruhlu və yüksək əxlaqlı insanlardır. Əski türkcə danışırlar, savadlıdırlar, cahil və qaba deyildirlər. Bir çox mahnılar, şerlər və əfsanələr bilirlər.

Hindistan qızılbaşları

Mənbə

Qeydlər

  1.  
  • Ənsarlı və ya Ənsaroğlu adlı tayfa əvvəllər Bayat tayfasından ayrılmış qəbilə olmuşdur, sonrdan artaraq tayfaya çevrildi.
  •  
  • Bayat tayfasına mənsub olan qızılbaşlar Əfqanıstanın şərqində və şimali-şərqində məskunlaşıblar. Ənsarlı qızılbaşlar Kabil vilayətinin Qala Fətulla, Qala Sədulla və Vəzirabad kəndlərində yaşayırlar. Şamlı tayfasının nümayəndələri Kabil və Herat şəhərlərində məskunlaşıblar.
  •  
  • Hicri-şəmsi təqviminə əsasən 1 fərvərdin 1394–cü il tarixi Qriqori təqvimi ilə 21 mart 2015–ci il tarixinə uyğun gəlir (bax).
  •  
  • BMT sisteminə daxil olan "Dünya Qida Proqramı" təşkilatının məlumatına görə ("Köçərilərin milli çoxsahəli qiymətləndirilməsi"nə əsasən) 2004–cü il etibarı ilə Əfqanıstanda (əksəriyyəti etnik puştun olan) aktiv köçəri əhalinin sayı 1.5 milyon dur. Həmçinin, Əfqanıstan Mərkəzi Statistika Təşkilatının 2009–cu, 2010–cu, 2011–ci, 2012–ci, 2013–cü və 2014–cü illər üçün hazırladığı "Statistik məcmuə"lərdə köçərilərin sayı dəyişilmədən 1.5 milyon nəfər olaraq göstərilib.
  •  
  • BMT 2012–ci ilə Əfqanıstan əhalisini 29.825 milyon nəfər təxmin etmişdir. Yenə BMT–yə görə 2010–2015–ci illərdə Əfqanıstanda əhalinin illik orta artımı 2.40 % təşkil edəcəkdir. Buna əsaslanaraq ehtimal etmək olar ki, 2015–ci ildə Əfqanıstan əhalisi 32.024 milyon nəfər təşkil edə bilər. — Bu məlumatlar üçün istinad olaraq baxın: Country profiles. — Afghanistan, page 3. // World Statistics Pocketbook, 2014 edition. Department of Economic and Social Affairs Statistics Division, Series V, No. 38. New York: United Nations, 2014, 241 pages. ISBN 9789211615869.
  •  
  1. Əfqanıstanda yaşayan qızılbaşların sayının 30 mindən 1 milyonadək olduğuna dair müxtəlif təxminlər mövcuddur.

İstinadlar

  1.  
  1. "Estimated Settled Population by Civil Division , Urban, Rural and Sex – 2015 — Central Statistics Organization of Afghanistan". İstifadə tarixi: 13 aprel 2015.

Kateqoriyalar:

[+]

+ نوشته شده در جمعه بیست و هشتم آذر ۱۳۹۹ ساعت ۹:۲۸ ب.ظ توسط aliroshanzadehizmara  | 

صفویان1=لاتینجه

Səfəvilər
Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Xanədani Səfəviyyə [1]Dövləti Qızılbaş [2]
Səfəvilər1501–1736[3]/1773[4]/1722[5]

Bayrağı[7]

Gerbi

I Şah Abbas dövründə Səfəvi dövlətiPaytaxtı
Təbriz(1501–1555)[8]Qəzvin(1555-1598)[9]
İsfahan(1598-1736)[10]Rəsmi dilləri
Türk dili[11][12][13][14][15][16]
Fars dili[17][18][19][20][21]Diniİslam (Şiəlik)[22][23]İdarəetmə formasıMütləq monarxiyaŞahlar  
• 1501-1524I İsmayıl
• 1524-1576I Təhmasib
• 1576-1577II İsmayıl
• 1578-1587I Məhəmməd
• 1587-1629I Abbas
• 1629-1642I Səfi
• 1642-1666II Abbas
• 1667-1694I Süleyman
• 1694-1722I Sultan Hüseyn
• 1722-1732II Təhmasib
• 1732-1736[24]III AbbasTarixi  
• Yaranması1501
• Süqutu1736[3]/1773[4]/1722[5]Ərazisi
• Ümumi3.500.000 km² (1512)[25]ValyutasıAbbası[26]TümənŞahıSələfiXələfiAğqoyunlu dövlətiTeymurilər dövlətiƏfşarlar dövlətiHotakiİndi tərkibində Azərbaycan Türkmənistan Türkiyə Qətər İran Gürcüstan Ermənistan İraq Suriya Əfqanıstan Pakistan Rusiya BƏƏ Küveyt Bəhreyn Oman Özbəkistan
Səfəvilər dövləti və ya Səfəvilər imperiyası — 1501-ci ildən 1736-cı ilə qədər bugünkü Azərbaycan, İran, Ermənistan, İraq, Əfqanıstan, qərbi Pakistan, Türkmənistan, şərqi Türkiyə, şimal-şərqi Hindistan və Özbəkistan ərazilərini əhatə etmiş, Azərbaycan varisi olduğu tarixi Azərbaycan dövləti. Dövlətin əsasını I İsmayıl 1501-ci ilin iyul ayında Təbrizdə özünü şah elan etməklə[27] qoymuşdur. İsmayılın tərəfdarlarından ibarət olan qızılbaşlar ordusunun nüvəsini türk tayfaları təşkil etmişdir.[28] Səfəvi dövlətinin yaranmasına dəstək verən Qızılbaş tayfaları bunlardır: Şamlı[29], Rumlu[30], Mosullu[31], Pornak, Şeyxavənd[32], Çəpni, Bayat[33], Xınıslı, Təkəli[34], Baharlı, Qaramanlı[35],Sədlu, Bayburtlu, Varsaq[36], Evoğlu, Qaracadağlı[37], Ustaclı[38], Zülqədər[39], Əfşar[40], Qacar[41]. Səfəvilər dövləti həmçinin müasir Azərbaycan milli və dini kimliyinin formalaşmasında böyük tarixi rol oynamışdır .Mündəricat1 Səfəvilər sülaləsinin mənşəyi2 Dövlətin əsasının qoyulması3 Dövlətin yüksəlişi3.1 Səfəvi-Şirvanşahlar əlaqələri3.2 Səfəvi-Şeybani əlaqələri3.3 Vəkalət müharibəsi3.4 Səfəvi-Osmanlı əlaqələri3.5 Səfəvi-Moğol əlaqələri3.6 Gürcüstanın tabe edilməsi4 I Şah Abbasın islahatları5 On üç il müharibəsi6 Səfəvilərin süqutu6.1 Nadirin öldürülməsindən sonra Səfəvi sülaləsi7 Ordu8 Səfəvi dövlətinin inzibati quruluşu8.1 Mərkəzi bürokratik aparat8.2 Əyalət idarəsi9 Mədəniyyət9.1 Maarif, Elm9.2 Şəhərlər9.3 Ədəbiyyat9.4 İncəsənət, memarlıq, miniatür9.5 İqtisadi həyat9.5.1 Vergilər9.5.2 Torpaq mülkiyyəti10 Səfəvi dövlətinin şahları11 Şəkillər12 Səfəvi dövləti xəritələrdə13 Səfəvi bayraqları14 Səfəvi sikkələri15 Qeydlər16 İstinadlar17 Əlavə oxu18 Ədəbiyyat19 Həmçinin bax20 Xarici keçidlərSəfəvilər sülaləsinin mənşəyi
Dövlətin adı onu idarə edən sülalə ilə bağlı olaraq "Səfəvilər dövləti"[42] və ya "Qızılbaş dövləti" adlandırılmışdır.[43]
Səfəvilər dövlətinin ilk paytaxtı Təbriz olmuşdur.[44] Sonradan dövlətin paytaxtı Səfəvi-Osmanlı müharibələri səbəbindən öncə müvəqqəti (1548), sonra isə birdəfəlik (1555) Qəzvinə köçürülmüşdür.[45] I Şah Abbas hakimiyyətə gəldikdən sonra isə paytaxt 1598-ci ildə İsfahan şəhərinə köçürülmüşdür. Paytaxtın İsfahana köçürülməsindəki səbəblər:"Böyük sürgün" siyasətinə əsaslanaraq Osmanlı ilə müharibə sərhəddindən uzaqlaşmaqTicarət yollarının istiqamətini İran körfəzinə keçirməklə Osmanlılara iqtisadi cəhətdən zərbə vurmaq.
Səfəvilər dövlətinin qurucusu I İsmayılın ana dili Azərbaycan türkcəsi olmuşdur. O, bu dildə "Xətai" ləqəbi ilə şeirlər yazmışdır. Elə dövlətin də rəsmi dili Azərbaycan türkcəsi olmuş, saray əhli, eləcə də dövlətin hərbi və dini xadimləri bu dildə danışmışlar.[46][47]
1637-ci ildə İsfahanda Səfəvi hökmdarı I Şah Səfi ilə görüşmüş alman səyyahı və diplomatı Adam Olearinin xatirələrində də Səfəvi sarayında Azərbaycan türkcəsinin yeri haqqında maraqlı məlumatlar mövcuddur. A.Oleari “Qoldşin səfirliyinin Moskoviya və Persiyaya səfərinin müfəssəl təsviri” əsərində İsfahanda onların şərəfinə verilmiş ziyafətin təsvirinin sonunda yazır ki, saat yarımlıq ziyafət başa çatdıqdan və hamıya əllərini yumaq üçün ilıq su verildikdən sonra saray əyanı uca səslə söylədi:“Süfrə haqqına, Şah dövlətinə,qazılar qüvvətinə Allah deyəlim!” Bundan sonra hamı xorla dedi: “Allah! Allah!”[48][49]
Səyyah həmçinin yazır:"Xüsusilə, İsfahanda şahın xidmətində olanlar daha böyük həvəslə türk dilində danışırlar, onlardan nadir hallarda fars sözləri eşidərsən...[50]
XVII əsrin ikinci yarısında Şərqə səyahət etmiş və uzun müddət Səfəvi torpaqlarında, o cümlədən, İsfahanda yaşamış fransız səyyahı Jan Şarden öz xatirələrində yazırdı:“Fars dili camaatın şeir və ədəbiyyat dilidir. Saray əyanları, hərbçilər, böyük (nüfuzlu) adamlar və varlıların xanımları hamısı evdə türk(Azərbaycan) dilində danışırlar. Çünki padşah və sülalə üzvləri bütün əhalisinin dili türk dili olan Azərbaycandandırlar. Ərəb dili camaatın dini dili olduğu üçün möhtərəm sayılır”[51]
Alman səyyahı Engelbert Kempfer də XVII əsrin 80-90-cı illərində Səfəvilər dövlətinə səfəri zamanı ölkə ərazisində türk dilinin böyük təsir dairəsinə malik olması faktı ilə qarşılaşmışdı. O, öz xatirələrində yazırdı:“...Türk dili saraydan tutmuş yüksək rütbəli və mötəbər şəxslərin evlərinə kimi yayılmış və nəticədə elə olmuşdur ki, şahın hörmətini qazanmaq istəyən hər kəs bu dildə danışır. İndi iş o yerə çatmışdır ki, başı bədəni üçün dəyərli olan hər kəs üçün türk dilini bilməmək suç sayılır. Türk dili bütün şərq dillərindan asandır. Türkcənin danışıq tərzindəki vüqar və əzəmət onun sarayda və səltənət qəsrində yeganə danışıq dili olmasına gətirib çıxarmışdır”[52]
İngilis səyyahı və taciri Antoni Cenkinson yazır ki, Şah Təhmasiblə ziyafət süfrəsi arxasında görüşü zamanı Şah onu azərbaycan dilində “xoş gəldin” sözü ilə salamlamışdı.[53] XVII əsrin birinci yarısında Şərqə səfər etmiş italyan səyyahı Petra della Valle də yazırdı ki, Şah Abbas onu qəbul edərkən türk dilini bilib-bilmədiyi barədə soruşmuş, müsbət cavab aldıqdan sonra “xoş gəldi, səfa gəldi” söyləmişdi[54]Saray əyanları isə Şaha “qurban olum, başına dönüm” kimi ifadələrlə müraciət edirdilər.
1694-cü ildə Səfəvilər dövlətini ziyarət etmiş italyan səyyahı Covanni Françesko Cemelli Karreri öz səyahətnaməsində qeyd edirdi ki, bu ölkədə əsasən 3 dil daha çox işlədilir: fars, türk və ərəb dilləri yayılıb[55]. Səyyah qeyd edir ki, fars dili söz ehtiyatı baxımından zəngin deyil. Ərəb dili alimlərin və elmin dilidir. Səfəvilərin saray adamları isə türk dilində danışırlar.
Səfəvi sarayında hamının türk dilində danışması, xüsusilə, orduda bu dilin geniş yayılması barədə Avropa səyyahlarının yazdıqları əsassız deyil.[56] Səfəvilər sülaləsi mənşə etibarilə türk idi.[57] Onlar öz ana dillərini unutmamış, hakimiyyətə çatdıqdan sonra da özləri bu dildə ünsiyyət qurmaqla onu yaşatmış və öz əhatələrində də bu dilin hakim mövqeyini qoruyub saxlamışlar.[58]
Səfəvi adı Şah İsmayılın babası Şeyx Səfiəddindən gəlir. Şeyx Səfiəddin Gilandakı Şeyx Zahid Gilaninin tələbəsi olmuş və o öldükdən sonra zahidiyyə təriqətini səfəviyyə təriqətinə çevirmişdi.[59] Şeyx Heydər dövründə onun müridləri qızılbaş adlanmağa başladı. Buna səbəb onların Qızılbaş, Şiə olduqlarını bildirmək üçün başlarına 12 zolaqlı qırmızı çalma qoymaları idi.[60][61] İsgəndər bəy Münşi yazır:"Sultan [Heydər] bu yuxunu gördükdən sonra başına şadimanlıq papağı qoyub o vaxtlarda dəbdə olan "Türkman papağı"nı on iki zolaqlı "Heydər papağı" ("tərəke-Heydəri") ilə əvəz etdi. Onun arxasınca gedən və ona itaət edən adamlar da o həzrətin əqidəsinə tabe (eqteda) oldular və bu xanədanın bütün üzvləri həmin dəyərli papağı başlarına qoymaqla başqa adamlardan seçildilər. Elə buna görə də, o şanşöhrətli adamlar "qızılbaş" ifadəsi ilə məşhur oldular."[62]
1447-ci ildə təriqətin başcısı Şeyx Cüneyd Anadoluya gələrək bölgədəki türk tayfalarını ətrafına toplamağa başlamışdı.[63] Qaraqoyunlular ilə müharibə halında olan Ağqoyunlu hökmdarı Uzun Həsənin yanına gedən Cüneyd onun bacısı Xədicə bəyim ilə evlənmişdi.[64] Bu evlilik ilə Uzun Həsən, Cüneyd'in türkmanlar üzərindəki nüfuzundan istifadə etməyi düşünürdü. 1460-cı ətrafına topladığı orduyla Şirvanşahlara hücum edən Cüneyd döyüşdə öldürülür.[65][66][67] Yerinə keçən oğlu Şeyx Heydər Ağqoyunlularla əlaqələri daha da möhkəmləndirmək üçün dayısı Uzun Həsənin qızı Aləmşah bəyimlə evləndi. Şeyx Heydər də atası kimi Şirvan Dağıstana hücum edir. 1483 və 1487-ci illərdə onun bu ərazilərə hücumu nəticəsində böyük qənimətlə əldə edilir.Bu qələbələr Ağqoyunlu Sultan Yaqubu qorxuya salır və Şeyx Heydərin 1488-ci ildəki 3-cü hücumu zamanı Dağıstana Süleyman bəy Bicanoğlunun komandanlığı altında qoşun göndərir. Qoşun Şirvanşah Fərrux Yasar ın qoşunu ilə birləşərək Samur çayı sahilində Şeyx Heydərin qüvvələrini məğlub edir.Şeyxin özü isə öldürülür.[68][69][70] Sultan Yaqub Şeyx Heydərin 3 oğlunu;Sultanəlini,İbrahimi və İsmayılı əsir alaraq İstəxr qalasında həbs etdirir.[71] Onlar yalnız Sultan Yaqub öldükdən sonra, növbəti Ağqoyunlu hökmdarı Rüstəm tərəfindən əsirlikdən qurtulurlar. Sultanəli Səfəvi Şeyxi seçilir. 1493-cü ildə Ağqoyunlu Rüstəm Mirzə Baysunqura qarşı Qızılbaşlardan istifadə etmək qərarına gəlir Sultanəli öz qoşunu ilə Rüstəmin tərəfində vuruşur. Döyüşdə Baysunqur öldürülür. Sultanəlinin qüvvətlənməsindən qorxan Rüstəm Mirzə onun üstünə 5 min süvari göndərir. Ərdəbil yaxınlığında Şəməsidə baş verən döyüşdə Sultanəli öldürülür.[72] Bu döyüşdən öncə keçirilən yığıncaqda Sultanəli qardaşı İsmayılı özündən sonra səfəvilərin rəhbəri elan edir. Sədaqətli qızılbaşlar şeyx İsmayılı və qardaşı İbrahimi Ərdəbildə gizlədir.[73][74] , sonra Rəştə,[75] daha sonra isə Lahicana, Gilanın Biyepiş vilayətinin hakimi Gərkiyə Mirzə Əlinin yanına gətirirlər.[76][77]
Şeyx Səfiəddin Ərdəbilinin etnik mənşəyi məsələsi indiyədək tarixçilər arasında mübahisə mövzusu olmuşdur. Bu məsələni aydınlaşdırmağın mürəkkəbliyi onunla ələqədardır ki, Səfəvilərin uzaq əcdadları barədə məlumatları özündə əks etdirən yeganə mənbə İbn Bəzzazın(Təvəkkül ibn İsmayıl ibn Bəzzazın)  "Səfvət əs–Səfa" ("Saflığın saflığı") adlı agioqrafik əsəridir. Səfəvi tarixçilər Şeyx Səfiəddini yeddinci şiə imamı İmam Museyi-Kazımın 21-ci nəslindən hesab edirdilər. Lakin Əhməd Kəsrəvi "Səfvət əs–Səfa" əsərinin müqayisəli tədqiqi ilə məşğul olmuş və belə bir nəticəyə gəlmişdir ki, Səfəvilərin əcdadları heç də seyidlər, (Məhəmməd peyğəmbərin) nəslindən olanlar deyillər və onların nəsil şəcərəsini sonralar Səfəvi tarixşünasları uydurmuş və İbn Bəzzazın əsərinin mətninə daxil etmişlər.[78] Əhməd Kəsrəvi Şeyx Səfinin ərəblərlə əlaqəsinin olmadığını sübut etdikdən sonra onu türk də hesab etmir və kürd mənşəli olduğunu söyləyir. Digər İran müəllifləri onun Səfəvilərin kürd mənşəli olduğu barədəki ehtimalını şəksiz həqiqət kimi qələmə verir və bununla da bütün Səfəvilər sülaləsini iranlılaşdırmağa səy göstərirlər. Bəzi Avropa müəllifləri də bu fikiri müdafiə edirlər. Türk müəllifi Zəki Vəlidi Toqan da Səfəvilərin mənşəyinə həsr olunmuş məqaləsində onların kürd mənşəli olduğunu əsaslandırmağa cəhd göstərir, "kürd əsilli şeyxin" nəslinin sonradan "tamamilə türkləşdiyini" yazır.[79]
Lakin V.V.Bartoldun sülalənin türk mənşəli olması barədə söylədiyi fikir daha mötəbərdir və mənbə məlumatları ilə təsdiq edilir. Alim bu sülalənin eponimi və banisi Şeyx Səfiəddin və onun nəslindən bəhs edərkən göstərirdi ki, "bu Ərdəbil şeyxləri, şübhəsiz, fars deyil, türk mənşəlidirlər"[80] İ.P.Petruşevski də eyni fikri söyləmişdir: "İlk Səfəvi şeyxləri Ərdəbildə yaşamışlar, onların doğma dili Azərbaycan dili (Azərbaycan türk dili – tarixçi Nazim Xəlilov.) olmuşdur"[81][82] Hanna Sohrveydə görə "Səfvət əs-Səfa" əsərində hamı Səfiyə türk kimi müraciət edir: "Ey piri-türk" (ey türk müqəddəsi), "türk gənci", "türk oğlu" və bu səbəbdən də onun türk olduğu şübhə doğurmur[83] M. Abbaslı Şeyx Səfiəddinin türk mənşəli olması haqda zəngin material toplamışdır.
Səfəvilər sülaləsinin əzəldən kürd, yaxud İran mənşəli olması haqqındakı ehtimal daha mötəbər mənbələrin məlumatlarına əsaslanmır. Həm də Şeyx Səfiəddinin türk etnosuna mənsub olması, çətin ki, şübhə doğura bilər.[84]
Səfəvilər dövlətinin Azərbaycan dövləti olduğuna dair daha bir sübut verilən fərmanların və diplomatik yazışmaların Azərbaycan dilində olmasıdır. Buna sübut olaraq tapılmış əsl sənədləri göstərmək olar:Şah İsmayılın Musa Durgutoğluna fərmanı.[85]Şah Təhmasibin II Sultan Səlimə məktubu[86]Osmanlı sultanı Süleyman Qanuninin I Şah Təhmasibə məktubu[87]I Şah Təhmasibin Zeynalabidin Əli Əbdi bəyin "Təkmilatül-əxbar" əsərinin yazılması haqqında fərmanı [88]Şah Məhəmməd Xudabəndənin Osmanlı sultanı III Sultan Muradın sərkərdəsi Fərhad Paşaya məktubu[89]I Şah Abbasın III Sultan Muradın sərkərdəsi Fərhad Paşaya məktubu[90]I Şah Səfinin Avstriya imperatoru və Macarıstan kralı II Ferdinanda məktubu[91]I Şah Səfinin Rusiya çarı Mixail Romanova məktubu [92]II Şah Abbasın Şirvan bəylərbəyisi Hacı Mənuçöhr xana məktubu[93]Şah Sultan Hüseynin Sakson şahzadəsi və Polşa kralı Frixdrix Avqusta məktubu.[94]Dövlətin əsasının qoyulması

I Şah İsmayıl
Əsas məqalələr: Cabanı döyüşü və Bakının mühasirəsi (1501)
1499-cu ilin avqustunda Şeyx Heydərin 13 yaşlı oğlu İsmayıl Lahicandan Ərdəbilə yola düşür.[95] Bu zaman onu yeddi nəfərdən ibarət ən yaxın şəxslər müşayiət edirdi; Hüseyn bəy Lələ Şamlı, Əbdüləli bəy Dədə (Dədə bəy), Xadim bəy Xüləfa, Rüstəm bəy Qaramanlı, Bayram bəy Qaramanlı, İlyas bəy Ayğut oğlu Xunuslu və Qarapiri bəy Qacar. Onlar Deyləmdən keçib Gilana, Taroma gəldilər. Taromda sayı 1500 nəfərə çatmış qızılbaş qüvvələrinə baxış keçirildi. Yerli hakim Əmir Hüsaməddindən ehtiyat edən İsmayıl Taromu tərk edir. Birbaşa Ərdəbilə gəlməyib, cənuba və cənub-qərbə doğru - Xalxal tərəfə dolama yolla kiçik bir dövrə vurulur. Qış Astarada, Ərcivanda keçirilir.[96] Qızılbaş rəhbərlərinin müşavirəsində Anadoluya, Ərzincana hərəkət etmək qərarı verilir. Ərzincanda İsmayılın bayraqları altında türkdilli şamlı, ustaclı, rumlu, təkəli, zülqədər, əfşar, qacar, varsağ tayfalarından, həmçinin “Qaradağ sufilərindən” ibarət 7000 qazi toplanır.[97] Burada keçirilmiş qızılbaş ağsaqqallarının müşavirəsində qərara alınır ki, təxirə salmadan mövcud qüvvələrlə başlıca zərbə Səfəvilərin qəddar düşməni olan Şirvanşah Fərrux Yəsara qarşı yönəldilməlidir.[98][99][100][101] I Şah İsmayıl 1500-cü ildə ordusu ilə Şirvanşah hökmdarı Fərrux Yasarın üzərinə hücuma keçir. Gülüstan qalası yaxınlığındakı Cabanı düzündə baş vermiş Cabanı döyüşündə Şirvanşahlar məğlub edilir və I Fərrux Yasar öldürülür[102][103]. Səfəvilər Şirvanşahlar dövlətini özlərindən asılı vəziyyətə salır. Ələ keçirilmiş qənimət qızılbaşlar arasında bölüşdürülür. İsmayıl üç gün döyüş meydanında qalır, sonra isə Şamaxıya qayıdır[104] və şəhər əyanları tərəfindən ehtiramla qarşılanır.[105] Sonra İsmayıl Mahmudabada gedərək 1500/1501-ci ilin qışını orada keçirir.[106] Məhəmməd bəy Ustaclı və İlyas bəy Xunuslu isə Şirvanşahların ikinci əsas şəhəri Bakını tutmaq üçün göndərilir. Qalanı ələ keçirmək üçün sərkərdələrinin göstərdiyi cəhdlərin müvəffəqiyyətsizliyini görən İsmayıl 1501-ci il yazın əvvəlində özünün başlıca qüvvələri ilə Mahmudabaddan Bakıya hərəkət edir.[107] Qalanın müdafiəsinə Fərrux Yasarın oğlu olan Qazı bəyin arvadı başçılıq edirdi.[106][107][108] Bakı tutulur və qənimət qızılbaşlar arasında bölüşdürülür.[109][110] Səfəvilərin Cabanı döyüşündə darmadağın etdiyi Şirvanşahlar qoşunun bir hissəsi Gülüstan, Buğurt və Surxab qalalarında müqavimət göstərməkdə davam edirdi. Buna görə də İsmayıl Bakını tutduqdan sonra Gülüstan qalasına doğru hərəkət edir. Gülüstan mühasirədə olarkən Təbrizdən Musa xəlidənin göndərdiyi çapar gəlib xəbər gətirir ki, Əlvənd Mirzə(Abdul Müzəffər Nur Əhməd) böyük bir qoşunla paytaxtdan (Təbriz) çıxmışdır O, Şirvanşah qoşunlarının qalıqları ilə birləşmək və qızılbaşlarla vuruşmaq üçün Şirvana hərəkət edir.[111] Bu səbəbdən qızılbaşlar Gülüstan qalasının mühasirəsini dayandıraraq Naxçıvana doğru hərəkət edirlər. Bu hadisə Tarix-i Şah İsmayıl əsərində bu cür təsvir olunur:... [ İsmayıl ] dövlətin sütunlarını- Hüseyn bəy Lələni, Məhəmməd bəy Ustaclını, Əbdi bəy Şamlını, Xadim bəy Xüləfanı, Qarapiri bəy Qacarı yanına cağırdı və onlardan soruşdu: " Siz Azərbaycan taxtgahını, yoxsa Gülüstan qalasını istəyirsiniz? " Onlar cavab verdilər: "Azərbaycanı!" [112]
1501-ci ildə Şərur döyüşündə Əlvənd Mirzə də məğlubiyyətə uğradılır.[113][114] Əlvənd Mirzənin də məğlub edilməsi ilə 2 əsas təhlükəni sovuşduran İsmayıl 1501-ci ildə Təbrizə daxil olub özünü şah elan edir.[115][116][117][118]Dövlətin yüksəlişi

Azərbaycan XVII əsrdə[119]
1503-cü ildə I Şah İsmayıl Ağqoyunlu hökmdarı Murada onun hakimiyyətini tanımağa və tanıdığı təqdirdə İraqi Əcəmin bir hissəsini ona təklif etdi. Murad təklifi qəbul etmədi. Bundan sonra Səfəvi qoşunu 12 minlik orduyla Həmədana doğru irəlilədi. 21 iyun 1503-cü idə Səfəvi və Ağqoyunlu qoşunları arasında Həmədan yaxınlığında Almabulağı(Almaqulağı) deyilən yerdə Almabulağı döyüşü baş verdi. Döyüşdə Səfəvilər qalib gəldi.[120][121] İsgəndər bəy Münşi Türkman yazır:"Doqquz yüz səkkizinci il zilhiccə ayının iyirmi dördü (1503, 21 iyun) şənbə günü Həmədanın Alma bulağı adlı yerində onların arasında böyük hərb oldu. Süleyman şanlı xaqanın(Şah İsmayılın) heydəri qol gücü və isnaəşəri dövlət günəşinin xoşbəxt doğuşuna görə o, müqayisəsiz ləşkərə qalib gələrək, həmin mərəkədə Türkman(Ağqoyunlu) döyüşçülərinin kələyini kəsdi. Süleyman şanlı xaqanın həmişə "Namurad" adlandırdığı Sultan Murad, eləcə adlandırıldığına uyğun olaraq, bəxti dönük və muradsız halda (namurad) fərar yoluna düşüb(məğlub olub) Şiraza getdi. Bu döyüşdə müzəffər əsgərlərin əlinə bol qənimət çatdı, atlar və hər diyardan toplanılan saysız-hesabsız başqa mallar keçdi, Süleyman şanlı xaqan ətraf yerlərə fəthnamələr göndərdi."[122]
Ağqoyunlu hökmdarı Sultan Murad isə qaçdı.[123][124] Bundan sonra qızılbaşlar həmin ildə müqavimətsiz Şiraz[124][125], Qum, Kaşan və İsfahanı, 1504-cü ildə isə Gülxəndan, Firuzguh, Usta qalaları, Yəzd,[126][127] və Kirmanı, 1506-cı ildə, Diyarbəkiri və Maraş[121] ələ keçirdilər. Bunun ardınca Şah İsmayıl öz qoşunu ilə birgə Qərbə doğru hərəkət etməyə başladı və 1507-cı ildə Van və Ərzincanı, 1508-ci ildə isə ərəb İraqını tutdu.[121][128]İsmayılın qərbdə hərbi əməliyyatlar keçirməsindən istifadə edən Şeybanilər dövlətinin hökmdarı Məhəmməd 1507-1508-ci illərdə Teymurilər dövlətinə son qoyub Xorasanı işğal etdi və Kirmana dağıdıcı yürşülər etdi. Şah İsmayıl Məhəmməd xan Şeybaninin yanına iki dəfə elçi göndərdi, onu yürüşləri dayandırmağa çağırdı. Məhəmməd xan Şeybani Şah İsmayıla cavab məktubunda tələb edirdi ki, o, xanın adını məscidlərdəki xütbələrə və kəsilən sikkələrin üzərinə əlavə etməlidir. Məhəmməd xan Şeybani yazırdı ki, dərvişlər və onların övladları dövlət idarəsi ilə deyil, ibadətlə məşğul olmalıdırlar. I Şah İsmayıl cavab məktubunda qeyd edirdi ki, o, Məşhəddəki səkkizinci imam İmam Rza məqbərəsini bir "dərviş" kimi ziyarət etmək niyyətindədir və bunun üçün Xorasana qoşunla gələcək
I Şah İsmayıl 1510-cu ildə Xorasana doğru hərəkət etdi. Şeybani xan Heratdan Mərvə çəkildi.[129]2 dekabr 1510-cu ildə baş vermiş Mərv döyüşündə Məhəmməd xan Şeybanini məğlub edərək Xorasan vilayəti və Ceyhun çayına qədər uzanan torpaqları ələ keçirdi.[130][131] Döyüş zamanı Məhəmməd xan Şeybani öldürüldü.[132] Daha sonra Anadoluya dönən İsmayıl Ağqoyunlular dövründə onlara tabe olan Şərqi Anadolunu ələ keçirmək üçün hərəkətə keçdi. 1512-ci ildə Qaraman və Malatyanı tabe edən şah daha sonra Təbrizə döndü.Səfəvi-Şirvanşahlar əlaqələri

Şah İsmayıl və Şirvanşah Fərrux Yasar arasında döyüş , 1541-ci ilə aid rəsm
Osmanlılar ilə müharibədə yaranmış fasilədən istifadə edən I Şah Təhmasib Şirvanı öz dövlətinə birləşdirdi. Şirvanşah II İbrahim Şeyxşahın üç oğlu qalmışdı: Sultan Xəlil, Məhəmməd Mirzə və Müzəffər Mirzə.[133] Şirvan taxtı Şeyxşahın böyük oğlu Sultan Xəlilə, yaxud onun rəsmi adı ilə deyilərsə, II Xəlilullaha keçdi.
II Xəlilüllah bundan əvvəl qızılbaşlar tərəfindən darmadağın edilmiş Gilan Biyəpəs hakimi Əmire Dubaca [134][135] Şamaxı sarayında sığınacaq vermişdi. Şahın elçiləri Şamaxıya gələrək qaçqının təslim olunmasını tələb etmişdi.[136] Lakin II Xəlilullah rədd cavabı vermişdi. Həmçinin məlumatlar vardır ki, bu şirvanşah 1534-cü ildə Təbrizi tutmuş Osmanlı sərkərdəsi İbrahim paşaya qiymətli hədiyyələr göndərmişdi.[137]
1535-ciildə II Xəlilüllahın vəfat etməsi ilə Şirvan taxtı varissiz qalmışdı. Buna görə də Şirvan əyanları II Xəlilullahın qardaşı oğlu Şahruxu qaldığı “Şamxal ölkəsindən“ dərhal paytaxta- Şamaxıya gətirdilər və taxta oturtdular.[138]
Lakin ölkədə hakimiyyət azyaşlı Şahruxun adndan fəaliyyət göstərən Hüseyn bəy adlı vəkilin başçılıq etdiyi Şirvan əyanlarının əlində cəmlənmişdi. Feodal əyanlarının özbaşınalığı baş alıb gedirdi. İsgəndər bəy Münşi göstərir ki, Şirvanda “qayda qanundan əsər qamamışdı, iğtişaşlar və asayişin pozulması bu ölkədə adi hal aldı." [139]
Bu vaxt Mahmudabaddan və Salyandan Qələndər çıxış etməyə başladı və üsyançı dəstəylə birlikdə Şirvanın paytaxtına hərəkət etdi.Əmirlər arasında birliyin olmaması və qoşundakı çəkişmələr, Şirvan əyanlarını Şamaxı sarayını Qələndərə müqavimət göstərmədən təslim etməyə və alınmaz sayılan Buğurt qalasında gizlənməyə məcbur etdi. Üsyançılar müqavimətə rast gəlməyərək Şamaxını ələ keçirdilər. Lakin aydın məqsədləri, möhkəm rəhbərliyi olmadığı üçün onlar öz hakimiyyətlərini təşkil edə bilmədilər və buna görə də şəhərdə 40 gündən ertıq qala bilmədilər”.[140] Qələndərin geri çəkilməsi xəbəri Buğurda çatanda Şirvan əyanları Şahruxla bərabər qaladan çıxdılar və üsyançıları təqib etməyə başladılar. Şahrux Salyandan bir qədər aralıda Qələndərə çatdı. Baş vermiş döyüşdə üsyançılar darmadağın edildilər.[141][142]
Qələndərin üsyanı yatırıldıqdan sonra Şirvanda baş verən feodal dağınıqlığı haqqında I Şah Təhmasibə xəbər çatdı.[143] Qorçubaşı Padar adlı hərbçi dəstə ilə Şirvandan Təbrizə gəldi, kömək üçün I Təhmasibə müraciət etdi və onu ölkədə "asayişi" bərpa etməyə çağırdı. 1538-ci ilin yayında, şahın qardaşı Əlqas Mirzə 20 minlik ordu, həmçinin Qarabağ və Muğanın qoşun dəstələri ilə Şirvana daxil oldu.[144] “Həmin ölkədə bütün giriş və çıxışlara yaxşı bələd olan” adı çəkilən Padar ordunu müşayiət edirdi. Surxab, Qorci qalaları, habelə Qəbələ tutuldu. Sonra qızılbaşlar Gülüstan və Buğurt qalalarına hərəkət etdilər. Şirvan əyanları Buğurt qalasına sığındılar. Buğurd (yaxud Qəle-yi Buğurd) Hürşahın məlumatına görə, “böyük və meşələrlə əhatə olunmuş dağda yerləşirdi”. [145] Ərzaq çatışmazlığından və xəstəliklərdən əziyyət çəkən qala sakinlərinin ağır vəziyyətinə baxmayaraq, Buğurdun mühasirəsi bir neçə ay çəkdi. Müdafiəçilərin mətinliyi xəbəri şaha gəlib çatdı və o, böyük qoşunla qala divarlarına yaxınlaşdı. İndi qızılbaş qoşunlarının da malik olduğu toplar işə salındı və qalanın müdafiəçiləri müqaviməti dayandırdılar. Onlar qaliblərin mərhəmətinə tabe oldular. Qəle-yi Buğurd şirvanlıların ənənəvi olaraq xəzinə saxlanılan anbarı idi və Hürşahın söylədiyinə görə, orada saxlanılan pulun, qiymətli daş-qaşın və malların sayı-hesabı yox idi. I Şah Təhmasib bütün bunları şəxsən müsadirə etdi.[146][147]
Səfəvilər dövlətinin bəylərbəyliklərindən biri kimi onun tərkibinə daxil oldu. Şahın qardaçı Əlqas Mirzə Şirvanın birinci bəylərbəyi oldu. Şirvan əyanları hələ uzun müddət baş vermiş bu gerçəkliklə və imtiyazlarının itirilməsi ilə barışa bilmirdilər. Sülalənin ayrı-ayrı nəsillərinin itirilmiş səltənəyi bərpa etmək səyləri sonralar, Azərbaycanı ələ keçirməyə cəhd göstərən Osmanlı sultanları tərəfindən istifadə olunmuşdu. Şirvanın Azərbaycan Səfəvilər dövlətinin tərkibinə daxil olması Azərbaycan xalqının tarixində obyektiv olaraq müsbət rol oynadı. Ölkənin cənub və şimal vilayətlərinin Azərbaycan Səfəvilər dövlətinin hüdudlarında birləşməsi Azərbaycanın sonrakı iqtisadi və mədəni yüksəlişinə şərait yaratdı.[148]Səfəvi-Şeybani əlaqələri

Mərv döyüşü
XVI əsrin əvvəlində Şeybanilər bütün Xorasanı ələ keçirməyə can atdılar, lakin onun yalnız Bəlx vilayətində kifayət qədər möhkəmlənə bildilər. O zamankı Xorasanın qalan üç vilayəti- Herat, Məşhəd və Mərv yenə də Səfəvilərin hakimiyyəti altında qaldı.[149]
Orta Asiyanın sünni ruhaniləri şiələrə münasibətdə bütün vasitələrlə dini fanatizmi qızışdırır və Səfəvilər dövləti ilə mübarizədə Şeybaniləri hər cəhətdən müdafiə edirdilər. Şeybanilər Xorasanda hökmdarlıq uğrunda qızılbaşlarla mübarizəni "dönüklərə – şiələrə" qarşı "müqəddəs müharibə" şüarı altında aparırdılar.[150][151]
I Şah İsmayılın vəfatından və qızılbaş tayfalarının ara müharibələri ilə əlaqədar olaraq ölkədəki qarışıqlıqlardan istifadə edənn Şeybani xanın oğlu və varisi Übeydulla xan Xorasan üzərinə dəfələrlə basqınlar etdi. Özbəklərin hücumları demək olar ki, hər il təkrar olunurdu. "Qiyamçı qızılbaşlar kütləsinə" qarşı ittifaq yaratmış Osmanlılar və özbəklərlə eyni vaxtda mübarizə aparmaq Səfəvilər dövləti üçün çətin idi. Hicri 930 (1524)-cu ildə Übeydulla Herata hərəkət etdi, lakin Xorasan bəylərbəyi Durmuş xan Şamlının qoşunları ilə toqquşaraq geri döndü.[152]
Hicri 932 (1526)-ci ildə Durmuş xanın vəfatından sonra Xorasandakı qarışıqlıqdan istifadə edən özbəklər Amudəryanı keçərək Tus şəhərini mühasirəyə aldılar və onu tutdular.[153] Hicri 933 (1527)-cü ildə qızılbaşlar Bəstam yaxınlığında yenidən məğlubiyyətə uğradılar. Özbəklər Astrabadı tutdular.[154]
Hicri 934 (1527-1528)-cü ildə Übeydulla Xorasanın paytaxtı Heratı mühasirəyə aldı O, ancaq yeddi ay keçdikdən sonra şah ordusunun yaxınlaşma alaraq mühasirəni aradan qaldırdı.[155]
Güman edilir ki, ən böyük toqquşma hicri 935 (1528)-ci ildə Cam vilayətində, Sarıqamış adlı yeri yaxınlığında baş verdi.[156] Vuruşmanın miqyası haqqında buna əsasən mühakimə yürütmək olar ki, Übeydulla öz qüvvələrini "Mavəraünnəhr, Qaşqar, Türküstan, Əndican, Otrar, Seyran, Kabil, Turfan, Qılman, Qazax, Qıpçaq və Qırğız çöllərindən" elə bir sayda toplamışdı ki, "Çingiz xan dövründən indiyə kimi Amudəryanı belə çoxsaylı qoşun keçməmişdi". [157] Döyüşün əvvəlində qızılbaş ordusunun cinahları özbəklərin hücumuna tab gətirməyərək geri çəkilmişdilər. Lakin I Şah Təhmasibin yerləşdiyi mərkəzi cəbhə möhkəm dayanmışdı. Qızılbaşlar döyüşə yeni qüvvələr cəlb etməklə özbək qoşununu məğlubiyyətə uğratdılar. Übeydulla qaçaraq güclə canını qurtardı. Lakin şah Bağdada Zülfüqar xanın qiyamını yatırmağa getdikdən sonra Übeydulla xan əvvəlcə Məşhədi, sonra isə Heratı tutdu.[158]
Hicri 936 (1529-cu ilin sonu) cı ildə 70 minlik şah qoşunu yenidən Xorasanı tutdu. Şah Heratda qardaşı Bəhram Mirzəni lələsi Qazi xan Təkəli ilə Xorasan hakimi kimi təsdiq etdi. Bütün yerlərə qızılbaş hakimləri təyin edildilər.[159][160]
Hicri 938 (1531)-ci ildə Übeydulla Xorasan üzərinə yeni yürüş təşkil etdi. Özbəklər Məşhədi tutub Heratı mühasirəyə aldılar. Şəhərin mühasirəsi il yarım davam etdi. Qalada ərzaq ehtiyatları tükəndi. Qazi xan şəhər sakinlərini qaladan çıxardı ki, onların hesabına qoşun davam gətirsin. “Təkəli tayfası bu qarışıqlıqlar zamanı yoxsul rəiyyəti sıxışdırdı və onlara zülm etdi”.[161]
Şəhərdən çıxarılan hər ailədən üç yüz Təbriz dinarı alırdılar. Şəhəri tərk edən sakinlərin evləri qızılbaşlar tərəfindən qarət edilirdi. Heratda dəhşətli aclıq baş verdi.1532-ci ilin sonunda özbəklər şahın yürüşü xəbərini alıb Heratın mühasirəsindən əl çəkdilər.[162]
Xorasan ərazisində ardı-arası kəsilməyən müharibələr nəticəsində yerli əhali tamamilə dilənçi vəziyyətinə düşdü. Xalq həm özbək qoşunlarının əsarətindən, həm də bəzi qızılbaş əyalət hakimlərinin zülm və özbaşınalığından eyni dərəcədə əziyyət çəkirdi.[163] Übeydulla xan şəhərdən geri çəkildikdən sonra Herata daxil olan şah, Heratın özbəklər tərəfindən mühasirəsi zamanı xalqı incitdiklərinə görə Xorasan hakimi Qazi xanı və onun köməkçilərini vəzifədən kənar etməyə məcbur olmuşdu. Xəzinədən "yoxsullara" və "zəiflərə" pul paylandı. Ağzıvar xan Şamlı eyni zamanda vilayətin nominal hakimi şahzadə Sam Mirzənin atabəyi(lələsi) yerini tutmaqla Xorasan hakimi təyin olundu.[164][165]
Qərbdən Osmanlı imperiyasının hücumu və Xorasandakı qarışıqlıqlarla əlaqədar olaraq Səfəvilər dövlətinin düşmüş olduğu ağır vəziyyət Orta Asiya hökmdarlarını, xüsusilə də Übeydulla xanı yeni, fəal əməliyyat kaçməyə həvəsləndirdi. Onların göndərdikləri iki dəstə Xorasana soxuldu.Lakin Məşhədin qızılbaş hakimi Sufiyan Xəlifə Rumlu tərəfindən darmadağın edildi. Bunun ardınca Gərcistan hakimi Bayramoğlan Herat ərazisinə soxuldu. Müqavimət göstərmək üçün kifayət qədər qüvvələri olmayan Herat hakimləri şəhərin və ətraf ərazilərin sakinlərindənn icbari qaydada qoşun topladılar.Heratın 80 yaşlı hakimi Xəlifə sultan Şamlının başçılıq etdiyi bu qoşun İsfizar ərazisində, hicri 941-ci il zülqədərin 19-u (1535-ci ilin mayın 22-də) özbəklər tərəfindən darmadağın edildi.[166][167]
Hakimsiz və qoşunsuz qalan heratlıların kömək üçün müraciət etdikləri Məşhəd hakimi Sufiyan Xəlifə Rumlu qoşunla Herata gəldi. O, özünün zülm və qarətləri ilə əhalini "ağır günə" qoydu.
Hicri 942-ci il ramazanın 18 (1536-cı il martın 11)-də Übeydulla xan böyük qoşunla Herata yaxınlaşıb onu mühasirəyə aldı. Özbəklər yalnız beş aydan sonra hicri 943-cü il səəfrin 27 (1536-cı il avqustun 15)-də şəhərə girə bildilər və qısa toqquşmadan sonra onu ələ keçirdilər. Xızır Çələbinin öz ailəsi və yaxın adamları ilə sığındığı məşhur Herat qalası olan İxtiyarəddin də bir qədər sonra hiylə ilə alındı.[168][169] Bu dəfə Übeydulla Heratda bir ildən artıq qaldı. Hicri 943-cü il şabanın 17 (1537-ci il yanvarın 29)-də I Şah Təhmasibin başçılığı ilə Xorasana gəlmiş böyük qızılbaş ordusu ilə toqquşmaqdan çəkinən özbəklər Heratı tərk edərək Buxaraya qayıtdılar və şəhər yenidənn qızılbaş əmirlərinin hakimiyyəti altına keçdi.[170][171]
Beləliklə, Übeydulla xanın Xorasana yürüşləri bir nəticə vermədi. Səfəvilər bu mühüm vilayəti öz əllərində saxlayaraq özbəklərin bütün basqınlarını dəf etdilər. Deməli, Səfəvilər dövlətinin qərb cəbhəsində Osmanlılar qarşı olduğu kimi, özbəklər əleyhinə də hərbi əməliyyatları müdafiə xarakteri daşıyırdı.[172]
1550-ci ildə Astrabad ərazisində türkmən mənşəli yaka tayfasının mərkəzi hakimiyyətə qarşı üsyanı Səfəvilərin bu basqınlarla mübarizəsini mürəkkəbləşdirmişdi. Üsyana əyan ailəsindən olan Aba adlı gənc rəhbərlik edirdi. O, şah qoşunları ilə mübarizədə kömək üçün özbək xanlarına dəfələrlə müraciət etmiş və onların qoşunları köməyə gəlmişdilər. Yalnız 1558-ci ildə üsyan yatırıldı.
I Şah Abbasın Səfəvi taxtına oturduğu dövrdə Səfəvilər dövləti xarici basqınlar və daxili çaxnaşmalar üzündən sarsılmışdı. Qərbdə osmanlılar, şərqdə özbəklər və daxildə Qızılbaş əmirləri arasındaki anlaşılmazlıqlar Səfəvi dövlətini çətin vəziyyətdə qoymuşdur.
Bundan istifadə edən Özbək xanı Abdullah 1588-ci ildə Heratı ələ keçirdi. Özbəklər şəhərə daxil olan kimi əhalini qırmış [173] və şəhəri talan etmişdilər.[174] Əmir Gökəltaşı şəhərə hakim təyin edən Abdullah xan Məşhədə doğru hərəkət etdi, lakin şəhəri tuta bilmədi və geri çəkildi.[175]
9 aprel 1588-ci ildə I Şah Abbas Heratı Şeybanilərindən geri almaqdan ötrü 12.000 orduyla Xorasana üz tutdu.[176] Yolda olarkən Şah Abbasa osmanlıların Gəncəni tutduqları və Həmədana doğru irəlilədikləri xəbəri çatdı.Bu səbəbdən, şah Heratın mühasirəsini yarımçıq qoyaraq Qəzvinə geri döndü.[177] Şah Abbasın geri dönməsindən istifadə edən Şeybanilər 1589-cu ildə Məşhədi [178][179] daha sonra isə İsfərayin qalasını tutdular.[180]
1590-cı ildə Osmanlılarla-Səfəvilər arasında sülh müqaviləsi imzalandıqdan sonra Səfəvilərin Şeybanilərlə mübarizəsi asanlaşdı.[181]
8 fevral 1598-ci ildə Abdullah xanın xəstələnib ölməsi Səfəvilər üçün əlverişli vəziyyət yaratmışdı, Şah Abbas 9 iyul 1598-ci ildə İsfahandan Xorasana doğru yola düşdü. Səfəvi ordusu Astrabadı ələ keçirdi, Nişapur əhalisi şahın yaxınlaşmasından xəbər tutub Şeybanilərə qarşı qiyam qaldırdılar. Şah Abbas Məhəmməd sultan Bayatı Nişapur hakimi təyin etdi. Fərhad xanı əsas qüvvələrlə Məşhədə göndərən şah 29 iyul 1598-ci ildə şəhərə daxil oldu.[182] Ancaq hələ də Xorasanın əsas şəhərlərindən biri olan Herat özbəklərin əlində idi. Şeybanilərlə Səfəvilər arasında həlledici döyüş Herat şəhəri yaxınlığında baş verdi. Bu döyüşdü Səfəvi ordusunun sayı 10-15 min özbəklər isə 20 min idilər.[183][184]
İki ordu da türklərdən ibarət olduğu üçün döyüşün çətin keçəcəyi hər iki tərəfə məlum idi. Döyüş əsnasında Şeybani xanı Dinməhəmməd xanın ox zərbəsindən ölməsi Şeybani ordusunu təlaşa saldı, özbəklər pərakəndə hala düşərək ağır məğlubiyyətə uğradılar.[185] Herat hakimliyinə Hüseyn xan Şamlı təyin edildi.[186]
Şah Abbas Şeybaniləri cəzalandırmaq üçün yürüşü davam etdirərək Əbivərd, Nisa, Bağbad, Dərun, Mərv şəhərlərini tutdu. 1601-ci ildə Bəlx ələ keçirildi.[187]Vəkalət müharibəsi
Əsas məqalə: Vəkalət müharibəsiSəfəvi-Osmanlı əlaqələri

+ نوشته شده در جمعه بیست و هشتم آذر ۱۳۹۹ ساعت ۹:۲۴ ب.ظ توسط aliroshanzadehizmara  | 

صفویان2=لاتینجه

Səfəvi-Osmanlı əlaqələri
Əsas məqalə: Səfəvi-Osmanlı əlaqələri
Əsas məqalə: Səfəvi-Osmanlı müharibələri

Çaldıran döyüşü (1514)
1512-ci ildə taxta çıxan I Səlim Avropa dövlətləriylə sülh bağladı və bütün qüvvələrini Azərbaycana qarşı səfərbər etdi.[188] Sultan Səlim Ədirnədə fövqaladə divan çağırdı. Bu divanda sünni üləmaları Qızılbaşları kafir elan etdilər və onlarla müharibənin doğru olduğuna fətva verdilər.[189] Daha sonra I Sultan Səlimin əmriylə Anadoluda 40 minə yaxın qızılbaş qılıncdan keçirildi. 1514-cü ildə Osmanlı ordusu I Səlimin rəhbərliyi ilə Səfəvilərin ərazilərinə daxil oldu. Lakin I Şah İsmayıl Osmanlılara qarşı bir başa əməliyyata keçmədi və ordular uzun müddət qarşılaşmadı. 1514-cü ildə Çaldıran düzündə Osmanlı ordusunu qarşıladı . Qızılbaşlar qətiyyətlə Osmanlıların hücumunu dəf edirdilər lakin Osmanlıların topları və tüfəngləri işə salması döyüşün gedişini dəyişdi. Şahın taktikası pozuldu və Osmanlılar qalib gəldilər. Döyüş nəticəsində Qızılbaşlar məğlub oldular və Osmanlılar Təbrizi tutdular.[190] Ancaq əhalinin müqaviməti və Səfəvi ordusunun toplanması sultanı 6 gün sonra Təbrizi tərk etməyə məcbur etdi. Sultan Şərqi Anadolunu ələ keçirdi və İstanbula döndü. Elə bu vaxt Azərbaycana artilleriya gətirməli olan [Mənbə göstərin] Portuqaliya İran körfəzinə hücum etdi və Səfəvilərin Hind okeanına çıxısını bağladı. Şah bəzi qızılbaşları cənuba, portuqaliyalılara qarşı vuruşmağa, Qara xanı isə Diyarbəkiri almağa göndərdi. Amma Qara xan 1516-cı ildə Qoçhisarda məğlub olaraq öldürüldü. İsgəndər bəy Münşi yazır:"Qara xan Durmuşxan Qacarla birlikdə onlarla cəngə başladı, Mardinin yuxarı başındakı ələngdə onların arasında hərb başlandı, Qara xan həmin çoxsaylı qoşuna qalib gəldi. Təqib zamanı təsadüfən bir güllə ona dəydi və atdan yıxılıb öldü. Bu əhvalatdan sonra qızılbaşlar (qızılbaşiyyə) pərakəndə oldular, rumiyyə(Osmanlı) əsgərləri isə alçaldıcı məğlubiyyətdən qalib kimi çıxdılar, xandgardan kömək alıb, Diyarbəkri işğal etdilər, (beləliklə də) qızılbaşlar o vilayətdən əl çəkməli oldular. Bu əhvalat Süleyman şanlı xaqana(Şah İsmayıla) çatdıqda, Qara xana kömək üçün hazırladığı qoşunu xanın vəfatı ilə əlaqədar daha irəli göndərmədi."[2]
Burdan məlum olur ki, əslində Qara xan Osmanlılara qalib gəlib, osmanlı əsgərlərini təqib edərkən ona təsadüfən tüfəng gülləsi dəyib və ölüb, bununla da komandansız qızılbaşlar pərakəndə olurlar və qalib gəldikləri döyüşdən məğlub kimi çıxırlar. Həmçinin portuqaliyalıları körfəzdən çıxarmaq mümkün olmadı.
Əsas məqalələr: Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590) və Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1723-1732)
1524-cü ildə Şah I İsmayıl vəfat etdi və oğlu Təhmasib şah oldu. Şah I Təhmasibin hakimiyyəti dövründə 1528-ci ildə özbəklər Xorasana hücum etdilər. Həmin il şah ordusuyla şərqə doğru hərəkət etdi və özbəkləri Herat yaxınlığında darmadağın etdi. Şahın şərqə səfərindən istifadə edən Luristan bəylərbəyi Zülfüqar xan üsyan qaldırdı və 1528-ci ildə Bağdadı aldı. Bununla əlaqədar şah Bağdadı mühasirəyə aldı və həmin il Bağdadı üsyançılardan təmizləyib Məhəmməd xan Türkmanı Bağdad bəylərbəyi təyin etdi. 1531-ci ildə Təbriz bəylərbəyi Üləma xan Təkəli xəyanət edərək öz əsgərləri ilə Osmanlıya qaçdı. Daha sonra Üləma xan Sultan Süleymanı Azərbaycana yürüşə təhrik etdi. Ordunun ön dəstəsini böyük vəzir İbrahim paşanın 90 min nəfərlik qoşunu təşkil edirdi. Üləma bəy 10 min nəfərlə irəli çıxarılmışdı.[191]
Üləma bəy, Osmanlı qoşunları ilə Təbrizə daxil oldu. Bir neçə gündən sonra İbrahim paşa şəhərin yaxınlığında öz düşərgəsini saldı. Üləma Ərdəbilə, Osmanlı sərkərdəsi Xosrov paşa isə Əlincə qalasını ələ keçirməyə göndərildi. Cənubi Azərbaycanın bir çox yerləri osmanlılar tərəfindən tutuldu.[192]
Osmanlı mənbələrinə görə Sultan Süleymanın ilk yürüşü zamanı İbrahim paşanın hərbi hissələri hicri 940-cı il zilhiccənin 1-i (1534-cü il iyunun 13-də) Təbrizə daxil olmuşdular.[193] Süleymanın da olduğu Osmanlıların əsas qüvvələri ilə şəhərə sentyabrın 27-də çatdılar.[194]
Düşmənin basqını barədə məlumat alan şah Xorasandan hərəkət etdi və Reyə çatdı. Bu üzüntülü yol onların bir çoxunu sıradan çıxarmışdı. Üstəlik də şah qoşununun sayı 7 min nəfərdən çox deyildi. Halbuki sultanın ordusu, Həsən bəy Rumlunun obrazlı ifadəsinə görə, “səhranın qum zərrələrindən və payız yarpaqlarından daha çox” idi. [195]
Bəhram Mirzənin başçılığı ilə qızılbaşların irəlidə gedən hissələri Qızılüzən çayının sahilindəki Qaraağac yaxınlığında İbrahim paşanın qoşunları ilə üz-üzə gəldilər. Qızılbaşlar döyüşə-döyüşə dağa doğru geri çəkilməyə məcbur oldular. Ardı-arası kəsilməyən axınla gələn Osmanlı qoşunları qızılbaşların sıralarını sarsıdırdı və onlar şah düşərgəsinə doğru çəkilirdilər. Bu vaxt Kuhkiluyə (Fars) hakimi Əvənd xan Əfşar yeni qüvvələrlə şah qərargahına gəldi. Sultan Süleymanın çox böyük qoşunla Miyanəni keçərək Sultaniyyəyə çatması barədə xəbər alındı. Bu təhlükəli anda qızılbaş əmirlərim arasında ixtilaflar baş verdi. Məhəmməd xan Zülqədəroğlu, Hüseyn xan Təkəli və başqaları düşmənin tərəfinə keçdilər. Şah, Hüseyn xan Şamlıya, Qazi xan Təkəliyə və Məlik bəy Xoyluya da inanmırdı və bu onu düşmən qoşunları ilə vuruşa girməkdən çəkinməyə məcbur edirdi.[196]
Payızın sonunda Sultaniyyə ərazisində bərk qar yağdı və güclü şaxtalar düşdü. Osmanlı ordusu şiddəətli soyuqlar və azuqə çatışmazlığı üzündən böyük itkilər verdi. Azərbaycanda möhkəmlənə bilməyən Sultan buranı tərk etdi və qışlamaq üçün Bağdada üz tutdu. Sultan Süleyman böyük çətinliklərlə Şəhrizurdan keçərək Bağdada yaxınlaşdı.[197][198] Şəhərdəki iğtişaşlar onun hakimi Məhəmməd xan Şərəfəddin oğlu Təkəlini şəhəri heç bir müqavimət göstərmədən osmanlılara verməyə məcbur etdi.Bundan sonra Məhəmməd xan ona sadiq olan adamlardan ibarət dəstə ilə qaladakı ehtiyatlar od vurdurdu, qalan əmlakı çapıb – talayaraq döyüşə-döyüşə Dəclə çayının sağ sahilinə keçdi.[199][200] Sultanın Bağdada üz tutmasını əsirlərdən öyrənən I Şah Təhmasib Təbrizə daxil oldu və Vanı mühasirəyə aldı.Van qalasının mühasirəsi qışın sonunadək davam etdi.
Hicri 941 (1534-1535)-ci ilin qışını Bağdadda keçirən Sultan Süleyman 1535-ci il yazın əvvəlində Təbrizə hərəkət etdi. Bundan əvvəl şah, sakinləri Təbrizdən köçürmüş, şəhəri boşaltmışdı.[201] Taxıl və əkinlər yandırılmış, yerdə qalan nə varsa, mal-qaraya yedizdirilmişdi. Bu tədbirləri gördükdən sonra şah Sultaniyyəyə çəkildi. Osmanlı ordusu Sultaniyyə ərazisinə çatanda aclıq və baş verən taun xəstəliyi sultanın canlı qüvvəsinə böyük tələfat verdi.Burada (Dərəcəzində) qızılbaşların irəlidə olan hissələri (çərxçiyan) Əmir Sultan Rumlu və Çıraq Sultan Ustaclının başçılığı ilə rumluların qoşunları ilə toqqudular. Osmanlılar qızılbaşlara hücum etdilər, lakin məğlub oldular. Ağır vəziyyətə düşən osmanlı qoşunları geri çəkilməyə başladılar.[202]
Bəhram Mirzə bir dəstə əmirlə-Məntəşə Sultan, Əmir Sultan, Şahqulu xəlifə möhrdar, Məhəmməd Əmin bəy Süfrəçi ilə birlikdə İbrahim paşanı təqib etmək üçün göndərildi. Şah özü isə Van qalasına yola düşmüşdü. Qalada mühasirəyə düşmüş osmanlılara yardım göstərmək üçün sultan Diyarbəkir hakimi Məhəmməd paşanı və Üləmanı 2 min nəfərlik yeniçəri və 10 minlik süvari ilə ora göndərdi. Onlar Vostan yaxınlığında türkman tayfasından olan şah qorçuları ilə qarşılaşdılar. Xain Üləmanın yaxınlıqda olması xəbərini alan şah 2 min nəfərlə onun üzərinə yeridi.[203]
Üləmanın dəfələrlə xəbərdarlıq etməsinə baxmayarq, Məhəmməd paşa özünün sayca üstünlüyünə arxalanıb yeniçəriləri ön sırada yerləşdirərək qızılbaşlarla döyüşə girməyi qərara aldı. Lakin Şiraz hakimi Qazi xan Zülqədər türkman və zülqədər tayfalarından olan qorçilər dəstəsi ilə düşmənə hücum etdi. Həsən bəy Rumlunun sözləri ilə desək, “bir anda dörd yüzə qədər rumi qızılbaşlar tərəfindən öldürüldü və onların başları şah atının ayaqları altına atıldı”.Sultanın bir neçə əyanı əsir alındı. Qızılbaşlar düşməni Bitlisədək təqib etdilər. Onlar böyük qənimət ələ keçirdilər. Bəhram Mirzə əmirlərlə Ərcişə yola düşdü. Oranın müdafiəçiləri qızılbaşları qalanın qarşısında qarşıladılar. Qızılbaşların hücumuna davam gətirməyən osmanlılar qalaya çəkilib sultandan kömək göndərməsini xahiş etdilər. Xondkar buraya Sinan paşa başda olmaqla qoşun göndərdi. Lakin Budaq xan Qacarın dəstəsi onları qarşılayarq darmadağın etdi. Sinan paşa və başqa Osmanlı sərkərdələri ilə birlikdə yüzlərlə osmanlı məhv edildi. Onların başları Van yaxınlığında olan şaha çatdırıldı. Sinan paşanın həlak olmasından xəbər tutan Sultan Süleyman öz ordusunun seçmə hissələrini İbrahim paşanın başçılığı altına keçirdi və Ərcişdə mühasirədə qalanlara köməyə göndərdi. Lakin qızılbaşlar İbrahim paşanın göndərdiyi dəstəni də darmadağın etdilər. Bundan sonra İbrahim paşa qalanın sakinlərini də özü ilə götürərək oranı tərk etdi.Beləliklə, Van və Ərciş əraziləri şahın əlinə keçdi.[204][205][206][207] Ard-arda məğlubiyyətlərdən sonra Sultan geri çəkilməyə məcbur oldu və İstanbula döndü
Bundan istifadə edən şah ölkənin birləşdirilməsini davam etdirmək üçün 1538-ci ildə qardaşı Əlqasın rəhbərliyiylə 30 minlik ordunu Şirvanı tabe etmək üçün göndərdi. Əlqas 1538-ci ildə Şirvanşahlar dövlətinin bütün qalalarını ələ keçirdi, Şirvan bəylərbəyliyə çevrildi və Əlqas Şirvanın ilk bəylərbəyisi oldu. Lakin Əlqas 1541-ci ildə qardaşına xəyanət edərək müstəqillik üçün mübarizəyə başladı. Bununla əlaqədar I Şah Təhmasib Şirvana daxil oldu və bütün qalaları özünə tabe etdi. Əlqas isə Krıma, oradan da İstanbula qaçdı və Üləma paşayla birlikdə öz vətəninə qarşı yürüşlərdə iştirak etdi. İsgəndər bəy Münşi yazır:“Əllamə Təkəli Səfəvi məmləkətinin ən gözəli olan (Azərbaycanı) rum sultanının nəzərində elə gözəl bəzəmişdi (tərifləmişdi) ki, sultan bircə gün də olsun bu arzudan yayına bilmir, bircə gecə də olsun onu ağuşa almaq xəyalından yuxuya gedə bilmirdi. Bu arzu (sultanı)nadan və haqtanımaz Əlqas Mirzəni ağlının gödəkliyi və ondan da artıq nadan olan bir neçə nəfərin təhrikiylə hücuma keçməyə yönəltdi. Belə ki, Əlqas Mirzə onu böyüdən və cahanın ən adil adamlarından olan belə mehriban qardaşın (Şah Təhmasibin) xidmətindən yayınıb Rum diyarına getdi. Sultan Süleyman onun vücudunu əcəm mülkünü fəth etmək yolunda qənimət və sərmayə bilərək, elə boş xəyala və yalan sözlərə uydu və cahil adamlar qoşununun başında durub, bu tərəfə yürüşə yollandı."[208]
Həsən bəy Rumlunun xəbər verdiyi kimi, hicri 955 (1548)-ci ildə Sultan Süleyman, Osmanlı imperiyasının tabeliyində olan bütün ölkələrdən- Macarıstan, Əflak (Valaxiya), Bosniya, Serbiya,Moreya, Moldoviya, Anadolu, Məntəşə eli, Qaraman, Maraş, Hələb, Suriya, Misir, Hicaz, Yəmən, Diyarbəkir, Ərəb İraqı və Kufədən toplanmış böyük ordu ilə Azərbaycana soxuldu. [209]
Şərəf xanın verdiyi məlumata görə, Sultan Süleymanı Səfəvilər üzərinə yürüş etmək üçün dilə tutmuş Əlqas Mirzə ona demişdi ki, Sultan İraqa daxil olan kimi qızılbaşlar şahdan üz döndərəcəklər. Lakin tarixçinin göstərdiyi kimi, qızılbaşlardan heç biri Sultanın ən yaxın silahdaşlarını qarşılamadı. Əksinə, Əlqasla birlikdə İstanbula gəlmiş mülazimlər onu tərk edərək şahın yanına qayıtmağa başladılar.[210]
Qızılbaşlar osmanlı ordusnun hərəkətini çətinləşdirmək üçün Osmanlı sərhədindən Təbrizin özünə qədər olan ərazini xüsusi olaraq viran qoydular. Burada düşmənə “bir toxumcuq, ot saplağı” belə saxlanılmadı, daşınmaz əmlaka isə od vuruldu. Özlərinin fədakarlığı ilə tanınan Təbriz sakinləri su mənbələrini, suvarma kanallarını (qənov və kəhrizləri) elə bağladılar ki, “hətta özlərinin içməsi üçün belə lazım olan qədər su qalmasın”.[211]
Üləma bəy və Əlqas Mirzə Sultan ordusunu müşayiət edirdilər. Həsən bəy Rumlunun yazdığına görə, Süleyman Azərbaycana Ərzurum-Xoy-Təbriz yolu ilə gəlmişdi.[212] Üləma osmanlı dəstəsi ilə Van qalasını tutmaq üçün göndərildi. Sultan Mərənddə qızılbaşlara hücum etmək üçün 40 minlik qoşunla Xoydan hərəkət edəcək bir sıra paşaları (o cümlədən Əlqas Mirzəni) ayırdı. Osmanlı qoşunları Abdulla xan Ustaclının, Şahverdi Sultan Ziyad oğlunun və Əli Sultan Təkəlinin başçılıq etdiyi qızılbaş hissələri ilə toqquşdular. Şahverdi Sultan döyüşdə böyük igidlik göstərdi. Qızılbaşlar Osmanlıların üstün qüvvələrinin təzyiqi altında şahın Eşkəmbərdə yerləşən qərargahına geri çəkilməyə məcbur oldular.[213]
Bu zaman Sultan Süleyman əsas qüvvələri ilə Təbrizə daxil olaraq orada cəmisi 4 gün qala bildi. Həmin günlər Osmanlı ordusu üçün çox kədərli keçdi. Həsən bəy Rumlu xəbər verir ki, yem olmadığına görə osmanlılarım 5 min atı, dəvəsi və qatırı tələf oldu. Şəhərdə ərzaq olmadığına görə osmanlı döyüşçüləri şəhərlilərin şəxsi əmlakını qarət etməyə başladılar. Həsən bəy Rumlu yazır: “Xalq nalə və fəryad səsini göylərə ucaltdı”. Hicri 955-ci il rəbi əs-saninin 24-ü (1548-ci ili iyunun 2-də) Sultan Təbrizi tərk etməyə məcbur oldu. Sakinlər işğalçılara qarşı üsyan qaldırdılar. Rumlu yazır:“Təbrizin qara camaatı və pozğun ünsürləri(yəni əhalisi) özlərinin qisasını atlardan və sultanın yaxın adamlarından alaraq onları öldürdülər”[214]
Qızılbaş qoşunları da düşmənə aman vermirdilər. Onlar gündüz və gecə düşmənin ətrafında dövrə vurur və ayrı-ayrı dəstələri əsir alırdılar. İsgəndər bəy Münşi qeyd edir ki, qızılbaşlar qəfil hücumları ilə;osmanlıları elə qorxutmuşdular ki,“onlar özlərinə yemək əldə etmək üçün dayandıqları yerdən kənara bir addım da ata bilmirdilər”[215][216]
İbrahim xan və Məhəmməd bəy Türkman sultanın geri çəkilən ordusunun arxasınca hərəkət etdilər. Şəbüstər yaxınlığında Suriya və Diyarbəkir paşası, Mərəş paşası ilə baş vermiş şiddətli vuruşmada osmanlılar böyük tələfat verdilər.[214]
Bu zaman I Şah Təhmasib məlumat aldı ki, sultan qullar ağası Osman Çələbini dörd minlik qoşunla Qars qalasını bərpa etmək üçün göndərmişdir. Təhmasibin böyük oğlu İsmayıl Mirzə Göyçə Sultan Qacarla birlikdə ona qarşı göndərildi. Şahzadə qəfil hücumla 2 min nəfərədək döyüşçünü məhv etdi.[217] Onların bir hissəsi qalada gizlənərək canlarını xilas etdilər, lakin üç gündən sonra qızılbaşlara təslim oldular.[218] Osman Çələbi özü ilə 600 nəfər götürərək şahzadənin qərargahına gəldi və qəflətən qılıncını sıyıraraq ona hücum etdi. Osmanın adamları da onun kimi hərəkət edərək qızılbaşlara hücum etdilər. Lakin İsmayıl Mirzə soyuqqanlılıq göstərdi, özünü itirmədi. Osmanlılardan bir nəfər də salamat qalmadı.Qars qalası qızılbaşlar tərəfindən dağıdıldı.[219] Şah Əli Sultan Tatı oğlunu on min nəfərlik dəstə ilə Əxlat, Gözəl Dərə, Adilcəvaz və Muş ərazilərini viran qoymaq üçün göndərdi. Üləmanın Tərcanda olması xəbərini alan şah, Sufiyandan keçib onun arxasınca hərəkət etdi. Lakin Üləma tələsik qaçdı. Onda şah Tərcandan Ərzincan istiqamətinə irəlilədi. İsmayıl Mirzənin irəlidə gedən hissələri Bayburt yaxınlığında Məhəmməd Paşa Təkoğlunun dəstələri ilə toqquşdu. Osmanlılar darmadağın edildilər və qaçdılar. Ərzincan tutuldu və talan edildi.
Hicri 1552-cu ildə I Şah Təhmasib Osmanlı ərazilərinə daxil olaraq fəal hücum əməliyyatlarına keçdi. Ərzurum hakimi İsgəndər paşanın qızılbaşların Çuxursəəd (İrəvan) vilayətinə basqınları bu hücumlar üçün bəhanə oldu. 1552-ci ilin əvvəlində İsgəndər paşa Xoy ərazisində Səfəvilərin hüdudlarına soxuldu, sonra isə Çuxursəədə keçib şəhər bazarını yandırdı və geriyə qayıtdı. Ərzurum paşası qızılbaş əmirlərinə lovğalıqla yazdığı, hədələrlə dolu məktublarda özünü Şirvan və Gürcüstan hakimi adlandırmışdı.[220]
1552-ci ilin yayında Şah Təhmasibin əmri ilə qoşunların toplanmasına başlandı. Onlar 4 hissəyə bölündülər və dörd istiqamətə göndərildilər:Ərciş və Bərkiyyə - (Məsum bəy Səfəvi, Allahqulu bəy Aycək oğlu, Əli Sultan Təkəli, Şəmsəddin xan Bitlisi, Xəlifəyi Ənsar, Həmzə bəy Talış, Uluqxan bəy Səədli və b.).Pasinə (Şahverdi Sultan Ziyad oğlu və və Ədhəm bəy Rumlu).Ərəb İraqına (İbrahim xan Zülqədər, Şahqulu xan Əfşar, Çıraq Sultan).Dəvilə(Bayram bəy Qacar, Toygün bəy Qacar və gürcü hökmdarı Səfəvilərin vassalı olan Keyxosrov)[221]
Bu əməliyyatda I Şah Təhmasib şəxsən iştirak edirdi. Məsələn, Əhlat ərazisində 30 min qoyun, 10 min qaramal, 3 min at ələ keçirilmişdi. Əhlat qalası yerlə yeksan edildi. Van ərazisində evlər və əkinlər məhv edildi. Bitlis, Vostan, Adilcəvaz, Ərciş, Muş, Pasin bölgələri oddan – qılıncdan keçirildi. Döyüşlərdə çoxlu osmanlı və kürd məhv edildi.[222]
Ərzurumun “dikbaş” hakimi olan İsgəndər paşanı;“cəzalandırmaq” qərara alındı. Şah öz oğlu İsmayıl Mirzənin başçılığı altında ordunu ona qarşı göndərdi.İsgəndər paşa məğlub edildi və 2576 osmanlı döyüşcüsü öldürüldü. Görkəmli Osmanlı əyanları Trabzon hakimi Mustafa bəy,Maraş hakimi Kəbir İsa, Sultanın qullarağası Məhəmməd bəy, İsgəndər paşanın qardaşı Ramazan bəy, Malatya hakimi Xeyrəddin bəy və bir çox başqaları əsir alındılar.[223][224]
Sonra İsmayıl Mirzə Ərciş yaxınlığındakı şah düşərgəsinə yetişdi. Qaladakı hərbi hissənin döyüşçüləri qalabəyini öldürdülər və qalanı qızılbaşlara təslim etdiər. Şahın əmri ilə qala istehkamı dağıdıldı. Sonra Bərgiri qalası tutuldu.İsmayıl Mirzənin başcılığı ilə Ərciş, Ərzurum, Ərzincan, Van, Qars qalaları ələ keçirildi. Xacə Zeynalabidin Əli Əbdi Bəy Şirazi, Təkmilətül-Əxbar kitabında bu haqda yazır:"Zəfər nişanlı bayraqlar Çaldıran yüksəkliyinə getdi. Nəvvabi-kamyab(I Şah Təhmasib) oradan Ismayıl Mirzəni Şirvan qoşunu və bəzi əmirlərlə Qars qalasını təmir etməyə gələn düşmənlərin üstünə göndərdi. Şah Təhmasib özü xoş əhvali- (ruhiyyə) ilə düşmənlərin ölkəsinə yola düşdü. Xərpərt və Trabzon ətrafına qədər Pasin, Sarusu, Xünus, Əxlat, Ərzənrum, Tərcan, Bakyburd, Ərzincan qələbə əsərli əsgərlər [tərəfindən] tapdalandı..."[225]
Sultan I Süleyman 1554-cü ildə sonuncu dəfə Azərbaycana hücum etdi, ancaq bu dəfə də uğur əldə edə bilmədi.Əhalinin müqaviməti, Qızılbaşların ardıcıl qələbələri sultana Azərbaycanı ələ keçirməyə imkan vermədi və 1555-ci ildə Amasyada Osmanlı Səfəvi sülh müqaviləsi bağlandı. Müqaviləyə görə şərqi Anadolu, İmeretiya, Quriya, Ərəb İraqı Osmanlıya, Kartli, Kaxetya və Mesxiya Səfəvilərə verildi[226] .
1578-ci ildə Osmanlılar Amasya sülhünü pozaraq Səfəvi dövlətinin ərazilərinə soxuldular.Avqustun 9-da Çıldırda osmanlı ordusunun əsas hissəsi ilə döyüşdə qızılbaşlar məğlub oldular. Mustafa Lələ paşanın göndərdiyi 20-30-min nəfərlik ordu Ahalsıxı ələ keçirib Kaxetiyaya daxil oldular.[227]
Çıldır döyüşündən sonra Mustafa Lələ paşa Şirvanı, avqust ayında Tiflisi, az sonra Qorini tutdu.
1578-ci ildə Qanıx çayı sahilindəki döyüşdə Osmanlı ordusu böyük itki verdi.Qızılbaşlar böyük qənimət əldə edərək Təbrizə qayıtdılar.
Mustafa Lələ paşa böyük çətinlikdən sonra sentyabrda Ərəşə daxil oldu. Osmanlılar burda yem və ərzaq topladılar, qala tikdilər.
Osmanlı ordusu Ərəş, Şamaxı, Qəbələ, Bakı, Şabran, Mahmudabad, Salyanı müqavimətsiz tutdu. Yerli sünni əyanlar keçmiş müstəqil Şirvan dövlətinin bərpası üçün osmanlı ordusuna böyük ümid bəsləyirdilər.[228]
1579-cu ilin yayında Krım xanı Məhəmməd Gəray 100 minlik ordu Şimali Qafqazdan keçib, Osman paşa ilə Şamaxıya çatdı. Buradan Şirvanın müxtəlif yerlərinə qoşun göndərib, Şimali Azərbaycanı qarət etdilər.Qızılbaşların əsas qüvvəsinin gəliş xəbərini eşidəndən sonra Azərbaycanı tərk etdilər. Qızlbaş qoşununun Şirvana daxil olması Dərbənddəki Osmanlıları həyəcana saldı.[229]
1581-ci ildə Qazı Gəray və Səfi Gərayın rəhbərliyi ilə Krım tatarları Şirvana yenidən hücum etdilər. İmamqulu xan Qacar qızılbaş dəstəsini Şirvan hakimi Peykər xanın köməyinə göndərdi. Şamaxı ilə Şabran arasında baş vermiş döyüşdə Qazı Gəray əsir alındı, Krım tatarları və Osmanlılar məğlub oldular.[230]
1583-cü ilin yazında Qarabağ hakimi İmamqulu xan Qacar yeni qüvvə ilə Kürü keçib Şirvana daxil oldu. O, Şamaxıda Yaqub bəyin Osmanlı qüvvələrini Niyazabada topladığını eşitdi və Rüstəm xanı öz dəstəsi ilə döyüşə göndərdi.Bu döyüşdə Osmanlılar darmadağın edildilər. Samur çayı sahilində tarixdə Məşəl savaşı adlanan döyüş isə Osmanlı qüvvələrinin üstünlüyü ilə qurtardı, qızılbaşlar döyüş meydanını tərk etdilər.[231]
Osmanlı sultanı bütün Azərbaycana yiyələnmək niyyəti ilə Osman paşanı Şirvandan geri çağırıb ona böyük ordu verdi və Şərq yürüşünün başçısı təyin etdi. Osman paşa 1585-ci il avqustun 12-də Pasinabad-Çaldıran-Xoy-Mərənd-Sufiyan-Təbriz istiqamətində yürüşə başladı.
1585-ci ilin sentyabrında Məhəmməd xan Toxmağın başçılığı ilə qızılbaşların əsas dəstələri Sufiyan ərazisində döyüşdə əvvəlcə, qızılbaşlar Osmanlılara ağır zərbə vursa da, onların sayca üstünlüyü qızılbaşları geri çəkilməyə məcbur etdi,Təbriz Osmanlıların əlinə keçdi.[232]
On illərlə davam edən müharibə 1590-cı ildə İstanbul sülh müqaviləsi ilə qurtardı.Xalxal, Qaracadağ və Lənkəran Səfəvilərin əlində qaldı. Azərbaycan torpaqları ilə yanaşı, Şərqi Gürcüstan, habelə İranın qərb vilayətləri də Osmanlı imperiyasının tərkibinə qatıldı.[233]
XVII əsrin əvvəllərində Azərbaycanda Osmanlı hakimiyyəti zəiflədi.Azərbaycanın Osmanlı hakimiyyətinin altında olduğu bütün müddətdə I Şah Abbas onu Səfəvilərə qaytarmaq haqqında düşünürdü.Bunun üçün də o, 1603-cü il sentyabrın 14-də yürüşə başladı.Səfəvi qoşunu Təbrizə yaxınlaşanda şəhər əhalisi üsyan qaldırdı. 1603-cü il oktyabrın 21-də Təbriz tutuldu. Osmanlı qoşunun əsas hissəsi darmadağın edildi.Bununla, demək olar ki, Azərbaycanın cənub vilayətlərinin taleyi həll olundu. Səfəvi ordusu Azərbaycanın şimalına irəlilədi.
Ordubad əhalisi şah qoşunun gəlişini gözləmədən üsyan qaldırmışdı.Naxçıvan yaxınlığında ordubadlı Hacı Qəssab şəhəri ələ keçirmək üçün şahdan xusüsi göstəriş aldı. Əhalinin köməyi ilə Ordubad qalası tutuldu.
Culfa və Naxçıvan tutulduqdan sonra 1603-cü ilin noyabrında İrəvan qalası mühasirəyə alındı.1604-cü ilin avqustunda İrəvan tutuldu.İrəvanın idarə edilməsi Əmirgünə xan Qacara, Naxçıvan isə Maqsud sultan Kəngərliyə tapşırıldı.[234]
1605-ci ildə Şirvanın xeyli hissəsini Səfəvi qüvvələri tutdu.I Şah Abbas Vanda olan Osmanlı qüvvələrini dəf etnək üçün Təbrizdə yeni qala tikdirdi.1605-ci ildə Allahveri xanın başçılığı ilə Vana 30 minlik qoşun göndərildi. Osmanlı qoşunu darmadağın edildi.[235]
1605-1606-cı ilin sərt qışında Gəncə mühasirəyə alındı.Qalanın mühasirəsi 4 ay davam etdi.Nəhayət, 1606-cı ilin iyununda Gəncə tutuldu.Şah Abbas Şirvandakı Osmanlı hərbi hissəsinin yardım ala bilməməsindən istifadə edərək, Şamaxını sülh yolu ilə təhvil verməyi onlara təklif etdi.Bu təklif rədd edildikdə, şah qoşunu Şirvana doğru irəlilədi. 1607-ci ilin iyununda Şirvan azad olundu.
Şamaxı tutulan vaxt Bakı və Dərbənd əhalisi də Osmanlılara qarşı üsyan etdi. Bakıdakı üsyan, Şahin xəbəri olmadan 1607-ci ilin yanvarında baş verdi. Şəhər üsyançıların əlinə keçdi və şah qərargahı ilə əlaqə yaradıldı.
Dərbənd əhalisi Osmanlı hərbi hissəsini qəflətən yaxaladı. 1607-ci ilin martında qala tutuldu. Şah Dərbənd əhalisini bütün vergilərdən azad etdi.
1612-ci il oktyabrın 17-də Sərab şəhərində Osmanlı dövləti ilə müqavilə imzalandı. Bu müqaviləyə əsasən, 1555-ci ilin sülhü bərpa edildi.[236]
Şah Abbasın Cənubi Qafqazdakı əməliyyatlarından narahat olan I Sultan Əhməd 1612-ci il sülhünü pozaraq 1616-cı ilin yazında qızılbaşlarla müharibəyə başladı . Osmanlı ordusu Təbrizə hücum etdi, İrəvanı da mühasirəyə aldı. Lakin qışın sərt keçməsi, xəstəlik və ərzaq qıtlığı Osmanlı ordusunu geri çəkilməyə məcbur etdi.
1618-ci ildə osmanlılar Diyarbəkirdən Azərbaycana doğru irəlilədilər. Osmanlılar ilə birlikdə Krım xanı Canibəy Gəray xanın qoşunu da hərəkət edirdi. Sınıq körpü adlı yerdə həlledici döyüşdə Osmanlı qoşunu ağır zərbə alaraq geri çəkildi. Bu məğlubiyyətdən sonra 1618-ci ildə Osmanlılarla- Səfəvilər arasında Mərənd sülh müqaviləsi imzalandı.[237]
Mərənd sülhü tezliklə Səfəvilər tərəfindən pozuldu. 1622-1623-cü illərdə Şah Abbas Bağdadla birlikdə İraqı ələ keçirdi.
Osmanlı dövləti öz niyyətindən əl çəkmirdi. I Səfi dövründə 1634-cü ilin yayında IV Murad böyük qoşunla hücum edərək Təbrizi və İrəvanı ələ keçirdi.Lakin qışın yaxınlaşması, Səfəvi qoşununun hücum təhlükəsi Osmanlıları Təbrizdən çıxmağa məcbur etdi.Bundan sonra 1635-ci ilin aprelində İrəvanı azad etdi.
1637-1638-ci ildə müharibələrin döyüş səhnəsi yenə də İraqa keçdi. 1638-ci ilin dekabrında Bağdad itirildi.
1639-cu il mayın 17-də Qəsri-Şirində Osmanlı dövləti ilə Səfəvi dövləti arasında 1555-ci il Amasya sülhünün şərtlərini təsdiq edən sülh müqaviləsi imzalandı və XVIII əsrin birinci rübünə kimi qüvvədə qaldı.[238][239]Səfəvi-Moğol əlaqələri
Əsas məqalə: Səfəvi-Moğol əlaqələri
Əsas məqalə: Səfəvi-Moğol müharibələri

Sultan Hümayun və I Təhmasib. (Görüş : 1543, Qəzvin, Səfəvilər dövləti). (Rəsm : Çəhəl Sütun Sarayı, İsfahan, İran)

I Abbas və Sultan Cahangirin təsviri. (müəllif: Əbül Həsən)
Böyük Moğol İmperiyası ilə Səfəvilər arasındakı münasibətlər bəzi dövrlərdə dostluq və müttəfiqliklə, bəzi dövrlərdə isə düşmənçilik və müharibələrlə müşayiət olunmuşdu. Dövlətin əsasını qoyan Baburla Səfəvilər arasındakı münasibətlər hələ Böyük Moğol İmperiyasının əsası qoyulmadığı dövrdən yaranmışdı. Babur və Şah İsmayıl ortaq düşmənləri olan Şeybani xana qarşı birgə hərəkət edirdi.[240] Səfəvilərin də köməyi ilə 1512-1513-cü illərdə Buxara və Səmərqənd ələ keçirildi.[241] Baburun Səfəvilərlə yaxınlaşması uzun müddət davam etmədi. 1514-cü ildə baş vermiş Çaldıran döyüşündə Şah İsmayılın Sultan Səlimə məğlub olmasından sonra özbəklərə olan Səfəvi təzyiqi azaldı. Bundan sonra Babur özbəklərin hücumları qarşısında geri çəkilməyə məcbur olmuş və Səfəvilərin dəstəyini itirmişdi.

Sultan Babur, Şah İsmayılın əlindən öpür. (II Şah Abbasın əmri ilə Əliqulu bəy Cabbardarın çəkdiyi miniatür)
Səfəvi dövlətinin hökmdarı olan I Təhmasib 1537-ci ildə hücum edərək Qəndəharı tutdu. 1538-ci ildə Sultan Hümayun Qəndəharı geri qaytarmağa cəhd göstərsə də buna nail olmadı. Sultan Hümayun Şir şah Suri tərəfindən hakimiyyətdən məhrum edildikdən sonra Səfəvilər dövlətinin hökmdarı I Təhmasibə sığındı.[242] Şir şah Surinin Osmanlılarla yaxınlaşıb, Səfəvilərə düşmən olması səbəbindən I Təhmasibin dəstəyini qazanan Sultan Hümayun 1544-cü ildə Sultaniyyədə əldə olunan razılaşmaya əsasən Qəndəharın Səfəvilər dövlətinin tərkibində qalmasına razı oldu.[243] Bunun müqabilində I Təhmasib Sultan Hümayunu Şir şah Suriyə qarşı müdafiə etdi. Sultan Hümayun Səfəvilərin dəstəyi ilə hakimiyyətini bərpa etdikdən sonra iki dövlət arasında olan yaxın münasibətlər uzun müddət davam etmədi. Bundan sonra Sultan Hümayun Osmanlılara yaxınlaşmağa cəhd göstərdi.
Əkbər şahın hakimiyyəti illərində Səfəvilərlə münasibətlərdə Qəndəhar xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Qəndəhar şəhəri bölgədə mühüm strateji və hərbi mərkəzdi.[244] 1558-ci ildə şəhər yenidən Səfəvilərin nəzarətinə keçmişdi.[245] Səfəvilərlə Böyük Moğol İmperiyası arasındakı münasibətlərə 1576-ci ildə I Təhmasibin ölümündən sonra son qoyulmuşdu.[246] Yalnız 1587-ci ildə Səfəvilər dövlətində I Abbasın hakimiyyətə keçməsindən sonra əlaqələr bərpa edildi.[247] 1595-ci ildə Əkbər şah Qəndəhara hücum etdi və şəhər müqavimət göstərmədən təslim oldu.[248] Səfəvilərlə Böyük Moğol İmperiyası arasındakı müharibənin ikinci mərhələsi Əkbər şahın ölümündən sonra (1605) oğlu Sultan Cahangirin hakimiyyəti illərində, 1606-cı ildə Böyük Moğol İmperiyasının qələbəsi ilə başa çatdı. Müharibənin üçüncü mərhələsi isə 1622-1623-cü illərə təsadüf edir. Qəndəhar ətrafında baş verən toqquşmalar Səfəvilərin qələbəsi ilə başa çatdı. Səfəvilər və Böyük Moğol İmperiyası arasındakı müharibənin sonuncu, dördüncü mərhələsi 1638-ci ildə başlamışdı. Bu mərhələnin əvvəllərində Sultan Cahan şah Qəndəharı ələ keçirmişdi. Səfəvi hökmdarı Şah Səfi bölgəni geri almaq üçün hücuma keçsə də, Xorasan istiqamətində irəliləyərkən Kaşan yaxınlığında öldü. Səfəvi-Moğol müharibələri 1653-cü ildə Qəndəharın Səfəvilərin tərkibində qalması ilə başa çatdı.Gürcüstanın tabe edilməsi
I Şah İsmayıl Cənubi Qafqaz ölkələrində, xüsusilə də Gürcüstanda öz mövqelərini möhkəmləndirmək üçün ciddi tədbirlər gördü. Səfəvilərin vəziyyəti onun hesabına yüngülləşmişdi ki, Gürcüstan XVI əsrin əvvəlində bir-birilə düşmənçilik edən bir sıra müstəqil çarlıqlara parçalanmışdı.[249]
Qızılbaşların Gürcüstana yürüşləri üçün formal bəhanə gürcü çarlarının kömək üçün özlərinin müraciəti oldu.Mesxi çarı IV Kvarkvare digər gürcü çarı “Başı Açıq” (İmeretiya) hökmdarı Mənuçöhr tərəfindən məğlub edilərək I İsmayılın Naxçıvandakı qış düşərgəsinə gəldi və müdafiə olunmasını xahiş etdi. Şah İsmayıl Div Sultan Rumlunun başçılığı ilə bir neçə qızılbaş sərkərdəsini Gürcüstana göndərdi.[250] Onlar Şuragöl yolu ilə buraya gəldilər.Yürüş nəticəsində Mənuçöhrün ordusu darmadağın edildi və o, yardım almaq üçün Osmanlı ərazisinə qaçdı. Kvarkvare isə taxt-tacı özünə qaytardı.[251]
Sonrakı ildə Mənuçöhr Qızıl Əhməd oğlunun komandası altında Osmanlı dəstəsi ilə qayıtdı və yenidən Kvarkvarenin mülklərinə basqın etdi. Div Sultan Rumlu ikinci dəfə Gürcüstana göndərildi. Dəbil (Dvin) rayonunda baş verən döyüşlərdə qızılbaşlar Osmanlıları darmadağın etdilər.Onların başçısı isə öldürüldü.Mənuçöhr meşələrə qaçmaqla canını qurtardı.
Div Sultan Rumlunun başçılığı ilə qızılbaşların üçüncü yürüşü hicri 927 (1521)-ci ilə təsadüf etmiş və Kaxetiya gürcü çarı Ləvənd xanın (1520-1574) Şəki xanlığına basqını ilə əlaqədar olmuşdu.Şəki hakimi Həsən bəy kömək üçün Naxçıvanda qışlayan I Şah İsmayıla müraciət etdi. Div Sultan Rumlu Qanıx (Alazan) və Qabırrı çaylarını keçərək Zəyəm və Qərəm qalalarına hücum etdi. Ləvənd xan günahını etiraf edərək Div Sultanın hüzuruna gəldi. Gürcüstanın digər hökmdarları-IV Kvarkvare, Davud bəy [252][253] və Mənuçöhr də bu cür hərəkət etdilər. Onlar Div Sultanla birlikdə Naxçıvanda qışlayan I Şah İsmayılın yanına gəldilər. Burada gürcü çarları Səfəvilərə hər il vergi (bac) verməyi öhdələrinə götürdülər və öz mülklərinə qayıtdılar.[254][255]
Qızılbaş yürüşlərinin əsas obyektləri Kartli, Kaxetiya və Mesxiya (Samtsxe-Saatabaqo) idi. İsgəndər bəy Münşi göstərir ki, Şəki ilə Şirvanın qonşuluğunda olan gürcü çarları keçmişdə bu ərazilərə soxulur və "müsəlmanlara hücum edirdilər". Tarixçi davam edir: “Bu vilayətlər Səfəvilər dövlətinə birləşdirildikdən sonra Kaxetiya çarı Levan (Ləvənd xan) [256] şahın vassalı oldu.
Mesxiya atabəyi Keyxosrov da "yüksək şah astanasının mülazimləri sırasına" Histoire de la Georgia, trad. par [257] daxil oldu. Lakin Kartli çarı Luarsab [258] (Ləvəsən), İmeretiya çarı (Başı açıq) Baqrat [259] və Menqreliya hakimi Dadian şahın vassalları Levan və Keyxosrova hücum etməklə "öz düşmənçiliklərini biruzə verir və lazımi itaət göstərmirdilər". [260]
Hələ XVI əsrin birinci rübündə Səfəvilər Kartli və Kaxetiyanı tabe etməyə cəhd göstərmişdilər. Lakin onlar Gürcüstanın fəth olunması uğrunda ardıcıl mübarizəyə I Şah Təhmasibin dövründə başladılar. 1540-1554cü illərdə I Şah Təhmasib Gürcüstana dörd dəfə yürüş etmişdi.
Həsən bəy Rumlunun məlumatına görə, I Şah Təhmasibin Gürcüstana yürüşləri hicri 947 [261] , 953[262] , 958 [263] və 961 [264] (1540-1541, 1546-1547, 1551 və 1554)-ci illərə təsadüf edir.
1555-ci ilin sülh müqaviləsinə görə, Qərbi Gürcüstan vilayətləri (İmeretiya , Menqreliya , Quriya) Osmanlı dövlətinin təsir dairəsinə, Şərqi Gürcüstan vilayətləri (Mesxiya, Kartliya , Kaxetiya) isə Səfəvilər dövlətinin hakimiyyəti altına düşürdü.[265]
Səfəvilərin Kartliyə yürüşləri sonralar da baş vermişdi. Qarabağ bəylərbəyi Şahverdi Sultan Ziyadoğlu üç dəfə - hicri 963 (1556), 964 (1557), 968 (1560-1561)- ci illərdə qoşunları ilə bura daxil olmuş və dağıntılar törətmişdi. Çar Luarsab onunla döyüşdə həlak olmuşdu. Simon isə qızılbaşların tərəfinə keçmiş qardaşı Davidin (Davud bəyin) təhriki ilə hicri 976 (1568-1569)-cı ildə Şamxal bəy Çərkəz tərəfindən ələ keçirilmiş və şahın gösrərişi ilə Ələmut qalasına salınmışdı.[266]
Çıldır vuruşması Gürcüstanın qapılarını osmanlıların üzünə açdı. Osmanlı basqınının təhlükəsi artdığı bir zamanda gürcü feodal hökmdarları arasında didişmə və nifaq hökm sürürdü.[267] Onlardan bəziləri Səfəvilərin, bəziləri isə Osmanlıların tərəfini saxlayırdılar. Səfəvilərin məğlubiyyəti onların Gürcüstandakı nüfuzuna güclü zərbə vurdu və bəzi gürcü hökmdarlarını öz mülklərini saxlamaq üçün Osmanlı tabeliyinə keçməyə razı olmağa məcbur etdi.
Çıldırdan sonra Mesxi vəliəhdi Mənüçöhr və onun qardaşı Kvarkvare Osmanlılar tərəfinə keçməyə birinci olaraq razılıq verdilər. Onların irsi mülkləri öz əllərində saxlandı. Mustafa paşa Şirvana yürüş [268] edərkən və geri qayıdarkən Mənüçöhr ona bələdçi oldu.[269][270]
Mustafa Lələ paşa Axaltsıxı tutduqdan sonra Kaxetiyaya doğru hərəkət etdi. O, “Rum xondkarına(Sultan) tabe olmaq və itaət göstərmək” çağırışı ilə Kartli çarı Simonun və və Kaxetiya çarı Aleksandrın yanına adam göndərdi. İsgəndər bəy Münşi göstərir: Onlar da bir-biri ilə düşmənçilik etdikləri üçün "Simon tabe olmaqdan imtina etdi və osmanlılara qarşı həmlələr edərək onlara bir sıra təsirli zərbələr endirdi. " [271]
Halbuki "hiyləgər və uzaqgörən adam" olan Aleksandr yaranmış şəraitdə Mustafa Lələ paşaya itaətini bildirməyi özü üçün sərfəli hesab etdi. Osmanlı qoşunları "keçilməzləyinə və əzəmətinə görə göylərlə bəhsləşən" Tiflis qalasını ələ keçirmək üçün hərəkət etdilər. Şəhət Davidin (Davud xanın) mülkündə yerləşirdi. I Şah Təhmasib Kartlini ona verərək, çarlığı onun qardaşı Simondan almışdı. Buna görə də David qardaşından kömək gözləməyərək Tiflisi tərk etdi. Avqustun 24-də Osmanlı ordusu sakinlərinin tərk etmiş olduğu Tiflisi, sonra isə həm də Qorini ələ keçirdi. İstalaçılar Tiflisdə Məhəmməd paşanın başçılığı altında altı min nəfərlik hərbi dəstə saxladılar. Zəgam və Geram hakimi də osmanlılara tabe oldu. Gürcüstan Osmanlı qoşunları tərəfindən işğal edildikdən sonra Şəki hakimi İsa xan [272] öz mülkünü tərk edərək Səfəvilərin sarayına getdi.[269][273][274]
Səfəvilərin yenidən qüvvətlənməsindən qorxan Gürcü kralı Aleksander, I Şah Abbasa hədiyyələr göndərdi və tabeliyini bildirdi. O, həmçinin şaha Osmanlılarla döyüşlərdə kömək söz vermişdi. Şərqi Gürcüstan yenidən Səfəvilərin əlinə keçdi. Bir qədər sonra tabesizlik göstərdiyi üçün şahın əmri ilə öldürüldü.[275]
I Şah Abbas Teymuraz kimi bəzi yerli hakimləri və ərazini tamamilə tabe etmək üçün 1613-1614-cü ildə yenidən Gürcüstana yürüş etdi. Teymurazı qaçmağa məcbur edən I Şah Abbas Kaxet bölgəsini ələ keçirdi və İsa xanı oraya hakim təyin etdi.[276]
II Şah Abbas dövründə şahın təsdiqlədiyi hаkimi, yəni Rüstəm xana qarşı Teymurazın üsyanı baş verdi. II Şah Abbas Аdəm sultаnın bаşçılığı аltındа оrа qüvvə göndərdi.[277] Gürcüstandakı üsyan yatırıldı və Səfəvi hakimiyyəti orada yenidən möhkəmləndi.
II Şah Abbas Azərbaycanın Cаvаnşir, Bayat və digər оbаlаrındаn оn beş min аilənin Gürcüstanа köçürülməsinə göstəriş verdi. Оnlаr Gürcüstandа üç güclü qala tikməli və mühаcirlər arasında bölüşdürülmüş ərаzilərə əkinçilik etməklə bölgənin təhlükəsizliyinə kömək etməli idilər.[278]I Şah Abbasın islahatları
Əsas məqalə: I Şah Abbas

I Abbas
1587-ci ildə Mürşüdqulu xan başda оlmaqla qızılbaşların ustaclı və şamlı tayfalarından ibarət Xorasan qrupu Şah Məhəmməd Xudabəndənin 16 yaşlı оğlu Abbas Mirzəni Qəzvində şah elan etdilər. Bu vaxta qədər Qaradağ, Ərdəbil, Lənkəran istisna olmaqla, Azərbaycanın bütün vilayətləri Osmanlılar tərəfindən tutulmuşdu. Azərbaycan Səfəvilər dövləti tənəzzülə uğrayırdı.[279]
Şah Abbas hakimiyyətə gələndən sonra Səfəvilərin itirilmiş ərazisini geri qaytarmaq və sarsılmış qüdrətini bərpa etmək hərbi-inzibati islahat keçirdi.
Qızılbaşların tək başına silah gəzdirmək hüququ ləğv edildi, tayfa başçılığında irsilik ləğv edildi
Müxtəlif dərəcəli qoşun növləri yarandı.Qızılbaşlar. Əsasən süvarilərdən ibarət olmaqla Səfəvi qoşununda üstünlük təşkil edirdilər. Onların sayı 200 min nəfərə çatırdı ki, 60 mini döyüşə gedirdi.Qulamlar. Onlar xüsusi qvardiya təşkil edirdilər. Əsasən gürcü, osetin, çərkəz və digər xristian ailələrindən uşaqlar toplanır, zorla islamlaşdırılıb sarayda xüsusi rejimlə tərbiyə olunurdular.Tüfəngçilər. Bunlar ölkənin müxtəlif vilayətlərindən toplanırdı. Onlar əhalinin yoxsul təbəqəsindən seçilirdilər, sayı 12 min nəfərə çatırdı.Topçular. I Şah Abbasın təşkil etdiyi ordunun 500 səhra topu vardı.[280]
1598-ci ildə paytaxt İsfahana köçürüldü. İsfahan həm də Böyük Səlcuq İmperiyasının da paytaxtı olmuşdu. Yeni paytaxta Qaradağ, Qəzvindən çoxlu Azərbaycan türkləri köçüb gəlirdilər. Burada onlar üçün və Şah Abbasın şərəfinə "Abbassabad" məhəlləsi salındı.
Şah Abbas odlu silahla təchiz edilmiş 44 min nəfərlik güclü nizami ordu yaratdı. Azərbaycan türklərindən ibarət qızılbaş süvari dəstələri y/ref>
Şah Abbasın Cənubi Qafqazdakı əməliyyatlarından narahat olan I Sultan Əhməd 1612-ci il sülhünü pozaraq 1616-cı ilin yazında qızılbaşlarla müharibəyə başladı . Osmanlı ordusu Təbrizə hücum etdi, İrəvanı da mühasirəyə aldı. Lakin qışın sərt keçməsi, xəstəlik və ərzaq qıtlığı Osmanlı ordusunu geri çəkilməyə məcbur etdi.
1618-ci ildə osmanlılar Diyarbəkirdən Azərbaycana dövrü irəlilədilər. Osmanlılar ilə birlikdə Krım xanı Canibəy Gəray xanın qoşunu da hərəkət edirdi. Sınıq körpü adlı yerdə həlledici döyüşdə Osmanlı qoşunu ağır zərbə alaraq həri çəkildi. Bu məğlubiyyətməğlubiyyətdən sonra 1618-ci ildə Osmanlılarla- Səfəvilər arasında Mərənd sülh müqaviləsi imzalandı.
Ölkə daxilində siyasi sabitlik bərpa edildi. Məhsuldar qüvvələr canlandı. Səfəvilər dövləti iqtisadi və hərbi-siyasi baxımdan möhkəmləndi.
O, Azərbaycan dövlətinin müstəqillik ənənələrini qoruyub saxlamaqla mərkəzi aparatı möhkəmləndirdi, İngiltərə, Fransa, İspaniya, Roma papası, Rusiya ilə diplomatik əlaqələr yaratmaq məqsədilə danışıqlara başlanıldı.
1593-cü ildən qızılbaşlara tabe olan Zəncan, Xalxal, Ərdəbil, Qaradağ, Qızılağac, Lənkəran vilayətləri, Qızılüzən və Kür çayları arasında geniş ərazi Azərbaycan bəylərbəyliyində birləşdirirdi. Bəylərbəyliyin qoşunu 10 min idi və Azərbaycan qoşunu adlanırdı. Tarixçi Xandəmir yazır:Şah Abbas Azərbaycanın bütövlüyünü, qızılbaşların himayəsindəki ərazidə onun vüqarlı adını qorudu, onun Səfəvilər dövlətinə mənsub olması fikrini sönməyə qoymadı.[281]On üç il müharibəsi
Əsas məqalə: On üç il müharibəsi
On üç il müharibəsi 1722-1735-illərdə Səfəvilər ilə Hotaki, Rusiya, Osmanlı arasında baş verən müharibədir. Səfəvilər ilə Hotakilər arasındakı müharibə nəticəsində Səfəvilər Qəndəhar, Xorasan əyalətləri itirdi. 1722-ci ildə Hotakilər İsfahan yaxınlığında Gülnabad döyüşündə Səfəviləri məğlub etdilər. Tezliklə paytaxt İsfahanı da ələ keçirildi.[282] Bu vaxt Rusiya və Osmanlı Səfəvilərin kifayət qədər zəiflədiyini görürdü. Nəhayət 1722-ci ildə Rusiya, 1723-cü ildə Osmanlı Səfəvilərə qarşı müharibəyə başladı. Bununlada yüz minlələ insanın ölümünə səbəb olan On üç il müharibəsi başladı. Rusiya 1722-1723-cü illərdə apardığı hərbi əməliyyatlar nəticəsində Dərbənd, Bakı, Lənkəran, Rəşt[283] əsasən Xəzər dənizinin Səfəvilərin nəzarətində olan sahillər ələ keçirildi. 1723-1726-cı illərdə Osmanlıların apardığı hərbi əməliyyatlar nəticəsində Çuxursəəd(İrəvan)[284] , Qarabağ, Təbriz, Həmədan bəylərbəylikləri ələ keçirdi. Səfəvilərin nəzarətində yalnız Mazandaranın bir qismi qalmışdı. Artıq Səfəvilərin tam çökdüyünü zənn edən həmin dövlətlər Səfəvilər dövlətinin ərazisini öz aralarında bölüşdürdülər. 1724-cü ildə Osmanlı ilə Rusiya arasında bağlanmış İstanbul müqaviləsi[285] , 1727-ci ildə Osmanlı ilə Hotakilər arasında imzalanmış Həmədan sülhü Səfəvilər imperiyasının bölüşdürülməsini rəsmiləşdirdi.
Bu hadisələr baş verən zaman Səfəvilərdə şah II Təhmasib hakimyyətdə idi. O bu vəziyyətdən çıxmaq üçün Fətəli xan Qacarı qorçubaşı təyin etdi. Fətəli xan Qacarın rəhbərliyi ilə keçirilən hərbi əməliyyatlar nəticəsində müəyyən ərazilər geri alındı. 1726-cı ildə digər qızılbaş sərkərdəsi Nadir xan Əfşar ordunun komandanlarından biri oldu. Onlar birgə çox uğurlu əməliyyatlar keçirdilər. Amma 1726-ci ildə Fətəli xan Qacar ilə Nadr xan Əfşar arasında yaranan ixtilaf nəticəsində Fətəli xan Qacar öldürüldü. Həmin il Nadir xan şah II Təhmasib tərəfindən qorçubaşı təyin edildi.
1728-1729-cu illərdə Nadir xan Hotakiləri məğlub edərək İsfahanı, Kirmanı, Xorasanı geri aldı. 1729-cu ildə Damğan döyüşündə Hotakiləri məğlub etdikdən sonra bütün Xorasanı azad elədi. Hotaki dövlətini məğlub etdikdən sonra Nadir xan 1730-cu ildə Osmanlılara qarşı hərbi əməliyyatlara başladı. Həmin il Ərdəbil, Marağa, Təbriz və digər ərazilər geri alındı.[286] Amma Hotaki dövlətinin Herata hücum etdiyini eşidən Nadir xan Osmanlılara qarşı apardığı əməliyyatları təxirə salıb, Hotakilərə qarşı yürüş etdi. Öz nüfuzunu qaldırmaq istəyən şah II Təhmasib Nadir xanı gözləmədən Osmanlılara qarşı əməliyyata başladı. Amma məğlub edildi və geri alınmş əraziləri itirdi.[286] 1732-ci ildə şah Osmanlı ilə Kirmanşah sülhünü bağladı.[287] Nadir xan Hotakilərə qarşı yürüşdən qayıdandan sonra şah II Təhmasibi hakimyyətdən saldı və Kirmanşah sülhünü tanımadı. Səfəvilərin əvvəliki qüdrətini bərpa etdiyini görən Rusiya 1732-ci ildə Rəşt sülhü ilə Kür çayından cənubda olan əraziləri Səfəvilərə geri qaytardı.[288] Nadir xanın 1733-1735-ci illərdə apardığı əməliyyatlar nəticəsində Bağdad döyüşündə[289] , 1735-ci Üçmüədzin döyüşlərində Osmanlı məğlub edildi[290] və 1723-cü ildən Osmanlı tərəfindən işğal edilmiş ərazilər geri alındı. Nəhayət 1735-ci ildə Gəncə sülhü Rusiya tərəfindən, Osmanlı ilədə sülh nəticəsində 1722-ci ildən işğal edilmiş bütün torpaqlar Səfəvilərə geri qaytarıldı.[289]Səfəvilərin süqutu
Səfəvilər XVII əsrdə ənənəvi düşmənləri Osmanlılar və Şeybanilər ilə döyüşünü davam etdirərkən, iki yeni qonşu ilə də rəqabətə girişmək məcburiyyətində qaldı. Moskva Knyazlığı Altınorda Xanlığının davamı olan Astraxan, Qazan, Sibir Küçüm və Noqay Xanlıqlarını aradan qaldırmış, nüfuzunu Qafqaz və Orta Asiyaya qədər yaymışdı. Babür Dövləti isə Qəndəhar və Heratı işğal edərək daha əvvəl Azərbaycan idarəsindəki Əfqanıstana sızmağa başlamışdı.Bütün bunlardan başqa 17-ci əsr boyunca Şərq - Qərb arasındakı ticarət yolu dəyişmiş, Avropalıların kəşfləri və Osmanlıların dənizdə həddindən artıq səfərləri nəticəsində Azərbaycandan uzaqlaşmışdı. I Şah Abbasın ordusunu ödənişli qulam (yığma) sisteminə çevirməsi qısa vəd edə işə yaradısa da, sonrakı əsrdə əyalətlər üzərindəki təzyiq və ağır vergilərlə birlikdə ölkənin sosyal - iqtisadi gücünün zəifləməsinə gətirib çıxardı.Şeyx Əli Həzin yazır:"Vecsiz şah (Şah Sultan Hüseyn) və şahzadələr, habelə ordu istirahətdən (əyləncədən) başqa heç nə axtarmırdı. Və yüz ilə yaxın müddət ərzində (əsgərlər)öz qılınclarını qınlarından çıxarmamışdılar..."[291]
Ölkə tez-tez, mərkəzdən uzaq sərhəd boylarında basqınlara uğramağa başladı. 1698-ci ilfə Kirman əyaləti Beluclar tərəfindən, 1717-ci ildə Xorasan əfqanlar tərəfindən və Mesopotamiya Ərəb bədəviləri tərəfindən zəbt və qarətlərə uğradı.Səfəvi dövlətinin zəifləməsindən itifadə edən əfqanlar fəallaşmağa başladılar. Gilzayi Mir Üveys Hotaki, Qandəharın Səfəvi hakimi Gürgən xana qarşı qiyam qaldırdı və üzərinə göndərilən Səfəvi ordusunu məğlub etdi . 1722-ci ildə Mir Üveysin oğlu Mir Mahmud Səfəvilərin paytaxtı İsfahanı ələ keçirərərək özünü İran şahı elan etdi.[292]
Əfqanlar, on ildən çox bir müddətdə zəbt etdikləri Azərbaycan torpaqlarından çıxarılamadılar. I Şah Abbas tərəfindən Azərbaycandan Xorasana köçürülən Əfşar Türkmanlarının bəyi və Səfəvilərin ən təsirli komandiri Nadir Xan (sonrakı Nadir Şah) nəhayət 1729-cu ildə Damğan döyüşündə əfqanları məğlubiyyətə uğratdı və Azərbaycandan çıxardı. Lakin əfqanlar hələdə Səfəvi torpaqlarına daxil olub talanlar törədirdilər. Bu səbəbdən 1738-ci ildə Nadir Şah başda Qəndəhər olmaq üzrə təkrar Şərq İranı fəth etdi. Qəndəharın ələ keçirilməsi ilə əfqanlar tamamilə məğlubiyyətə uğradıldılar.Nadir həmin ildə Qəznə, Kabul və Lahoru fəth etdi.[293][294]
Nadir şah 1732-ci ildə II Şah Təhmasibi (1722 - 1732) taxtsan salaraq onun oğlu III Şah Abbası hakimiyyətə gətirdi. Nəhayət 1736-cı ildə, onsuz da əlində olan iqtidar çəryini istifadə edərək özünü Azərbaycan və İranın şahı elan etdi. Bununla da 1736-cı ildə Səfəvi xanədanı süquta uğramışdır.[295]
1747-ci ildə Nadir Şahın sui-qəsd nəticəsində öldürülməsi[296] ilə Səfəvilər yenidən şahlığı ələ keçirdilər. Əslində isə dövləti III Şah İsmayılın adından Kərim xan Zənd idarə edirdi.[297] Lakin Zənd xanədanının da ömrü uzun sürmədi. 1794-cü ildə Qacarlar tərəfindən Zəndlər sülaləsinin hakimiyyətinə son qoyuldu.[298]Nadirin öldürülməsindən sonra Səfəvi sülaləsi
Nadir şah Əfşar 1747-ci ildə Fəthabadda öz çadırında sui-qəsd nəticəsində öldürülməzdən əvvəl yalançı şahzadələr Nadirə qarşı üsyan qaldırmışdır. Bu şəxslər I, II və III Sam Mirzələr idi. Nadir I Sam Mirzəni məğlub etmiş, II Sam Mirzənin üsyanını yatıraraq onun Kartliyə (Gürcüstan) qaçışına nail olmuşdur. Bildiyimiz kimi, 1736-cı ildə Nadir Qazax-Borçalını Qarabağ ərazisindən alaraq Kartli çarı II İrakliyə peşkəş kimi vemişdi. Bu kimi etdiklərinə görə, II İrakli II Sam Mirzəni Nadirə təhvil vermişdir. Nadirin Sam Mirzələrdən ehtiyat etməsinin səbəblərindən biri də bu dələduzların özünü Səfəvi şahzadələri kimi qələmə verərək, əhalini başına yığması idi.
Səfəvi dövlətinin süqutu 1736-cı ildə baş versə də, bəzi alimlər hesab edir ki, 1786-1796-cı illərdir. Göstərilən mənbələrə əsasən, Nadir 1742-1746-cı illərdə Osmanlıya müharibə elan edərkən, Raziyyə sultan adlı bir xanım (bu şəxs özü Səfəvi nəslindəndir) ona kömək etmişdir. Raziyyə sultan həm də Nadir şahın həyat yoldaşı olub.
Daha sonraki tarix xronologiyalarına nəzər salsaq, 1747-1749-cu illərdə dövlətə yenidən "Səfəvi" adı verilmişdir və müvəqqəti olaraq Nadirin həyat yoldaşı Raziyyəyə tapşırılmışdı. 1749-ci ildə Süleyman Mirzə Seyid Məhəmməd oğlu Səfəvi özünə II Süleyman adı ilə şah elan etmişdi. 1750-ci ilin martında Hakimiyyətdən endirilən Süleymanın yerinə taxta İsmayıl Mirzə Seyid Murtuza oğlu Səfəvi III İsmayıl adından yerləşdirilmişdir. Lakin o, hüquqi şah idi. Dövləti Kərim xan Zənd və Raziyyə sultan idarə edirdi. Bu da Zəndlərin real hakimiyyəti idi. III İsmayılın 1773-cü ildəki vəfatından sonra Raziyyə sultan hakimiyyətə gəlsə də, o, 1776-cı ildə Kərbəlada öldü. 1796-cı ildə Ağa Məhəmməd Şah Qacar "Sonuncu Səfəvi xanı" olan II Mirzə Məhəmmədi taxtdan saldı və qacarlar hakimiyyətə gəldi.Ordu

Qızılbaş döyüşcüsünün manikeni(Tehran muzeyi)
Səfəvilər dövlətində mərkəzləşdirilmiş nizami ordu yox idi. Ordu müharibə zamanı əyalət hakimlərinin, bəylərbəyilərin ayrı-ayrı, qeyri-nizami feodal dəstələrindən (qoşun) təşkil edilirdi. Bu, demək olar ki, qoşunları özləri gətirən və döyüşə aparan Azərbaycan tayfaları əmirlərinin süvari dəstələrindən ibarət olurdu. Həmin yığma qoşunların döyüşçüləri (mülaziman,nukəran) tayfa başçıları tərəfindən saxlanır və təchiz olunurdular. Hər tayfanın döyüşçüləri sədaqətli qohumluq əlaqələri əsasında birləşdiklərinə görə, rəhbər şəxs kimi özlərinin əmirinə tabe olurdular. Buna görə də hətta döyüşlər zamanı da əmirlər xeyli dərəcədə müstəqil hərəkət edir, öz fəaliyyətlərini hər hansı bir ümumi taktiki planla uyğunlaşdırmırdılar. Şah ordunun komandanı hesab olunurdu. Şah yürüşdə iştirak etmədiyi hallarda, orduya Azərbaycan tayfalarının adlı-sanlı əmirlərindən biri başçılıq edirdi.
I Şah İsmayılın hərbi qüvvələri Ağqoyunlu qoşunlarında mövcud olmuş tayfa prinsipləri üzrə qurulmuşdu. Müharibə zamanı Səfəvilərin düşmənə qarşı çıxardığı ordusunun sayı haqqında dəqiq məlumat əldə edilməmişdir. Ehtimal etmək olar ki, feodal hakimlərin müharibədə iştirakı dərəcəsindən asılı olaraq daim dəyişmişdir. Bunu hətta sayca az olan mənbələr də təsdiq edir.Bu barədə ən qiymətli məlumatları Minadoi verir. O, müxtəlif vilayətlərin döyüşə çıxardığı feodal yığma qoşunlarının sayını göstərir:İsfahan və onun əyaləti – 8 min nəfər,Kaşan – 4 min,Savə – 1 min,Sultaniyyə – 1 min,Qəzvin – 12 min,Ərdəbil – 1 min,Şiraz – 8 min,Təbriz – 4 min,Qum – 2 min,Gəncə və Gürcüstanın bir hissəsi 4 min nəfər atlı verirdi.[299] Minadoi yazır: “Səfəvilər döyüşə 60 minə qədər süvari çıxara bilirdilər.” O, həmdə yazır ki, əgər bütün əyalətlərin hakimləri birlikdə çıxış etsəydilər, o zaman Səfəvilər döyüşə sayı 130-140 min nəfərə çatan qoşun çıxara bilərdilər.[300]
Ümumiyyətlə, həmin məlumatlar Səfəvi mənbələrinin o dövrə aid sənədləri ilə səsləşir. Bu mənada, Xorasana düşmənin növbəti basqınını dəf etmək üçün I Şah Təhmasibin çağırışı ilə əlaqədar olaraq hicri 936 (1530)-cı ildə orduya baxışda iştirak etmiş Qazi Əhmədin qoşun hissələrinin tərkibi, növləri və sayı haqqında müfəssəl məlumatı mühüm əhəmiyyətə malikdir. Salnaməçinin məlumatına görə, həmin rəsmi keçiddə iştirak etmiş qoşunların sayı 120 min nəfər olmuşdu[301] .Qazi Əhməd yazır: "Qızılbaş tayfalarından və nəsillərindən 200 min adam var idi”[302] Beləliklə, ehtimal etmək olar ki, hərbi əməliyyatlar dövründə Azərbaycan qoşun hissələrinin sayı həqiqətən 120-150 min nəfər arasında olmuşdur.
Feodal yığma qoşunlarından (çərik, qoşun) əlavə, sayı 4500 nəfərə çatan qorçuların qvardiya dəstəsi şahın yanında əlahiddə xidmətdə olurdu.[303]

Qorçu
Qorçuların sayı 6 min nəfər idi. Şahın yanında həmçinin,yasavulbaşının başçılıq etdiyi, eyni vəzifələri yerinə yetirən 700 nəfərlik yasavul dəstəsi də xidmət edirdi.[304]
Yay, nizə, qılınc, xəncər, döyüş baltaları və qalxanla silahlanmış qorçular(qorçilər) tayfa süvari qoşununu təşkil edirdilər. Şeyx Heydərin tətbiq etdiyi qızılbaş tacı həmin cəsur döyüşçülərin özünəməxsus baş geyimini təşkil edirdi. Yürüşlər zamanı onlar yanaqları boyunca zirehdən qoruyucuları olan dəbilqələr taxırdılar. Uzun bığ saxlamaları qorçiləri fərqləndirən xüsusiyyət idi.İsgəndər bəy Münşi yazır: “Qorçilərin cəsurluğu və qorxmazlığı haqqında belə danışırlar ki, istənilən döyüşdə onların yüz nəfəri məiyyətin başqa üzvlərinin mininə bərabər idilər”.
Qoşunların lazım olan vaxtda və təyin edilimiş yerdə cəmləşdirilməsi asan iş deyildi. Yalnız yığma qoşunlar deyil, habelə qorçilərin qvardiya dəstəsi də yenə həmin qızılbaş tayfa əyanlarının gənclərindən ibarət olurdu.Ordu əsasən süvari hissələrindən ibarət olduğundan, piyadanın rolu əhəmiyyətsiz idi. Qoşun özünün böyük mütəhərrikliyi, manevr qabiliyyəti ilə fərqlənirdi.
Ordunun silahlanmasına gəldikdə isə Qalxan, qılınc, odlu silahlar (muşketlər) var idi. Odlu silahların lülələrinin uzunluğu 6 qarış (qarış 9 düymədir) idi və onlar çəkisi 3 unsidən (unsi – 28 qramdır) bir qədər az olan qumbaralar atırdılar. Venetsiyalı yazır:“Onları elə asanlıqla idarə edirlər ki,bu,nə yay tutmağa,nə də əgər şərait tələb edərsə, yəhərlərinə bərkitdikləri qılıncdan yapışmağa mane olmur.Odlu silahı arxada gizlədirlər, belə ki, bir silah o birisindən istifadə edilməsinə mane olmur”
[305]
O,Səfəvilərdə hazırlanan silahların yaxşı keyfiyyətdə olduğunu göstərir və qeyd edir ki, "onlarda silah hər hansı başqa xalqda olduğundan üstündür və yaxşı düzəldilmişdir”[306]

Qızılbaşlara aid tüfənglər
Qızılbaşların top və tüfənfdən istifadə etməsinə dair mənbələrin ən ilkin məlumatının Səfəvilərin 1552-ci ildə Ərciş qalasını mühasirəyə almasına aid olduğunu göstərir.[307][308] I Şah İsmayılın müasiri İbrahim Əmini 1500-cü ildə Bakını mühasirəyə almış qızılbaşların yalnız tüfəngdən deyil, həm də top atəşindən istifadə etdiklərini göstərirlər.[309] Bu da məlumdur ki, I Şah Təhmasibin 1538-ci il Şirvana yürüşü zamanı qızılbaş qoşunu Buğurd qalasına qarşı toplardan istifadə etmişdir. Bütün faktlar onu göstərir ki, Səfəvilərin əzəldən odlu silahı olmuşdur.[310] Lakin çox güman etmək olar ki, belə silah onlarda sayca az idi, avropalılar vasitəsilə təsadüfən onların əlinə gəlib düşürdü. Səfəvilər özləri hələ odlu silah istehsal etmirdilər. Şah Abbas hakimiyyətə gəldikdən sonra orduda köklü islahatlar aparmışdır. O ordunu 4 yerə ayırdı.Qızılbaşlar - Ordunun əsasını təşkil edirdilər . Sayı 200 min idi.Qulamlar- Yeniçəri nümunəsində yaradılmış qafaqz mənşəli döyüşçülərdən ibarət qvardiya.Topçular- 500 səhra topu var idi.Tüfəngçilər-Xüsusi siyahı ilə çağırılmış kasıb əhalidən yığılmış ordu. Sayı 12 minə çatırdı.Səfəvi dövlətinin inzibati quruluşuMərkəzi bürokratik aparat
Səfəvilər dövləti tipik feodal monarxiyası idi. Dövlətin başında duran Səfəvi şahları dünyəvi hökmdarlar kimi nəinki qeyri-məhdud hakimiyyətdən istifadə edir, həm də öz simalarında Ərdəbil dərviş təriqətinin irsi başçıları kimi ali ruhani hakimiyyəti təmsil edirdilər.[311]
Səfəvi hökmdarları digər Şərq müstəbidləri kimi dövlət məsələlərini təkbaşına həll edirdilər. Onların yanında məşvərətçi hüququna malik olan ali məclis (məclisi-əla) olurdu. Məclisi-Əla I Şah Təhmasibin dövründə, məclis dövlət işlərində böyük təcrübəsi olan adamlardan” – 12 nəfər üzvdən (yəni sultanlardan) ibarət idi.[312]Vəkil- Şahdan sonra ikinci şəxs sayılırdı və əslində, istər dünyəvi, istərsə də dini işlərdə onun tam hüquqlu müavini idi. O, siyasi və dini tədbirlərin həyata keçirilməsində qayda yaradılması üçün şahın qarşısında məsuliyyət daşıyırdı. Bu vəzifənin əhəmiyyəti ondan görünür ki, onu tutan ilk şəx məhz I İsmayılın lələsi – Hüseyn bəy Şamlı olmuşdur.[313]Əmir əl-üməra- İlk Səfəvilər dövründə nizami ordu yox idi və qoşunlar müharibə baş verdiyi təqdirdə qızılbaş tayfaları əmirlərinin qeyri-nizami hərbi qüvvələrindən təşkil edilirdi. Əmir əl-üməra mahiyyətcə Səfəvi ordusunun baş komandanı idi. Hərbi iş bütünlüklə Azərbaycan feodallarının əlində olduğuna görə, əmir əl-üməra vəzifəsi təbii olaraq qızılbaş tayfa əyanlarının imtiyazı sayılırdı.[314]Qorçubaşı – Qızılbaş tayfalarının döyüşçülərindən ibarət olan şah qvardiyasının başçısı anlamını verir. İlk Səfəvilər dövründə daimi qoşun yox idi və qorçubaşı(qorçibaşı) "hərbi nazir" idi, onun adi adı da elə əmir əl-üməra olmuşdur.[315]Vəzir - Mülki bürokratiyanın ənənəvi başçısı idi. Səfəvi şahının dövründə vəkil və əmir əl-üməra dövlət idarəçiliyi işlərində vəziri ikinci plana sıxışdırıb hakim mövqeyə malik olduqlarından, onun rolu əhəmiyyətsiz idi. Qüdrətli şiə ruhanilərinin işlərinə vəzirin qarışmasına yol verməyən sədrin olması da vəzirin hüquq və vəzifələrini məhdudlaşdırırdı.[316]Sədr-Dini idarəyə rəhbərlik edir və bidətçi hərəkatların qarşısının alınması kökünün kəsilməsi, habelə hər yerdə şiəliyin mövqeyinin möhkəmlənməsi üçün məsuliyyət daşıyırdı. O, həm də vəqfləri idarə edirdi.[317]Mustoufi əl-məmalik – "vilayətlərin xəzinədarı". O, maliyyə idarəsinin rəhbəri idi. Ehtimal etmək olar ki, mülki idarə aparatının başçısı olan vəzirin nəzarəti altında işləyirdi. Vilayətlərin (məmalik-i məhrusə) ərazisində "divan-i məmalik (dövlət divanı)" idarələrinin bütün maliyyə əməliyyatları, onların əyalət nümayəndələrinə (ümmal) göndərdikləri yazılı təlimatlara müvafiq olaraq həyata keçirilirdi.[318]Möhrdar- Yaxud möhrdar-i möhr-i hümayun – "əlahəzrət möhürünün mühafizəçisi". “Təzkirət əl-mülük”də göstərildiyi kimi, möhrdar böyük hörmət sahibi sayılırdı. O, vəzirlərin, kələntərlərin təyinatları haqqında fərmanlara, həmçinin də əmirlərə, hakimlərə və b. bağışlanan soyurqallara, tiyullara aid olan sənədlərə “əlahəzrətin möhürünü” basırdı.[319]Münşi əl-məmalik– “dövlət katibi”. Şah şurasının üzvü və sərəncamında xeyli mirzə olduğuna görə, münşi əl-məmalik nüfuzlu əyan idi.[320]Vəzir-i qorçiyan-i əzəm- "Böyük qorçuların vəziri", şah qvardiyaçılarının qorçuların (qorçilərin) hərbi dəstələrinin vəziri nəzərdə tutulur. Onlar qvardiyaçılar dəstəsinin rəisi olan qorçubaşının yanında xidmət edir, qorçubaşı üçün dəftərxana və mühasibat işlərini yerinə yetirirdilər.[321]Əyalət idarəsi
Səfəvilər dövləti inzibati cəhətdən vilayətlərə əyalətlərə(bəylərbəyliklərə) bölünmüşdü. Bu əyalətlərin başında "bəylərbəyi"lər dururdu. Bəylərbəyilərin idarə etdikləri vilayətlərin sayı on üç idi:ŞirvanQarabağ və GəncəTəbrizÇuxursəədQəzvinQələmrov-i Əli Şəkər (Həmədan)Kuhi Giluyə (Fars)KirmanAstrabadMəşhəd-i müqəddəs-i müəllaHeratMərv-i ŞahicahanQəndəhar [322]
Qüdrətli qızılbaş əyanları bəylərbəyi, əmir əl-üməra və hakim sifətilə vilayətləri irsi olaraq idarə edirdilər. Məsələn, Qarabağ və Astrabadı qacar tayfasından olan iki nəslin əmirləri idarə edirdi; Şirvan – ustaclı tayfası, Cənubi Azərbaycan– təkəli və türkman tayfaları; Çuxursəəd – ustaclı tayfası;Fars – zülqədər tayfası; Kirman - əfşar tayfası; Herat – şamlı tayfası və b. tərəfindən idarə olunurdu.[323]
Bəylərbəyliyilərin tabeliyində özlərinin sarayları, vəzirləri,[324] qorçubaşıları [325] və sədrləri [326] var idi.MədəniyyətMaarif, Elm

Məhəmməd Füzuli
XVI əsrin ikinci- XVII əsrin birinci yarısında Azərbaycanın bir sıra şəhərlərində geniş məktəb və mədrəsə şəbəkəsi var idi. XVI əsrdə Təbrizdə böyük bir kitabxana açılmışdı. I Şah İsmayıl Marağa rəsədxanasını bərpa etmək üçün məşhur riyaziyyatçı və astronom Qiyasəddini Marağaya göndərmiş və bərpa işlərinə başlanmışdı.[327]
XVI əsr XVII əsrin birinci yarısında Azərbaycanda tarix və fəlsəfə elmləri inkişaf etməkdə idi. Öz dövrünün böyük şairi Füzuli təkcə böyük şair deyildi, həmçinin fəlsəfəyə, astronomiyaya və başqa elmlərə dair əsərlər yaratmışdı.

Marağa rəsədxanası
Humanist və mütərəqqi ideyalar carçısı Füzulinin dünya görüşü, fəlsəfi fikirləri "Mətlə-ül-etiqad (Etiqadın mənşəyi)" əsərində öz əksini tapmışdır . Bu əsərdə Hindistan, İran, Ərəb İraqı və Azərbaycanın qədim fəlsəfəsinin təhlili ilə bərabər, antik fəlsəfə haqqında da məlumat vardır.
Filosof Həqiri kainat və dinə öz münasibətini aydın bildirərək yazırdı ki, məhəbbət, təbiət, insan və dinlər üzərində hakimdir.
Rəhməti XVI əsrin ortalarında Təbrizdə doğulmuşdur. XVII əsrin əvvəllərində Hindistana səfər etmiş və 1616-cı ildə Aqra şəhərində olmuşdur. Rəhmətinin yeganə poetik "Divanı" gəlib bizə çatmışdır. Rəhməti də öz sələfləri kimi sufilik baxışlarını poetik tərzdə şərh edir, lakin hakim ideologiyaya loyal münasibətilə fərqlənirdi.
Bu dövrün məşhur tarixçisi, I Şah Təhmasibin sarayında qulluq edən və onun yürüşlərinin iştirakçısı Həsən bəy Rumlu idi. O, 12 cildlik "Əhsən Ət-Təvarix (Tarixlərin ən yaxşısı)" əsərini yazmışdır. Bu əsərdən ancaq XI-XII cildlər bizə gəlib çatmışdır ki bunlar XV-XVI əsrlər Azərbaycanın və qonşu ölkələrin tarixinə həsr olunmuşdur.[328]
Görkəmli Azərbaycan tarixçisi İsgəndər bəy Münşi gəncliyində Şah Məhəmməd Xudabəndənin sarayında divan katiblərindən biri olmuşdur. Sonralar I Şah Abbasın tarixçisi olmuş, "Tarix-i-aləm arayi Abbasi (Dünyanı bəzəyən Abbasın tarixi)" əsərini yazmış, əsərdə dövrün siyasi, ictimai-iqtisadi və mədəni həyatı barədə məlumat vermişdir.[329]Şəhərlər

+ نوشته شده در جمعه بیست و هشتم آذر ۱۳۹۹ ساعت ۹:۲۳ ب.ظ توسط aliroshanzadehizmara  | 

صفویان3=لاتینجه

Şəhərlər

Antoni Cenkinson, Şirvan bəylərbəyi Abdulla xan Ustaclının qəbulunda
Azərbaycanda əhalinin müəyyən hissəsi şəhərlərdə yaşayır və sənətkarlıqla məşğul olurdu. XVI əsrin ikinci yarısı- XVII əsrin birinci yarısında Təbriz ustalarının toxunduqları gözəl xalçalar və bəzəkli parçalar indi də dünyanın bir çox muzeylərinin bəzəyi hesab olunur.[330]
1565-ci ildə I Şah Təhmasib vilayətlərin hər birindən alınan təqribən 80 min tümənlik tamğa vergisini ləğv etdi. Bu, sənətkarlığın və ticarətin inkişafına müsbət təsir göstərdi.
Bu Təbriz, Gəncə, Ərəş, Ərdəbil, Culfa, Bərdə, Naxçıvan, Marağa, Dərbənd iqtisadi və siyasi-inzibati mərkəz idilər. Təbriz ən böyük şəhər hesab olunurdu. Səyyahlar qeyd edirlər ki, o zaman burada 300 min əhali var idi.
Şamaxı Şirvanın iqtisadi və siyasi mərkəzi idi. XVI əsrdə Cənubi Qafqazda ipək istehsalı və ticarətinin, demək olar ki, hamısı Şamaxı və Ərəşdə mərkəzləşmişdi. Antoni Cenkinson Şamaxını gözəl şahlıq şəhəri adlandırırdı. Şamaxıda 25 min nəfərə qədər əhali yaşayırdı.[331]
Bakıdan bir sıra ölkələrə dəniz yolu ilə müxtəlif mallar və neft göndərilirdi. O zaman Bakıya gələn səyyahlar qeyd edirdilər ki, şəhərin ətrafında 500-ə qədər neft quyusu var.

Şeyx Səfi məqbərəsi
Bəhs edilən dövrdə Ərdəbil yenidən dirçəldi. Səfəvilər şəhərin azadlığına ciddi əhəmiyyət verirdilər. Burada tikilmiş Şeyx Səfi məqbərəsinə ölkənin hər yerindən ibadətə gəlirdilər. Misilsiz sənət incisi I Şah Təhmasibin 1536-cı ildə toxutdurduğu Şeyx Səfi xalçası hazırda Londonun Viktoriya və Albert muzeyində saxlanılır.

Şeyx Səfi xalçası
XVI əsrdə ingilis səyyahları Ərəşi Cənubi Qafqazda ipəkçiliyin mərkəzlərindən biri kimi təsvir edirdilər. Antoni Cenkinsonun məlumatına görə, Ərəş bazarında müxtəlif çeşidli 100 funt ipək almaq olardı. XVI əsrdə Venesiya taciri və səyyahı Mindoi yazırdı ki, Ərəşdə əla növ ağ ipək istehsal olunur.[332]
XVI əsrin ikinci və XVII əsrin birinci yarısında Culfa beynalxalq ipək ticarəti yolunun üzərində yerləşirdi. Culfa tacirləri ipəyi istehsal olunduğu yerlərdən-Şamaxıdan,Ərəşdən və Gilandan alır, Venesiyada, Amsterdamda, Marseldə, habelə Suriya, Osmanlı, Hindistan şəhərlərində satırdılar. 1581-ci ildə Culfada 3000 ev vardı, 1520 min əhali yaşayırdı.[333]
XVI əsrin ikinci yarısı- XVII əsrin birinci yarısında Ordubad, Naxçıvan, Əylis kimi şəhərlərin mühüm ticarət əhəmiyyəti vardı. Gəncə Qarabağ bəylərbəyliyinin mərkəzi idi. Don Juan adı ilə Avropada yaşayan tarixi-coğrafi əsərlər müəllifi Oruc bəy Bayat burada 50 min ailənin (yəni 225 min nəfər) yaşadığını qeyd etmişdi.[334]Ədəbiyyat

Xətai divanı
I Şah İsmayılın sarayında şairlər şahı Həbibi başda olmaqla Süruri, Matəmi, Tüfeyli, Qasimidən ibarət ədəbi məclis var idi. Şah İsmayıl Xətai həm də görkəmli şair olmuşdur. Onun ədəbi irsi Azərbaycan türkcəsində yazılmış Divandan, mənzumələrdən, lirik qoşmalardan,Nəsihətnamə adlı məsnəvidən Dəhnamə poemasından ibarətdir.[335]
XVI əsr Azərbaycan ədəbiyyatının ən görkəmli nümayəndəsi şair və mütəfəkkir Məhəmməd Füzuli idi. O, Şərqdə mühüm elm və mədəniyyət mərkəzlərindən biri olan Bağdadda böyümüş və yaşamışdır. Füzulinin ulu babaları Əmir Teymurun yürüşləri zamanı Azərbaycandan İraqa köçürülənlər olmuşlar. Klassik şərq ədəbiyyatına yaxşı bələd olan Füzuli ömrünün 40 ildən çoxunu bədii və elmi yaradıcılığa həsr etmişdi.
Tarix bizə Azərbaycan estetik ideyalarının görkəmli nümayəndəsi Sadiq bəy Əfşarın adını saxlamışdır. O, Azərbaycanın məşhur naturalist rəssamı və təzkirəçisi olmuşdur.[336]
Aşıq poeziyası yaxşı inkişaf edərək məhəbbət motivi ilə yanaşı, xalqın həyat və məişətini əks etdirirdi. Xalq şeirinin ən görkəmli nümayəndəsi Aşıq Dirili Qurbani idi. Şair şifahi xalq yaradıcılığının yeni forması olan dastanlar yaradırdı.[337]İncəsənət, memarlıq, miniatür
Azərbaycanda kitabxanaçılıq işi də inkişaf etmişdi. I Şah İsmayıl 1522-ci ildə Kəmaləddin Behzadı Təbrizdəki saray kitabxanasına rəis təyin etmişdi. Burada elmin inkişafına dair xeyli kitab toplanmışdı. Səfəvilər dövrünün tarixçisi Qazi Əhməd Mir Münşi kitab saxlanılan bu yeri "Çiçəklənən kitab evi adlandırırdı"
XVI əsrin əvvəllərində Təbriz miniatür ustaları böyük şöhrət qazanmışdılar. Bunlardan ən məşhuru Sultan Məhəmməd idi. Onun miniatürləri Sankt-Peterburq, London, Leypsiq, Venesiya muzeylərində mühafizə olunur.[338]
XVI-XVII , əsrin əvvəllərində Azərbaycanda xeyli binalar, karvansaralar, hamamlar, ovdanlar,körpülər, məqbərələr, məscidlər tikilmişdi. Bunlardan 1544-cü Qusar rayonunun Həzrə kəndində tikilən Şeyx Cüneyd məqbərəsini, Naxçıvanda Əlincə çayı üzərində tikilmiş körpünü Bakının Şərq darvazalarını, Ərdəbil və Təbrizdə bir sıra abidələri göstərmək olar.[339]İqtisadi həyat
Vergilər
XVI-XVII əsrlərdə Azərbaycan kəndlisi aşağıdakı vergiləri və mükəlləfiyyətləri ödəyirdi: torpaq və gəlir vergisini – malcəhət, bəhrə, xərac - natura ilə ümumi məhsulun 1/5, 1/3 hissəsini təşkil edirdi. Bu vergi sahibkar ilə dövlət arasında bölünürdü. Birinciyə 1/10, ikinciyə 2/10 hissə çatırdı.Bağ – məhsulunbərabər idi.Çoban – örüşdə heyvanları otarmaq üçün alınırdı.Dəh (onda bir) – iri feodal torpaqlarından götürülən gəlirlərin 10 faizi alınırdı.Cüft – torpağı əkib-becərmək üçün bir cüt qoşqu vasitəsi olanlardan alınırdı.Dəzgah – hər bir toxucu dəzgahından istehsal edilən məhsuldan alınan vergi idi.[340][341]
XVII əsrdə vergi və mükəlləfiyyətlərin sayı 35-ə çatmışdı. Onların arasında natural səciyyə daşıyanlar üstünlük təşkil edirdi. Ölkədə əmtəə-pul münasibətləri inkişaf edirdi. Dövlətin xəzinəsinin boşalması ilə əlaqədar olaraq vergilərin məbləği kəskin surətdə azalırdı. 1699-1702-ci illərdə əhalinin ikinci siyahıya alınması keçirildi. Bu siyahıyaalınma  zamanı vergilər 10 dəfə artırıldı.[342]
XVIII əsrin I yarısında vergi və mükəlləfiyyətlərin ağırlığı əsasən rəiyyət və elatların boynuna düşürdü. Vergilər dövlət xəzinəsini dolduran yeganə xəzinə idi. Vergi verməkdən boyun qaçırmasınlar deyə, şah hökuməti 10 yaşına çatmış bütün kişi cinsindən olanları siyahıya alırdı.[343]
Torpaq mülkiyyəti
Səfəvilər dövlətində müsəlman hüququ ictimai münasibətləri, o cümlədən torpaq münasibətlərini tənzimləyən əsas mənbə idi. Hüququn digər mənbəyi kimi şah fərmanları ilə yanaşı, I Şah Təhmasibin “Dəstur-əl-əməl şah Təhmasib”, I Şah Abbasın islahatları, I Şah Hüseynin vergi siyasəti böyük rol oynamışdır, Səfəvilər dövründə hakim feodal sinfi beş qrupdan ibarət idi:Səfəvi şahları və sülalənin üzvləri;Şah qvardiyasından olan qızılbaş tayfalarının hərbi əyanları;İri torpaq sahələri və vəqf mülkiyyəti olan ali Şiə ruhaniləri;Mərkəzi və yerli bürokratiyanın yuxarı təbəqəsi;Oturaq əyanlar.
Feodal iyerarxiyasının ən yuxarı pilləsini təşkil edən Səfəvi şahları ən iri torpaq mülkiyyətçiləri idilər. Şah və onun sülaləsinin üzvləri ən məhsuldar və gəlirli torpaqların sahibləri olmaqla, Səfəvilərin əski zamanlardan Ərdəbildə və onun ətrafındakı iri torpaq mülklərinə malik olmuşdular. Əkinçilik və ticarətlə məşğul olan Səfəvi sülaləsi qədim[344] oturaq feodal əyanlarına mənsub idilər.
Səfəvilər dövlətində o dövrə qədər formalaşmış torpaq mülkiyyəti kiçik dəyişikliklərlə olduğu kimi qalmaqalda idi:Divan torpaqları- Dövlət xəzinəsinə malik torpaqlarXassə torpaqları- Şah və onun sülaləsinə məxsus mülklərTiyul torpaqları - Hərbi və ya mülki xidmət müqabilində verilən torpaqlarMülk torpaqları- Xüsusi mülkiyyətdə olan torpaqlarVəqf torpaqları- Dini idarələrin mülkiyyətiCamaat torpaqları- Kənd icmalarının mülkiyyətində olan torpaqlar.[345]
İlk Səfəvi şahları irsi soyurqal torpaq sahibliyini getdikcə məhdudlaşdırılmasına çalışır və feodal torpaq mülkiyyətinin yeni forması olan - tiyul şəklində torpaq paylayırdılar. Tiyul torpaq mülkiyyəti formasına aid xüsusiyyətlər bunlar idi: irsi torpaq sahibliyinin şərti forması idi, tiyul sahibi tiyuldar adlanırdı və o dövlətə xidmət etməyə borclu idi, bu torpaqlardan toplanan məhsulun 1/5-dən 1/10-na qədəri xəzinəyə verilirdi, tiyuldar ona verilən torpaqdan gələn gəlirin müəyyən hissəsini özünə götürmək hüququna malik idi, tiyul yalnız şahın icazəsi ilə irsi olaraq keçə bilərdi.[346]
Torpaq sahibliyi və mülkiyyət əsasında formalaşmış mülk (mülk hüququ), daşınmaz əmlaklar üzərində, məsələn, bağlar, üzümlüklər, həyətyanı sahələr, dəyirmanlar, suvarma kanalları və s. üzərində sahibliyi bildirirdi. Bu mülkiyyət sahibləri mülkdən istifadəyə görə dövlət xidmətində olmağa məcbur edilə bilməzdilər.[347]
Kənd icmasının-camaatın istifadə etdiyi torpaq camaat torpağı adlanırdı. İcmanın başçısı ağsaqqal hesab olunurdu.
O, vergiləri bölüşdürür, toplayır, əvəzində məhsulun müəyyən hissəsini alırdı. İcmada əkinçiliklə yanaşı, sənətkarlıq da müəyyən yer tuturdu. XVI əsrdə natural təsərrüfatın hökm sürdüyü şəraitdə icma kəndlilərin ehtiyaclarını pulsuz ödəmək üçün sənətkarları icma kollektivi hesabına saxlayırdı. İcma kənd təsərrüfatında əmək alətlərinin geriliyinə səbəb olur, daha da mütərəqqi ictimai münasibətlərin inkişafına əngəl törədirdi.[348]Səfəvi dövlətinin şahlarıAdıPortretiAtasıHəyatıHakimiyyət iləri1Şah İsmayıl XətaiŞeyx Heydər1487-15241501-15242I Şah TəhmasibŞah İsmayıl Xətai1524-15761524-15763II Şah İsmayılI Şah Təhmasib1514-15771576-15774Məhəmməd şah XudabəndəI Şah Təhmasib1532-15961578-15875I Şah AbbasMəhəmməd şah Xudabəndə1571-16291587-16296I Şah SəfiSəfi Mirzə1611-16421629-16427II Şah AbbasI Şah Səfi1632-16661642-16668Şah Süleyman SəfəviII Şah Abbas1647-16941667-16949Sultan HüseynŞah Süleyman Səfəvi1657-17261694-172210II Şah TəhmasibSultan Hüseyn1704-17401722-173211III Şah Abbas (Abbas Mirzə)II Şah Təhmasib1732-17401732-1736Şəkillər

Çəhəl Sütun Sarayı İsfahan.

Səfəvilərə aid dəbilgə 17 əsr.

Şah İsmayıl Xətainin dəbilqəsi.

Qravür : Səfəvi Dövlətinin elçisi Məhəmməd Rza bəy Parisə daxil olan zaman (1715)Səfəvi dövləti xəritələrdə

Səfəvi Dövləti I Şah İsmayıl zamanında

Səfəvi Dövləti I Şah İsmayıl zamanında (1512)

Səfəvi Dövləti I Şah Abbas zamanında (1598-1602)

Səfəvi Dövləti I Şah Abbas zamanında (1610)

Səfəvi Dövləti Sultan Hüseyn zamanında (Johann Homann -1720)

Səfəvi Dövləti Sultan Hüseyn zamanında (1722)

Səfəvi Dövləti III Şah İsmayıl zamanında (Emanuel Bowen -1750)

Səfəvi dövlətiSəfəvi bayraqlarıSəfəvi bayraqları

I Şah İsmayıl və I Şah Təhmasib zamanında istifadə olunan Səfəvi bayrağı

II Şah İsmayıl zamanında istifadə olunan Səfəvi bayrağıSəfəvi sikkələri

I Şah İsmail 1506

I Şah İsmayıl 1506

I Şah İsmayıl gümüş sikkə 1507

I Şah İsmayıl 1507

I Şah İsmayıl 1507

I Şah Təhmasib 1561

I Şah Təhmasib 1567

II Şah İsmayıl 1576

Məhəmməd şah Xudabəndə 1577

Məhəmməd şah Xudabəndə 1577

I Şah Abbas gümüş sikkə 1587

I Şah Abbas 1587

II Şah Abbas 1647 (Ərdəbil)

II Şah Abbas 1647

I Süleyman 1685

I Süleyman 1685

II Təhmasib (1722-1732)

II Şah Təhmasib 1722

III Şah Abbas 1734 (Təbriz)

III Şah Abbas 1734Qeydlər
 İstinadlar İsgəndər bəy Münşi, "Tarix-i aləm Aray-i Abbasi", səh.28. İsgəndər bəy Münşi, "Tarix-i aləm Aray-i Abbasi", səh.109. Şafavid dynasty Written by The Editors of Encyclopedia Britannica The Last Safavids, 172-17732 By. J.R. Perry "The Safavid dynasty lasted for more than two hundred years; its rule ended in 1722" Russian Azerbaijan, 1905–1920 The Shaping of a National Identity in a Muslim Community, page 2. Cambridge University Press." Ingvild Flaskerud (26 November 2010). Visualizing Belief and Piety in Iranian Shiism. Continuum International Publishing Group. səh. 182–183. ISBN 978-1-4411-4907-7. İstifadə tarixi: 24 July 2011. ..the Order of the Lion and the Sun, a device which, since the 17 century at least, appeared on the national flag of the Safavids the lion representing 'Ali and the sun the glory of the Shi'i faith, Mikhail Borisovich Piotrovskiĭ, J. M. Rogers, Hermitage Rooms at Somerset House, Courtauld Institute of Art, Heaven on earth: Art from Islamic Lands : Works from the State Hermitage Museum and the Khalili Collection, Prestel, 2004, p. 178. http://www.iranicaonline.org/articles/safavids http://www.jstor.org/discover/10.2307/605145?uid=3739192&uid=2&uid=4&sid=21104925975913 http://www.iranicaonline.org/articles/isfahan-vii-safavid-period Qulamhüseyn Məmmədov. "Səfəvilər dövründə Azərbaycan dili". Milliyyət Araşdırmalar Mərkəzi. 2019-07-15 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. Turko-Persia in Historical Perspective - "the Safavid state, which lasted at least until 1722, was essentially a "Turkish" dynasty, with Azerbaijani Turkish (Azerbaijan being the family's home base) as the language of the rulers and the court as well as the Qizilbash military establishment. Shah Ismail wrote poetry in Turkish. The administration nevertheless was Persian, and the Persian language was the vehicle of diplomatic correspondence (insha'), of belles-lettres (adab), and of history (tarikh)." Mazzaoui, Michel B; Canfield, Robert (2002). "Islamic Culture and Literature in Iran and Central Asia in the early modern period". Turko-Persia in Historical Perspective. Cambridge University Press. pp. 86–7. ISBN 978-0-521-52291-5. "Safavid power with its distinctive Persian-Shi'i culture, however, remained a middle ground between its two mighty Turkish neighbors. The Safavid state, which lasted at least until 1722, was essentially a "Turkish" dynasty, with Azeri Turkish (Azerbaijan being the family's home base) as the language of the rulers and the court as well as the Qizilbash military establishment. Shah Ismail wrote poetry in Turkish. The administration nevertheless was Persian, and the Persian language was the vehicle of diplomatic correspondence (insha'), of belles-lettres (adab), and of history (tarikh)." Zabiollah Safa (1986), "Persian Literature in the Safavid Period", The Cambridge History of Iran, vol. 6: The Timurid and Safavid Periods. Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 0-521-20094-6, pp. 948–65. P. 950: "In day-to-day affairs, the language chiefly used at the Safavid court and by the great military and political officers, as well as the religious dignitaries, was Turkish, not Persian; and the last class of persons wrote their religious works mainly in Arabic. Those who wrote in Persian were either lacking in proper tuition in this tongue, or wrote outside Iran and hence at a distance from centers where Persian was the accepted vernacular, endued with that vitality and susceptibility to skill in its use which a language can have only in places where it truly belongs." Savory, Roger (2007). Iran Under the Safavids. Cambridge University Press. p. 213. ISBN 978-0-521-04251-2. "qizilbash normally spoke Azerbaijani brand of Turkish at court, as did the Safavid shahs themselves; lack of familiarity with the Persian language may have contributed to the decline from the pure classical standards of former times" Price, Massoume (2005). Iran's Diverse Peoples: A Reference Sourcebook. ABC-CLIO. p. 66. ISBN 978-1-57607-993-5. "The Shah was a native Turkic speaker and wrote poetry in the Azerbaijani language." Robert L. Canfield. Turko-Persia in Historical Perspective. Cambridge University Press, Apr 30, 2002 Rudi Matthee, "Safavids" in Encyclopædia Iranica, accessed on April 4, 2010. "The Persian focus is also reflected in the fact that theological works also began to be composed in the Persian language and in that Persian verses replaced Arabic on the coins." "The political system that emerged under them had overlapping political and religious boundaries and a core language, Persian, which served as the literary tongue, and even began to replace Arabic as the vehicle for theological discourse". Arnold J. Toynbee, A Study of History, V, pp. 514-15. excerpt: "in the heyday of the Mughal, Safawi, and Ottoman regimes New Persian was being patronized as the language of literae humaniores by the ruling element over the whole of this huge realm, while it was also being employed as the official language of administration in those two-thirds of its realm that lay within the Safawi and the Mughal frontiers" Ronald W Ferrier, The Arts of Persia. Yale University Press. 1989, p. 9 Ruda Jurdi Abisaab. "Iran and Pre-Independence Lebanon" in Houchang Esfandiar Chehabi, Distant Relations: Iran and Lebanon in the Last 500 Years, IB Tauris 2006, p. 76: "Although the Arabic language was still the medium for religious scholastic expression, it was precisely under the Safavids that hadith complications and doctrinal works of all sorts were being translated to Persian. The 'Amili (Lebanese scholars of Shi'i faith) operating through the Court-based religious posts, were forced to master the Persian language; their students translated their instructions into Persian. Persianization went hand in hand with the popularization of 'mainstream' Shi'i belief." Aləmara-yi şah İsmayıl (Sahib), s.52-61 Aləmara-yi şah İsmayıl (Şükri), s.56-65. http://www.iranicaonline.org/articles/abbas-iii/ http://quizfactz.com/index.php/humanities/history/item/813-top-50-largest-empires-in-history Ferrier, RW, A Journey to Persia: Jean Chardini's Portrait of a Seventeenth-century Empire , p. ix. Ismāʿīl I, in Britannika, 2011 Oqtay Əfəndiyev, Azərbaycan Səfəvilər dövləti, Bakı, “Şərq-Qərb”, 2007. səh. 48 Qızılbaşlar tarixi, səh.4 Qızılbaşlar tarixi, səh. 5 Qızılbaşlar tarixi, səh.10 Qızılbaşlar tarixi, səh. 11 Qızılbaşlar tarixi, səh. 11-12 Qızılbaşlar tarixi, səh. 12-13 Qızılbaşlar tarixi, səh.18-19 Qızılbaşlar tarixi, səh.19-20 Qızılbaşlar tarixi, səh.20 Qızılbaşlar tarixi, səh.23 Qızılbaşlar tarixi, səh.25 Qızılbaşlar tarixi, səh.26 Qızılbaşlar tarixi, səh.29 Oqtay Əfəndiyev. "Azərbaycan Səfəvilər dövləti". Bakı: Şərq-Qərb, 2007, 344 səh.+8 səh. ISBN 978-9952-34-101-0 Cihat Aydoğmuşoğlu, Şah Abbas və zamanı, səh.4. Tarixe-aləmaraye-Abbasi, Bakı, "Şərq-Qərb Nəşriyyat evi,səh.84 ISBN 978-9952-34-620-6 Tarixe-aləmaraye-Abbasi, Bakı, "Şərq-Qərb Nəşriyyat evi, səh. 197 ISBN 978-9952-34-620-6 Turko-Persia in Historical Perspective. Cambridge University Press. ss. 86-87 Mazzaoui, Michel B.; Canfield, Robert (2002). "Islamic Culture and Literature in Iran and Central Asia in the early modern period" (İngilizce). Turko-Persia in Historical Perspective. Cambridge University Press. s. 86-87. ISBN 0-521-52291-9, ISBN 978-0-521-52291-5. A.Olearinin səyahətnaməsi, dördüncü kitab, 40-cı fəsil, səh. 659 http://www.vostlit.info/Texts/rus7/Olearij_3/pred.phtml?id=13871 A.Olearinin səyahətnaməsi, beşinci kitab, 23-cü fəsil, səh. 814 Şardenin səyahətnaməsi (farsca tərc. İqbal Yəğmayi), Tehran, 1372-75 şəmsi, 3-cü cild, səh. 946-947 Azərbaycan tarixi üzrə qaynaqlar (tərtibçi: S. Əliyarlı), Bakı,2007, səh. 169-170 Azərbaycan tarixi üzrə qaynaqlar (tərtibçi: S. Əliyarlı), Bakı,2007, səh.201 Petra della Vallenin səyahətnaməsi (farsca tərc. Şüaəddin Şifa), Tehran, 1370 şəmsi, səh. 184. Səfərnameye-Cemelli Karreri (farsca tərc. Abbas Naxçıvani və Əbdülali Karəng), 1383 şəmsi, səh. 148 Ə Kəsrəvi. Azəri ya zəban-i bastan-i Azərbaygan. Tehran, 1304, s.25-26. A.Bausani. The Persians from the Earliest Days to the Twentieth Century.London, 1971, p.138. Viaggi di Pietro Della Valle il pellegrino, descritti da lui medesimo in lettere familiari all'erudito suo amico Mario Schipano, divisi in tre parti cioè: la Turchia, la Persia e l'India. Colla vita e ritratto dell'autore, Torino, 1843. Sadiq Nağıyev. “Qızılbaşlıq haqqında”, Bakı, “Əbiləv, Zeynalov nəşriyyatı” - 1997. səh.9. Cahangüşa-yi, s.41-42 Aləmara (Sahib), s.26 İsgəndər bəy Münşi, "Tarix-i aləm Aray-i Abbasi", səh.70. Mustafa Eravcı, “Safevi Hanedanı”, Türkler, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara, 2002, c.6,s. 883. Andrew J. Newman, Safavid Iran, səh.129 Sadiq Nağıyev. Qızılbaşlıq Haqqında, səh.14 M. H. Yınanç, 1993, s. 244. Aləmara-yi şah İsmayıl (Şükri), s.26-30.Aləmara-yi şah İsmayıl (Sahib), s.21-25 Tarix-i Əmini, səh.71 Şapolyo. Mezhebler ve tarikatlar tarihi, s. 352-354. Хунджи Фазлуллах ибн-Рузбихан. Тарих-и алам ара-йи Амини (под редакции З.М.Буниятова и О.А.Эфендиева). Баку, 1987, c.92-95. Faruk Sümer, Safevi Devleti’nin Kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu Türklerinin Rolü, TTK, Ankara, 1999, s. 14. Aləmara-yi şah İsmayıl (Sahib), s.29-41Aləmara-yi şah İsmayıl (Şükri), s.33-45 62 Mehmet Çelenk, 2005, s. 51. O. Əfəndiyev. Azərbaycan Səfəvilər dövləti, s. 36. O. Əfəndiyev. Azərbaycan Səfəvilər dövləti, s.36-37. O. Əfəndiyev. Azərbaycan Səfəvilər dövləti, s. 37-38. Aləmara-yi şah İsmayıl (Şükri), s.33-45. Ahmet Kesrevi, Şeyh Safi, səh. 35-37 Zeki V. Togan, "Sur L’origine des Safavides", Mélanges Massignon, III, 1957, p. 356 В.В.Бартольд. Сочинения, т. II, ч, I, M., 1963, стр.748 И.П. Петрушевский. Государства Азербайджана в XV в.. стр. 205 Пигулевская И.В., Якубовский А.Ю., Петрушевский И.П., Строева Л.В., Беленицкий А.М. 1958 Sohrweide, Hanna, "Der Sieg der Safaviden in Persien und scine Rückwirkungen auf die Schiiten Anatoliens im 16. Jahrhundert", Der Islam, 41 (1965), 95-221. Oqtay Əfəndiyev. Azərbaycan Səfəvilər Dövləti. Bakı, 2007 I Şah İsmayılın Musa Doğrut oğluna məktubu I Şah Təhmasibin Şəhzadə Səlimə məktubu Sultan Süleymanın I Şah Təhmasibə məktubu http://az.islam.az/article/a-797.html Şah Məhəmməd Xudabəndənin Fərhad Paşaya məktubu I Şah Abbasın Fərhad Paşaya məktubu I Şah Səfinin Avstriya imperatoru və Macarıstan kralı II Ferdinanda məktubu Azərbaycan tarixi üzrə qaynaqlar (tərtib edən S.Əliyarlı), Bakı, 2007, səh.490 II Şah Abbasın Şirvan bəylərbəyliyi Hacı Mənüçöhr xana məktubu Şah Sultan Hüseynin Saksoniya şahzadəsi və Polşa kralı Frixdrix Avqusta məktubu Roger M. Savory, “The Consolidation of Safawid Power in Persia”, Studies on The History of Safawid Iran, Variorum Reprints, London, 1987, s. 85 Cəvahir əl-Əxbar, vər. 298a, 299b Həsən bəy Rumlu, "Əhsən ət-Təvarix", səh. 375-376 Həsən bəy Rumlu, "Əhsən ət-Təvarix", səh. 315Həsən bəy Rumlu, "Əhsən ət-Təvarix", c. 1, fars mətni, səh. 32-41 Şah İsmayıhn anonim tarixi, səh. 333-340 Шapaф-xaн Бидлиcи, т.II, c.146 И.П.Пeтpyшeвcкий. Aзepбaйджaн в XVI-XVII вв. Cб. cт. пo изyчeнию иcтopии Aзepбaйджaнa, вып.I, Бaкy, 1949, c.229-230. Minorsky V. La Perse au XV-e siècle entre La Turque et Venise, Paris, 1933, səh. 45 Петрушевский И. П. Государство Азербайджана в XV веке. В кн.: «Сборник статей по истории Азербайджана». Баку, 1949, səh. 231] Tarixi Cənnabi, c. 1, səh. 961 Həsən bəy Rumlu, "Əhsən ət-Təvarix", səh. 411 İsgəndər bəy Münşi, "Tarix-i aləm Aray-i Abbasi", 161 Həsən bəy Rumlu, "Əhsən ət-Təvarix", səh. 458 Cəvahir əl-Əxbar, vər. 339b İsgəndər bəy Münşi, "Tarix-i aləm Aray-i Abbasi", 144 İsmayılın anonim tarixi, vər. 32a, b Həbib əs-Siyər, c. 4, səh. 499-500 Tarix-i Şah İsmayıl (Britanya muzeyində saxlanılan əlyazma), 3248 , səh. 64b-65a Həsən bəy Rumlu, "Əhsən ət-Təvarix", səh. 234 Erika Glassen.Die fruhen Sawaviden nach Gazi Ahmad Qumi. Freiburg im Brcisgau, 1970 Tahsin Yazıcı, 1967, s. 54. Həsən bəy Rumlu, "Əhsən ət-Təvarix", səh. 244 Minorsky V. La Perse au XV-e siècle entre La Turque et Venise, Paris, 1933, səh. 60-61 Эфендиев О. А. Образование азербайджанского государства Сефевидов в начале XVI века. Баку, 1961, səh. 90-91 Azərbaycan Milli Ensiklopediyası. "Azərbaycan" məqaləsi, səh.239. Bakı: 2007 Xacə Zeynalabdin Əli Əbdi bəy, Təkmilətül-Əxbar, M-2166 Ə. Səfərli, X. Yusifov. Qədim və orta əsrlər Azərbaycan əfəbiyyatı, səh.216 İsgəndər bəy Münşi, "Tarix-i aləm Aray-i Abbasi", səh.84-85. Təkmilət əl-Əxbar, vər. 274a Tarix-i Cahan-ara, səh. 303 Təkmilət əl-Əxbar, vər. 274b Həsən bəy Rumlu, "Əhsən ət-Təvarix", səh. 419 Tarix-i Cahan-ara, səh. 308 Təkmilət əl-Əxbar, M-2196. Təkmilətül-Əxbar, B-248a. Azərbaycan Tarixi. Yeddi cilddə. III cild (XIII-XVIII əsrlər). Bakı. "Elm". 2007. səh. 177. ISBN 978-9952-448-39-9 Oqtay Əfəndiyev. "Azərbaycan Səfəvilər dövləti". Bakı. ”Şərq-Qərb”. 2007. səh. 54-55. ISBN 978-9952-34-101-0 Təkmilətül-Əxbar, M-221a. Tarix-i elçi-i Nizamşah səh. 58-59 Əhsən ət-Təvarix, səh. 273 Tarix-i elçi-i Nizamşah səh. 74-75 Oqtay Əfəndiyev.Azərbaycan Səfəvilər dövləti. səh. 84 J. Hammer. Osmanlı devleti tarihi, c.I, səh. 334 Tarix-i elçi-i Nizamşah səh.60 Tarix-i Aləm-arayi Abbasi(farsca mətni), səh. 59 Tarix-i elçi-i Nizamşah, səh. 61 Əhsən ət-Təvarix, səh. 282 Oqtay Əfəndiyev.Azərbaycan Səfəvilər dövləti. səh. 85 Əhsən ət-Təvarix, səh. 285 Əhsən ət-Təvarix, səh. 286-290 Tarix-i elçi-i Nizamşah, səh. 62 Tarix-i elçi-i Nizamşah, səh. 64 Oqtay Əfəndiyev.Azərbaycan Səfəvilər dövləti. səh. 87 Oqtay Əfəndiyev.Azərbaycan Səfəvilər dövləti. səh. 87-88 М. Д. Миклухо-Маклай. К истории политических взаимоотношений Ирана со Средней Азией в XVII в., стр.11 М. Д. Миклухо-Маклай. К истории политических взаимоотношений Ирана со Средней Азией в XVII в., стр.14 Oqtay Əfəndiyev.Azərbaycan Səfəvilər dövləti. səh. 110 Əhsən ət-Təvarix səh.185-187 Əhsən ət-Təvarix səh.196 Əhsən ət-Təvarix səh.201-202 Əhsən ət-Təvarix səh.205-208 Oqtay Əfəndiyev.Azərbaycan Səfəvilər dövləti. səh. 111 Əhsən ət-Təvarix səh.215 Əhsən ət-Təvarix səh.220-222 Əhsən ət-Təvarix səh.225-233 Tarix-i Aləm-arayi Abbasi(farsca mətni), səh.57-59 Tarix-i Aləm-arayi Abbasi(farsca mətni),səh.59 Əhsən ət-Təvarix səh.240-243 Əhsən ət-Təvarix səh. 222 Əhsən ət-Təvarix səh.246 Tarix-i Aləm-arayi Abbasi(farsca mətni),səh.61 Tarix-i Aləm-arayi Abbasi(farsca mətni),səh.62-63 Əhsən ət-Təvarix səh. 264-265 Tarix-i Aləm-arayi Abbasi(farsca mətni),səh.64 Əhsən ət-Təvarix səh.269-272 Əhsən ət-Təvarix səh. 274-277 Tarix-i Aləm-arayi Abbasi(farsca mətni),səh. 65 Oqtay Əfəndiyev.Azərbaycan Səfəvilər dövləti. səh. 115 Şərəf xan, Şərəfnamə, Tərc: M. Emin Bozarslan, Ant Yayınları, İstanbul, 1971 s. 287 Şərəf xan, Şərəfnamə, Tərc: M. Emin Bozarslan, Ant Yayınları, İstanbul, 1971 s. 288 Əbdülhüseyn Nəvâi, Şah Abbas, İntişârât-ı Bünyâd-ı Fərhəng-i İran, 1352, s. 142-143 Mühimme, LXIV, 586 M. Fahrettin Kırzıoğlu, Osmanlıların Kafkas Ellerini Fethi(1451-1590), Atatürk Üniversitesi Yayınları, Ankara, 1976 s. 376 Natanzî, Nekâvetü’l-Âsâr fî Zikri’l-Ahyâr, Haz. İhsan İşrâki, Şirket-i İntişârât-ı İlmî ve Ferhengî, 1994, Tehran s. 369 Əhməd Qumî, Tehran, 2005, s. 898 Audrey Burton, The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic And Commercial History (1505-1702), Curzon Press, Great Britain, 1997, s.69 Remzi Kılıç, “Osmanlı Padişahı III. Murad ve Özbek Padişahı II. Abdullah Han Dönemi Osmanlı-Türkistan Dayanışması”, Bilig, Yaz 1999, Sayı. 10, s. 133 Əbdülhüseyn Nəvâi, Şah Abbas, İntişârât-ı Bünyâd-ı Fərhəng-i İran, 1352, s. 157 Natanzî, Nekâvetü’l-Âsâr fî Zikri’l-Ahyâr, Haz. İhsan İşrâki, Şirket-i İntişârât-ı İlmî ve Ferhengî, 1373, s. 594 Mirza Bek, Mirza Bek, Ravzatü’s-Safeviyye, Yay. Haz. Gulam Mirza Tabatabai, İntişârât ve Çâp-ı Danişgâh-ı Tahran, s. 740 H. H. Howorth History Of The Mongols: From The 9th To The 19th Century, London, Longmans, Green And Co., 1830, Part II , 1830, s. 745 Târih-i Alem Âra-yi Abbasi, Haz. İrec Afşar, Müessese-i İntişârât-ı Emîr Kebîr, Tahran, 1387 s. 575 Tarix-i Aləm-arayi Abbasi, səh. 645 http://www.xalqcebhesi.az/news.php?id=11867 Yavuz Sultan Selim. Osmanlı Araştırmaları Vakfı "İbn-i Kemal gibi allâmelerden bu fitnenin def’i için fetvâ alan Yavuz" Təkmilətül-Əxbar, M-224a. Əfəndiyev, 2007, səh.79 Oqtay Əfəndiyev,Azərbaycan Səfəvilər dövləti, səh.80 J.Hammer Histoire de l'Empire Ottomane. Trad. de J.Hellert, t, V, p.209 J.Hammer Histoire de l'Empire Ottomane. Trad. de J.Hellert, t, V, p.212 Oqtay Əfəndiyev, Azərbaycan Səfəvilər dövləti, səh.80 Oqtay Əfəndiyev, Azərbaycan Səfəvilər dövləti, səh. 81 Clot, André; sf. 93 63. Cavendish, Marshall; sf. 193 Cəvahir əl-Əxbar, vər.308a. Təkmilətül-Əxbar, B-260b. Oqtay Əfəndiyev, Azərbaycan Səfəvilər dövləti, səh.82 Oqtay Əfəndiyev, Azərbaycan Səfəvilər dövləti, səh. 83 Oqtay Əfəndiyev, Azərbaycan Səfəvilər dövləti, səh.83 Həsən bəy Rumlu, "Əhsən ət- Təvarix", səh.256-260 Tarix-i elç-i Nizamşah, vər.49b-50v Təkmilət əl-Əxbar, vər.261a-262b. Tarix-i Cahan-ara, səh.289-291 İsgəndər bəy Münşi, "Tarix-i aləm Aray-i Abbasi", səh.154. Oqtay Əfəndiyev, Azərbaycan Səfəvilər dövləti, səh. 92 Şərəfnamə, c.II,səh.198 Həsən bəy Rumlu, "Əhsən ət- Təvarix", səh.328 Həsən bəy Rumlu, "Əhsən ət- Təvarix", c.II, səh.275 Oqtay Əfəndiyev, Azərbaycan Səfəvilər dövləti, səh.93 Həsən bəy Rumlu, "Əhsən ət- Təvarix", səh.330 Həsən bəy Rumlu, "Əhsən ət- Təvarix", səh.329-330. İsgəndər bəy Münşi, "Tarix-i aləm Aray-i Abbasi"(farsca mətni), səh.71. Həsən bəy Rumlu, "Əhsən ət- Təvarix", səh.331 Oqtay Əfəndiyev, Azərbaycan Səfəvilər dövləti, səh.94 Oqtay Əfəndiyev, Azərbaycan Səfəvilər dövləti, səh.95 Təzkire-i Şah Təhmasib, 52b. Həsən bəy Rumlu, "Əhsən ət- Təvarix", səh.356-357 Həsən bəy Rumlu, "Əhsən ət- Təvarix", səh.358-361 Həsən bəy Rumlu, "Əhsən ət- Təvarix", səh.361-367 İsgəndər bəy Münşi, "Tarix-i aləm Aray-i Abbasi"(farsca mətni), səh.82-83 Təkmilətül-Əxbar,vər. M-250b,B-269a. İsgəndər bəy Münşi, "Tarix-i aləm Aray-i Abbasi"(farsca mətni), səh.87. Azərbaycan tarixi,8-ci sinif üçün dərslik, səh.164 Azərbaycan tarixi,8-ci sinif üçün dərslik, səh.165 Azərbaycan tarixi,8-ci sinif üçün dərslik, səh.166 Azərbaycan tarixi,8-ci sinif üçün dərslik, səh.168 Azərbaycan tarixi,8-ci sinif üçün dərslik, səh.169 Azərbaycan tarixi,8-ci sinif üçün dərslik, səh.170 Azərbaycan tarixi,8-ci sinif, səh.176 Azərbaycan tarixi,8-ci sinif, səh.178 Azərbaycan tarixi,8-ci sinif, səh.179 Azərbaycan tarixi, 8-ci sinif üçün dərslik, səh. 181 Azərbaycan tarixi, 8-ci sinif üçün dərslik, səh. 182 Paşa Kərimov: "XVII əsr Səfəvilər tarixinə dair anadilli diplomatik sənəd: Qəsri-Şirin sülh müqaviləsi" Azərbaycan tarixi, 8-ci sinif üçün dərslik, səh. 183 Sicker, Martin (August 2000). The Islamic World in Ascendancy: From the Arab Conquests to the Siege in Vienna. p. 189. ISBN 0-275-96892-8. "Ismail was quite prepared to lend his support to the displaced Timurid prince, Zahir ad-Din Babur, who offered to accept Safavid suzerainty in return for help in regaining control of Transoxiana." Mahajan, V.D. (2007). History of medieval India (10th ed.). New Delhi: S Chand. pp. 428–429. ISBN 8121903645. Rama Shankar Avasthy: "The Mughal Emperor Humayun". John F. Richards, Gordon Johnson (1996). Cambridge University Press, ed. The Mughal Empire (illustrated, reprint ed.). p. 11. ISBN 0-521-56603-7. Majumdar 1984, p. 153 Eraly, Abraham (2000). Emperors of the Peacock Throne: The Saga of the Great Mughals. Penguin Books India. pp. 156–157. ISBN 978-0141001432. Majumdar 1984, p. 154 Majumdar 1984, pp. 154–155 Majumdar 1984, pp. 153–154 Oqtay Əfəndiyev.Azərbaycan Səfəvilər dövləti. səh. 66-67 Əhsən ət-təvarix,səh.162-163 Əhsən ət-təvarix,səh.167 Əhsən ət-təvarix,səh.173 Həbib əs-Siyər,səh.571-572 Cəvahir əl-əxbar, vər193 Oqtay Əfəndiyev.Azərbaycan Səfəvilər dövləti. səh.65 Histoire de la Georgia, trad. par M.Brosset. I-e partie , I-e Livraison St. Ptb, 1856, p.150 M.Brosset. I-e partie , I-e Livraison St. Ptb, 1856, p.216 Histoire de la Georgia, trad. par M.Brosset. I-e partie , I-e Livraison St. Ptb, 1856, p.27 Histoire de la Georgia, trad. par M.Brosset. I-e partie , I-e Livraison St. Ptb, 1856, p.253 Oqtay Əfəndiyev.Azərbaycan Səfəvilər dövləti. səh. 116-117 Əhsən ət-təvarix, 296-298 Əhsən ət-təvarix, 316 Əhsən ət-təvarix, 351-355 Əhsən ət-təvarix, 379-387 Tarix-i aləm aray-i Abbasi(farsca mətni), səh. 87 Oqtay Əfəndiyev.Azərbaycan Səfəvilər dövləti. səh.119 Xülasət ət-təvarix, vər.412a Oqtay Əfəndiyev.Azərbaycan Səfəvilər dövləti. səh. 174 Şərəfnamə, c.II, səh.257 B.Kütükoğlu, səh. 53 Tarix-i Aləm-arayi Abbasi (farsca mətni), səh. 227 Şərəfnamə, c.II, səh.216 Oqtay Əfəndiyev.Azərbaycan Səfəvilər dövləti. səh.175 B.Kütükoğlu, səh. 53-55 Tarix-i İran(Əz Moğol Tâ Əfşâriyyə), Şirkət-i Çaphânə-i Fərhəng, Tehran, 1317, s. 326, 327, 350 Mehmet Saray, Türk-İran İlişkileri, Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, 2006, s. 53 Rəsul Cəfəri. Səfəvilər tarixi, səh. 217 Rəsul Cəfəri. Səfəvilər tarixi, səh. 218 Azərbaycan tarixi, 8-ci sinif üçün dərslik, səh.173 Azərbaycan tarixi, 8-ci sinif üçün dərslik, səh.174 Azərbaycan tarixi, 8-ci sinif üçün dərslik, səh.176 Azərbaycan Tarixi, 9-ci sinif, səh.38 Azərbaycan Tarixi, 9-ci sinif, səh.42-43. Azərbaycan Tarixi, 9-ci sinif, səh.46. Azərbaycan Tarixi, 9-ci sinif, səh.47. Azərbaycan Tarixi, 9-ci sinif, səh.57. Azərbaycan Tarixi, 9-ci sinif, səh.58. Azərbaycan Tarixi, 9-ci sinif, səh.59. Azərbaycan Tarixi, 9-ci sinif, səh.60. Azərbaycan Tarixi, 9-ci sinif, səh.61. Şeyx Əli Həzin 75, s. 116 Axworthy pp.39-5 Prof. D. Balland, "Ašraf Ghilzai", in Encyclopædia Iranica, Online Edition 2006, (LINK) Encyclopaedia Britannica - The Hotakis (from Afghanistan)...Link Azərabycan Tarixi (9-cu sinif üçün dərslik). Bakı. "Aspoliqraf". 2005. səh. 66 Aləm Ara-ye Naderi, c.III, ... s.1196 http://www.britannica.com/biography/Ismail-III http://www.gaip.biz/index.php/trkd/1705-qacar-tuerk-doevl-tinin-yarat-lmas Mindoi, səh.69 Mindoi, səh.72-73 Xülasət ət-təvarix(B), vər.77a-88a, (T), vər.116a.-121a. Xülasət ət-təvarix (B), vər.245b (T), vər.364b Tarix-i aləm aray-i Abbasi, səh.141-142 Mindoi, səh. 68-69 Venetsiyalıların səyahətləri, səh.227 G.B. Vechietti, A Report, p.38 Təzkirət ət-mülük, səh.31 Əhsən ət-təvarix, səh.368 Şahənşahnamə, vər.58b, 59a Tarix-i elç-i Nizamşah, səh.64 Oqtay Əfəndiyev.Azərbaycan Səfəvilər dövləti. səh. 294 ISBN 978-9952-34-101-0 Oqtay Əfəndiyev.Azərbaycan Səfəvilər dövləti. səh.295 Oqtay Əfəndiyev.Azərbaycan Səfəvilər dövləti. səh.296 Oqtay Əfəndiyev.Azərbaycan Səfəvilər dövləti. səh.298 Oqtay Əfəndiyev.Azərbaycan Səfəvilər dövləti. səh.299 Oqtay Əfəndiyev.Azərbaycan Səfəvilər dövləti. səh. 300 Oqtay Əfəndiyev.Azərbaycan Səfəvilər dövləti. səh.303 Oqtay Əfəndiyev.Azərbaycan Səfəvilər dövləti. səh.306 Oqtay Əfəndiyev.Azərbaycan Səfəvilər dövləti. səh. 309 Oqtay Əfəndiyev.Azərbaycan Səfəvilər dövləti. səh. 311 Oqtay Əfəndiyev.Azərbaycan Səfəvilər dövləti. səh.315 Oqtay Əfəndiyev.Azərbaycan Səfəvilər dövləti. səh.316 Oqtay Əfəndiyev.Azərbaycan Səfəvilər dövləti. səh.317 Oqtay Əfəndiyev.Azərbaycan Səfəvilər dövləti. səh.318 Oqtay Əfəndiyev.Azərbaycan Səfəvilər dövləti. səh.319 Oqtay Əfəndiyev.Azərbaycan Səfəvilər dövləti. səh. 320 ISBN 978-9952-34-101-0 Azərbaycan tarixi (8-ci sinif üçün dərslik), Bakı,《Aspoliqraf》, 2005, səh.192-193 Azərbaycan tarixi (8-ci sinif üçün dərslik), Bakı,《Aspoliqraf》, 2005, səh.193 Azərbaycan tarixi (8-ci sinif üçün dərslik), Bakı,《Aspoliqraf》, 2005, səh.194 Azərbaycan tarixi (8-ci sinif üçün dərslik), Bakı,《Aspoliqraf》, 2005, səh.186 Azərbaycan tarixi (8-ci sinif üçün dərslik), Bakı,《Aspoliqraf》, 2005, səh.187 Azərbaycan tarixi (8-ci sinif üçün dərslik), Bakı,《Aspoliqraf》, 2005, səh.188 Azərbaycan tarixi (8-ci sinif üçün dərslik), Bakı,《Aspoliqraf》, 2005, səh.188-189 Azərbaycan tarixi (8-ci sinif üçün dərslik), Bakı,《Aspoliqraf》, 2005, səh.189 Azərbaycan tarixi (8-ci sinif üçün dərslik), Bakı,《Aspoliqraf》, 2005, səh.195 Dünyanı bəzəyən Abbasın tarixi (Tarixe-aləmaraye-Abbasi).Bakı, "Şərq-Qərb Nəşriyyat evi, səh.317 , ISBN 978-9952-34-620-6 Azərbaycan tarixi (8-ci sinif üçün dərslik), Bakı,《Aspoliqraf》, 2005, səh.196 Azərbaycan tarixi (8-ci sinif üçün dərslik), Bakı,《Aspoliqraf》, 2005, səh.186-197 Azərbaycan tarixi (8-ci sinif üçün dərslik), Bakı,《Aspoliqraf》, 2005, səh. 197 Azərbaycanda vergi sisteminin tarixi ,səh.94 Vergilər Səfəvilər dövrü. Azərbaycanda vergi sisteminin tarixi , səh.95 Azərbaycan Respublikası Vergilər Nazirliyinin Tədris Mərkəzi, Vergiyə Giriş (Dərslik) Şamaxı-2014, səh.12 Yerquruluşu.Yerquruluşunun elmi əsasları. I cild. –Bakı, “MBM”, 2007. səh.81 Yerquruluşu. Yerquruluşunun elmi əsasları. I cild. –Bakı, “MBM”, 2007. səh.82 Torpaq mülkiyyət formaları Yerquruluşu. Yerquruluşunun elmi əsasları. I cild. –Bakı, “MBM”, 2007. səh.83 Yerquruluşu. Yerquruluşunun elmi əsasları. I cild. –Bakı, “MBM”, 2007. səh.83-84Əlavə oxuChristoph Marcinkowski (tr.),Persian Historiography and Geography: Bertold Spuler on Major Works Produced in Iran, the Caucasus, Central Asia, India and Early Ottoman Turkey, Singapore: Pustaka Nasional, 2003, ISBN 9971-77-488-7.Christoph Marcinkowski (tr., ed.),Mirza Rafi‘a's Dastur al-Muluk: A Manual of Later Safavid Administration. Annotated English Translation, Comments on the Offices and Services, and Facsimile of the Unique Persian Manuscript, Kuala Lumpur, ISTAC, 2002, ISBN 983-9379-26-7.Christoph Marcinkowski,From Isfahan to Ayutthaya: Contacts between Iran and Siam in the 17th Century, Singapore, Pustaka Nasional, 2005, ISBN 9971-77-491-7."The Voyages and Travels of the Ambassadors", Adam Olearius, translated by John Davies (1662).ƏdəbiyyatBlow, David (2009). Shah Abbas: The Ruthless King Who Became an Iranian Legend. I.B.Tauris. ISBN 978-0857716767.Jackson, Peter; Lockhart, Laurence, eds. (1986). The Timurid and Safavid Periods The Cambridge History of Iran. 6. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 9780521200943.Khanbaghi, Aptin (2006). The Fire, the Star and the Cross: Minority Religions in Medieval and Early Modern Iran. I.B. Tauris. ISBN 978-1845110567.Kremer, William (25 January 2013). "Why Did Men Stop Wearing High Heels?" BBC News Magazine. Archived from the original on 13 September 2014. Retrieved 13 September 2014.Mikaberidze, Alexander (2015). Historical Dictionary of Georgia (2 ed.). Rowman & Littlefield. ISBN 978-1442241466.Savory, Roger (2007). Iran under the Safavids. Cambridge University Press. ISBN 978-0521042512.Sicker, Martin (2001). The Islamic World in Decline: From the Treaty of Karlowitz to the Disintegration of the Ottoman Empire. Greenwood Publishing Group. ISBN 978-0275968915.Yarshater, Ehsan (2001). Encyclopedia Iranica. Routledge & Kegan Paul. ISBN 0933273568.İsgəndər bəy Münşi Türkman. "Dünyanı bəzəyən Abbasın tarixi" ("Tarixe aləmaraye Abbasi"). Bakı. "Şərq-Qərb". 2010. ISBN 978-9952-34-620-6 (yüklə)Şahin Fərzəliyev. "Azərbaycan XV-XVI əsrlərdə". Bakı. "Elm". 1983. 108 səh. (yüklə)"Qızılbaşlar tarixi". Tərcümə və şərhlər: M. Ə. Məhəmmədi. Bakı, «Azərbaycan» nəşriyyatı. 1993. 48 səh. (yüklə)Azərbaycan Tarixi. I cild. (ən qədim zamanlardan XX əsrədək). Bakı. "Azərnəşr". 1994. 680 səh.Rəhimə Dadaşova. Səfəvilərin son dövrü (ingilisdilli tarixşünaslıqda). BXacə Zeynalabidin Əli Əbdi bəy. Təkmilətül-əxbar (Səfəvi dövrü - şah İsmayıl və şah Təhmasib dövrlərinin tarixi). - Bakı: Elm, 1996-200s. ISBN 5-8066-0436-5Əfəndiyev, Oqtay (2007), Azərbaycan Səfəvilər dövləti (PDF), Kamil Muxtarov, Şərq-Qərb, ISBN 978-9952-34-101-0Həmçinin baxSəfəvilər sülaləsiSəfəvilər sülaləsinin şəcərəsiSəfəvilikSəfəviyyə ordeni rəhbərləri və Səfəvilər dövlətinin hökmdarlarıŞah İsmayıl XətaiXarici keçidlərVikianbarda Səfəvilər ilə əlaqəli mediafayllar var.Государство СефевидовHistory of the Safavids on Iran Chamber""Safavid dynasty" Encyclopædia Iranica by Rudi MattheeThe History Files: Rulers of PersiaBBC History of ReligionIranian culture and history site"Georgians in the Safavid administration" Encyclopædia IranicaArtistic and cultural history of the Safavids from the Metropolitan Museum of ArtHistory of Safavid artA Study of the Migration of Shi'i Works from Arab Regions to Iran at the Early Safavid Era.Why is Safavid history important? (Iran Chamber Society)Historiography During the Safawid Era"IRAN ix. RELIGIONS IN IRAN (2) Islam in Iran (2.3) Shiʿism in Iran Since the Safavids: Safavid Period", Encyclopædia Iranica by Hamid Algar
Kateqoriyalar:SəfəvilərSəfəvi tarixi
[+]

+ نوشته شده در جمعه بیست و هشتم آذر ۱۳۹۹ ساعت ۹:۲۲ ب.ظ توسط aliroshanzadehizmara  | 

شیخ صفی الدین=لاتینجه=Şeyx Səfi

Şeyx Səfi

 

 

 

 

 
Şeyx Səfiəddin İshaq
Şeyx Səfiəddin əl-İshaq əl-Musəvi əl-Ərdəbili
Engelbert Kempferin qravürüpx
 
bayraqSəfəvi hakimliyinin I şeyxi 
1300 — 1334
XələfiŞeyx Sədrəddin Ərdəbili
Şəxsi məlumatlar
Doğum tarixi1252[1]
Doğum yeri
Vəfat tarixi12 sentyabr 1334
Vəfat yeri
Dəfn yeri
AtasıŞeyx Amin əl-din Cəbrail
Həyat yoldaşıŞeyx Zahid Gilaninin qızı Bibi Fatimə
UşağıŞeyx Sədrəddin Ərdəbili
Elmi fəaliyyəti
Elm sahəsiTəsəvvüf
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Şeyx Səfi (tam adı: Şeyx Səfiəddin əl-İshaq əl-Musəvi əl-Ərdəbili; 1252[1], Ərdəbil – 12 sentyabr 1334, Ərdəbil) — sufi alimi, Səfəviyyə təriqəti və Səfəvilər sülaləsinin banisi, Ərdəbil (Səfəvi) hakimliyinin qurucusu və Şah İsmayıl Xətainin ulu babası.

Mündəricat

Həyatı

Şeyx Səfi 1252-ci ildə Ərdəbilin Kəlxuran kəndində anadan olmuşdur. Atasını uşaq yaşlarından itirən Səfi ibtidai təhsilini onun dini davamçılarından almışdır. O, dini elmlərin əsaslarına yiyələnir, fars, ərəb, gilan və monqol dillərini öyrənir.

İyirmi yaşında təhsilini artırmaq üçün Şiraza gedən Səfi burada məşhur ilahiyyatçı alimlərdən Rüknəddin Beyzəvi, Əmir Abdullah və başqalarından dərs alır. Müəllimi Əmir Abdullahın məsləhəti ilə iyirmi beş yaşında məşhur Gilan şeyxi Hacı əd-Din Zahidin (hicri-615-700) müridi olur. Şeyx Səfi əd-Din 25 il tələbə kimi onun yanında qalır. Hacı əd-Din Zahidin qızı ilə evlənən Səfi Şeyxin vəfatından (1294) sonra onun yerində Səfəviyyə təriqətinin rəhbəri olur. 35 il irşad və təlimatlarla məşğul olur və bir çox tələbə yetişdirir.Şeyx Səfinin ömrünün daha faydalı və təsirli dövrü məhz həmin illər olmuşdur. Onun şöhrəti az zamanda bütün Şərq dünyasına, Şərqi Anadoluya, Suriyaya, Hindistana yayıldı. Şərqdə ürfan və din sahəsində yeganə şəxsiyyət kimi tanınan Şeyx Səfi bütün məzhəb və təriqətlərə mürşid və ustad ola bilmişdir.

Ərdəbilin Darül-irşadı (Hidayət evi) geniş bir əraziyə mənəvi ocaq olmuş və bu ocağın başında Şeyx Səfi durmuşdu. Şeyx tam bacarığı ilə təqiyyə prinsipinə əməl edərək elə bir dünyagörüşə malik idi ki, ayrı-ayrı İslam məzhəbləri və təriqətləri də onun mənəvi xəzinəsindən qidalana bilirdi. Səfəviyyə təriqəti özünəməxsus bir təşkilatın vasitəsilə təbliğ olunur və uzaq yerlərdə olan nümayəndələrə çatdırılırdı. Bu təşkilatın başında "pir", yaxud "mürşid" dururdu. Əsas iş mürşid (müəllim) ilə müridlər (tələbələr) arasında vasitəçi rolu oynayan xəlifənin üzərinə düşürdü. Xəlifə hər tayfanın sufilərinə başçı olmaqla bərabər, həm də rəhbərlə birbaşa əlaqədə olurdu. Xəlifələr və sufilər tabeçilikdə olan camaatla rəhbər arasında elə möhkəm əlaqə yaratmışdılar ki, bu əlaqə gündən-günə genişlənməkdə və möhkəmlənməkdə idi.

Dövr mənbələrinin Şeyx Səfiəddin İshaq haqqında yazdıqları:

Şeyx Səfiəddin həm dini, həm də siyasi cəhətdən möhkəm biri idi. O, öz təsir dairəsini, demək olar ki, bütün Ərdəbilə və civarına tam yaymışdı. Və artıq o Ərdəbilin irsi feodalı kimi görünür və çıxış edirdi. Onun çoxlu müridləri vardı. Onlar şeyxə böyük dayaqidilər. Bu sayədə o həm dini, həm də dünyəvi başcı sayılırdı. Ölümündən sonra onun xələfləri ardıcıllıqla yerini aldı.

Əksər hallarda siyasətə qarışmayan bu sistem Şeyx Cüneydə kimi davam etmişdi. Amma Darül-irşad Şeyx Cüneyddən başlayaraq siyasi məsələlərlə də maraqlanmağa başladı. Uzun müddət təşkilata rəhbər olan Ərdəbil piri bu təşkilatdan nəinki təriqəti və ideoloji məsələlər üçün istifadə etdi, həm də oranı böyük bir hərbi və siyasi təşkilata da çevirdi. Siyasətlə təriqət birləşərək Səfəviyyə ideologiyasını formalaşdırdı. Bununla Şeyx Səfinin formalaşdırdığı şiizm-sufizm ideologiyası mahiyyəti etibarı ilə siyasət və hakimiyyətdən uzaq qala bilməzdi və istər-istəməz Darül-irşada rəhbərlik edən pir siyasi hərəkatlara da qoşulmalı idi. Şeyxdən sonra bir-birinin ardınca Sədrəddin, Xacə Əli İbrahim, Şeyx Cüneyd, Şeyx Heydər və nəhayət Şah İsmayıl Ərdəbil Darül-irşadına rəhbərlik etmişlər.

Şeyx Səfi əd-Din 1334-cü ildə Ərdəbil şəhərində dünyasını dəyişir və burada da dəfn olunur. Onun məzarının üzərində türbə qurulur, ətrafında məscidlər, karvansaraylar, mədrəsələr, yaşayış evləri salınır. Burada böyük bir mədəni mərkəz yaranır. Şah İsmayıl da daxil olmaqla səfəvi şeyxlərindən bir çoxu burada dəfn olunur. Həmin mərkəzin tikinti və bərpa işləri fasiləsiz olaraq davam edir. Nəhayət, XVI əsrdə I Şah Təhmasibin hakimiyyəti dövründə (1524-1576-cı illər) həmin məqbərə öz indiki şəklini alır. Səfəviyyə təriqətinin rəhbəri qismində Şeyx Səfi əd-Dinin ilk varisləri Sədrəddin Musa (1334-1392/3) və Şeyx Xacə Əli (1392/3 -1429) olmuşdur. Səfi əd-Dinin nəticəsi İbrahimdən (1429 -1447) başlayaraq Ərdəbil şeyxləri real, dünyəvi hakimiyyəti də ələ keçirirlər. Şeyx İbrahim Ərdəbil hakimi olur, sonradan Şah İsmayıl (1486-1524) əvvəlcə Azərbaycanda, sonra həm də İranda yeni Səfəvilər dövlətinin və bu dövlətin taxt-tacında Səfəvilər sülaləsinin əsasını qoyur.

Etnik mənsubiyyəti

Connections of Wikipedia.svg

Bu məqaləni vikiləşdirmək lazımdır.

Lütfən, məqaləni ümumvikipediya və redaktə qaydalarına uyğun şəkildə tərtib edin.

Şeyx Səfiəddinin atası Əminuddin Cəbrəil Xacə Kəmaluddin Ərəbşahıdır. Sufi dairələrində onu yeddinci şiə imamı Musa Kazımın (miladi 754-800) 21-ci nəslindən hesab edirdilər. Şeyxin beşinci ulu babası Firuzşah Qızılbaş o nəsildən, sülalədən Ərdəbilə gələn və burada məskunlaşan ilk şəxs hesab olunur. Mənbələr Firuzşahın oğlunun Əvəz, Əvəzin oğlunun Məhəmməd, Məhəmmədin oğlunun Səlahəddin, Səlahədinin oğlunun Əminəddin, Əminəddinin oğlunun isə Səfiəddin olduğunu qeyd edirlər. Lakin əksər tədqiqatçılar bunu yalnız təsəvvüf ənənəsi ilə bağlayırlar.

Şeyx Səfiəddin Ərdəbili etnik mənşəyi məsələsi indiyədək tarixçilər arasında mübahisə mövzusu olmuşdur. Bu məsələni aydınlaşdırmağın mürəkkəbliyi onunl ələqədardır ki, Səfəvilərin uzaq əcdadları barədə məlumatları özündə əks etdirən yeganə mənbə Təvəkkül ibn İsmayıl ibn Bəzzazın "Səfvət əs – səfa" ("Saflığın saflığı") adlı agioqrafik əsəridir. Səfəvi tarixçilər Şeyx Səfiəddinni yeddinci şiə imamı Musa Kazimın 21-ci nəslindən hesab edirdilər. Lakin Əhməd Kəsrəvi "Səfvət əs – səfa" əsərinin müqatisəli tədqiqi ilə məşğul olmuş və belə bir nəticəyə gəlmişdir ki, Səfəvilərin əcdadları heç də seyidlər (Məhəmməd peyğəmbərin) nəslindən olanlar deyillər və onların nəsil şəcərəsini sonralar Səfəvi tarixşünasları uydurmuş və İbn Bəzzazın əsərinin mətninə daxil etmişlər.[2] Əhməd Kəsrəvi Şeyx Səfinin ərəblərlə əlaqəsinin olmadığını sübut etdikdən sonra onu ərəb də hesab etmir və kürd mənşəli olduğunu söyləyir. Digər İran müəllifləri onun Səfəvilərin kürd mənşəli olduğu barədəki ehtimalını şəksiz həqiqət kimi qələmə verir və bununla da bütün Səfəvilər sülaləsini iranlılaşdırmağa səy göstərirlər. Bəzi Avropa müəllifləri də bu fikiri müdafiə edirlər. Türk müəllifi Zəki Vəlidi Toqan da Səfəvilərin mənşəyinə həsr olunmuş məqaləsində onların türk mənşəli olduğunu əsaslandırmağa cəhd göstərir, "kürd əsilli şeyxin" nəsilinin sonradan "tamamilə türkləşdiyini" yazır.[3] Bundan əlavə V.V.Bartoldun sülalənin türk mənşəli olması barədə söylədiyi fikir də mövcuddur. Alim bu sülalənin eponimi və banisi Şeyx Səfiəddin və onun nəslindən bəhs edərkən göstərirdi ki, "bu Ərdəbil şeyxləri, şübhəsiz, fars deyil, türk mənşəlidirlər"[4] İ.P.Petruşevski də eyni fikri söyləmişdir: "İlk Səfəvi şeyxləri Ərdəbildə yaşamışlar, onların doğma dili Azərbaycan dili olmuşdur"[5][6] Hanna Sohrweide görə "Səfvət əs-Səfa" əsərində hamı Səfiyə türk kimi müraciət edir: "Ey piri-türk"( ey türk müqəddəsi), "türk gənci", "türk oğlu" və bu səbəbdən də onun türk olduğu şübhə doğurmur[7] M. Abbaslı Şeyx Səfiəddinin türk mənşəli olması haqda zəngin material toplamışdır, onun fikrincə Şeyx Səfi əd-Din Ərdəbili mənşəcə Azərbaycan türklərindən[8][9][10] olan adlı-sanlı alim, şair, Səfəviyyə təriqətinin banisidir.

Yaradıcılığı

Şeyx Səfiəddinin yaradıcılığı sırf sufi-mistik xarakteri daşıyır.Onun əsərləri Azərbaycan təsəvvüf ədəbiyyatının mühüm mərhələlərindən birini təşkil edir.O,da bir çox sufi şairləri kimi öz şerlərində əbədi sevgiliyə qovuşmağı arzulayırdı.

Ey rövnəqi – bahar! Gülmüşən, nəsən?
Ey ixtiyarı əldən alan, mülmüsən, nəsən?
Dövri yüzündə səbzeyi-xəttin görən deyir:
Reyhan, bənövşə, susəni-sünbülmüsən, nəsən?
Xoş cəngcü gəlir gözümə qaşu kipriyin,
Ey gözləri hərami-qəraqumüsən, nəsən?
Ey könlümün xərabəsi, ahulər oylağı,
Divanələr yatağı məgər çölmüsən, nəsən?
Əfğanu-ahdür gecə-gündüz işin Səfi,
Qumrimüsən bu bağidə, bülbülmüsən, nəsən?

Sufizm və o cümlədən, qızılbaş yozumlu sufilik Azərbaycanın siyasi və mədəni həyatında əhəmiyyətli rol oynamış və bir çox müsəlman ölkələrində dini-fəlsəfi fikrin inkişafına təkan vermişdir. Sufizm ideologiyasını mənimsəmədən orta əsrlərin müsəlman dünyasında baş vermiş əksər siyasi hadisələrin mahiyyətini, habelə həmin dövrdəki mədəni həyatı, o cümlədən, ədəbiyyatı anlamaq çətindir. Buna görə də böyük şeyx Səfinin həyat və fəaliyyətinə keçməzdən öncə sufi-müsəlman mistisizmi haqda bir neçə söz söyləmək məqsədəuyğun olardı. Mistika, yaxud mistisizm dedikdə adətən insanın ekstaz vəziyyətində Allahla birbaşa, bilavasitə, şəxsi və məhrəm münasibətə girməsi (və hətta qovuşması) anlaşılır:

Qılınc baği dutubdur gözlərim, saqi, kədu gəltur,
Vurubdur təpəməcən xüm qanından bir səbu gəltur.
Lalə dodaqlar sinəmdə açılmış,
Gözüm qanını olmaz bağlamaq camı dolu gəltur.

 

Ağaclar sarmaşıb qəddindən ayrı zar ağlarlar,
Sızıldarlar pərirulər kimi təkrar ağlarlar.

Göyərçin yolladım, yazdım sənə səndən şikayətlər,
Qolunda ol qanadlardır başı bağlı kitabətlər.

Unudma aşiqi, namehriban olma, mənim canım,
İşıqsız sərvə oxşarlar vəfasız sərvqamətlər.

Səni tanrı, necə səndən şikayət etməyim axır,
Hanı ol nazlı baxmaqlar, hanı gizlin işarətlər.

Hanı zalim, hanı gözüm, hanı kafir, hanı canım?
Sevişməklər, barışmaqlar, təpişməklər, qucuşmaqlar!

Bu və ya başqa şəkildə mistisizmlə bağlı olan dini-fəlsəfi cərəyanlar bəşəriyyətin yaratdığı bütün məlum dinlərdə (buddizm, iudaizm, hinduizm, xristianlıq) müşahidə edilir. İslam dinində yaranmış mistik hərəkat sufizm adını almışdır. Bu termini sufilərin kobud yun parçadan geyindikləri libasla-sufla ("yun" deməkdir) bağlayır, yaxud onun saf kəlməsindən yarandığını göstərirlər.

Olan həqq yadı birlə qayğısız divanə, kəs neylər,
Qılınc əlində mə’ni çağıran ər, dadrəs neylər.
Sınıq könlüm nəva dutmazsa, əskim fövcü kəsilməz,
Böylə ağır qaralı karvan sövti-cərəs neylər.
Çəkən köksün şikafından mənim bidərd könlümni,
Bu qanlı bəhr qarşısında zəngi var, səs neylər.
Dəniz mudrar olmaz it su içmağından, ey arif,
Həqiqət anlıyan arı könüllərdə həvəs neylər.

Sufizmin artıq bir çox əsrlər boyunca bütün müsəlman dünyasında yayılmasına baxmayaraq, mütəxəssislər hələ də bu mürəkkəb və çoxcəhətli təlimin birmənalı izahını verə bilməmişlər. Görünür, elə buna görə də onlar məqsədi insanın Allahla birbaşa ünsiyyətə girməsinin nəzəri əsaslarını və tətbiqi vasitələrini işləyib-hazırlamaq olan bütün müsəlman təlimlərini bu ad altında araşdırmağa daha çox üstünlük verirlər. Sufilər öz məqsədlərini haqqı dərk etmək adlandırırlar. Haqqa yetişmək sufinin dünyəvi niyyətlərdən əl götürüb, ekstaz (Allah sevgisi ilə məst olmaq) vəziyyətində ilahi ilə məhrəm münasibətə girməsidir. Buna görə də Allahla ünsiyyətə girmə ehtimalına inanan və bunun üçün mümkün olan hər şeyi edənlərə sufi deyilir. Sufi terminologiyasında "Sufi-haqq-a aşiq olan, bu Eşq və Sədaqətlə Ona və Kamilliyə can atanlardır." Eşq və Sədaqətlə haqqa uzanan yolu sufilər təriqət, yaxud yol adlandırırlar.

Can qılanda cism tərkin məhrəmi-canan olur.
Quş yuvasından azanda həmdəmi – şeytan olur.

Həbibim nazdan Leylini ancaq pasiban eylər,
Mənim könlüm quşu Məcnun başında aşiyan eylər.

Tutur könlümdən atəş lalələnmiş
Başımdan dud qalxar halələnmiş,
Keyik kimi çürümüş kükrən naz,
Baxış durna kimi donbalələnmiş.
Tökülmüş zülfi yağı tək qucağə,
İçib hinduləri bengalələnmiş.

Eşq zəncirimi uzdü, yol açın,
Uy uşaqlar! Ululu gəldi, qaçın!

Məni xar eyliyən gözlərdə, ya rəb, xarü zar olsun,
Deməm kim məndən artıq, mən kimi gözlərdə xar olsun.

Qoydu üz könlümə qəm ləşkəri hamun-hamun,
Qara baydağlı ələmlər ucu gülgun-gülgun,
Çağırırdım qatı avaz ilə: – Leyli, Leyli!
Dağ səs verdi cavabında ki: – Məcnun, Məcnun.
Gözlərimdən yana od tutladı duzəx-duzəx,
Cigərimdən yana qan qaynadı Ceyhun-Ceyhun,
Sərvlər var idi bu bağidə mövzun-mövzun.

İstinadlar

Broom icon.svg

Bu məqalədəki istinadlar müvafiq istinad şablonları ilə göstərilməlidir.

  1.  
  1. Azərbaycan Ədəbiyyatı tarixi, Bakı, 1999, III cild

Ədəbiyyat

Həmçinin bax

Xarici keçidlər

+ نوشته شده در جمعه بیست و هشتم آذر ۱۳۹۹ ساعت ۹:۱۸ ب.ظ توسط aliroshanzadehizmara  | 

صفویان=لاتینجه=Səfəvilər sülaləsi

Səfəvilər sülaləsi
 
 Səfəvilər sülaləsifars. صفویانŞeyx Səfi məqbərəsiÖlkə Səfəvilər imperiyasıBanisiŞah İsmayıl XətaiƏsası qoyulub1501Milliyyətazərbaycanlı Vikianbarda əlaqəli mediafayllar
Səfəvilər (Farsca. صفویان - Səfəviyan; Ərəb əilfbası ilə Azərbaycanca. صفوی‌لر - Səfəvilər) — indiki İran[1] ərazisində olan Cənubi Azərbaycanda Şah sülaləsi, Səfəvi dövlətinin hökmdarları. XIV əsrin əvvəllərindən etibarən indiki İranın şimalındakı Ərdəbil bölgəsini və 1501-1722 və 1729-1736-cı illərdə indiki İranın bütün ərazisini idarə etdilər[2][3][4][5][6].
İndiki İran, Azərbaycan, Ermənistan, İraq, Əfqanıstan, Türkmənistan və Türkiyənin şərq hissəsindəki varlığını qoruyub saxlayan tarixdə ilk dəfə Şiə Onikiciliyi Azərbaycanın rəsmi inancı və İranın varisi olduğu dövlətin hakim sülalələri olaraq qəbul etdi[7][8].
Bu sülalənin ilk hökmdarı İran Azərbaycanın Ərdəbil şəhərində anadan olan I İsmayıl (1501-1524) idi. Şərur yaxınlığında (Naxçıvanda) Türkmənlər Ağqoyunlu dövlətinin hökmdarı Əlvənd Xanı məğlub etdikdən sonra İsmayıl zəfərlə Təbrizə girdi və 1501-ci ilin iyulunda özünü şah elan etdi. Əvvəlcə onun nəzarətində olan ərazilər yalnız Azərbaycanla məhdudlaşsa da, sonrakı 10 il ərzində indiki İranın böyük bir hissəsini öz hakimiyyəti altında birləşdirdi və qonşu İraq vilayətləri Bağdad və Mosulu da öz dövlətinə qoşdu[1][9].
Yaradılan dövlətə ən çox Dövlət-i Qızılbaş (Qızılbaş dövləti) deyilirdi[10][11][12]. Qızılbaş səltənəti və Qızılbaş mülkiyyəti adları da istifadə edilmişdir və şah Qızılbaş, padişah titulunu daşıyırdı[12].
Təbriz şəhəri Səfəvi dövlətinin paytaxtı oldu; daha sonra paytaxt Qəzvinə, oradan da İsfahana köçürüldü.
Səfəvilər özlərini Sasanilər adına “şahənşah” (krallar kralı) adlandırırdılar. Bununla yanaşı, şiəliyi dövlət dini elan edərək ön plana çıxardılar. Səfəvi dövründə şiəlik hakim cərəyan kimi quruldu.
Səfəvi dövlətinin qurulmasını dəstəkləyən türkmən tayfaları bunlar; Şadlı eli, Şamlı, Əfşar, Qaçar, Çağırqanlı, Qaramustafalu, Təkəli, Bəydili, Humuslu, Ustaclu, Dulqədirlu, Varsak.[13]Mündəricat1 Səfəvi Sülaləsi2 Sərkərdələr və hökmdarlar2.1 Ərdəbil hökmdarı2.2 Səfəvi dövləti hökmdarı3 Səfəvilər sülaləsinin şəcərəsi4 Həmçinin bax5 İstinadlarSəfəvi Sülaləsi
Vasili Bartold, Səfəvilərin Fars mənşəli deyil Türk mənşəli olduğu qənaətindədir.[14] Rus tarixçisi Petruşevski (Ilya Pavlovich Petrushevsky) də buna bənzər bir fikirdədir; "İlk Səfəvi şeyxləri Ərdəbildə yaşamış və ana dili Azərbaycan dilidir (yəni Türkcə)" deyir.[15]
İsmail Haqqı Uzunçarşılı, Səfəvilərin soyu ilə ilgili Yazır ki, " xalis bir Türk olan bu ailənin siyasətləri üçün özlərini Sadat-i Hüseyniyyədən göstərdilər."[16]
Bu mövzuda bənzər məlumatlar Saffətü-Səfa'daki verilere əsaslanaraq Şeyx Səfiyəddin Ardebilinin "Türk piri" adlandırılırdı və şeyxin "Türk köyü"ndə yaşadığı və Türk şagirdlərinə xidmət edmək üçün onlara ağ çörək və bal təqdim edirdi və Səfi'nin Fars olan bir çox müasirindəkilər 1272-ci ildə onu Türk Piri olaraq da adlandırırdılar.[17][18]Sərkərdələr və hökmdarlarƏrdəbil hökmdarıŞeyx Səfi (1300-1334)Şeyx Sədrəddin Ərdəbili (1334-1391)Şeyx Xacə Əlaəddin Əli (1391-1424)Şeyx İbrahim (1424-1447)Şeyx Cüneyd (1447-1460)Şeyx Heydər (1460-1488)Şeyx Sultan Əli (1488-1494)Şah İsmayıl Xətai (1494-1501)Səfəvi dövləti hökmdarıŞah İsmayıl Xətai (1501-1524 )I Şah Təhmasib (1524-1576 )II Şah İsmayıl (1576-1577 )Məhəmməd şah Xudabəndə (1578-1587 )I Şah Abbas (1587-1629 )I Şah Səfi (1629-1642 )II Şah Abbas (1642-1667 )Şah Süleyman Səfəvi (1667-1694 )Sultan Hüseyn (1694-1722 )II Şah Təhmasib (1722-1732 )III Şah Abbas (Abbas Mirzə) (1732-1736 )Səfəvilər sülaləsinin şəcərəsi
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Firuz şah Zərrin Koulə
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Avaad
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Qütbəddin Məhəmməd
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Səlahəddin Rəşid
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Qütbəddin Əbu Bəkr
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  
 
 
 
 
 
 
 Basil of Trebizond
 İrene
 
 
 
 Şeyx Zahid Gilani
 Əminəddin Cəbrail
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  
 
 
 
 
 
 
 
 
 III Aleksios
 Teodora Kantakouzen
 
 Bibi Fatimə
 Şeyx Səfi1252–1334
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  
 
 
 I Konstantin (Gürcüstan)1369–1412
 
 
 
 
 III Manuel1364–1417
 
 
 
 
 
 
 
 Şeyx Sədrəddin Ərdəbili
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  
 
 
 I Aleksandr (Gürcüstan)1386–1446
 
 
 
 
 IV Aleksios1382–1429
 
 Qara Yuluq Osman bəy
 
 
 Şeyx Xacə Əlaəddin Əli
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  
 
 
 Baqrationi şəhzadəsi1415–1438
 
 
 
 
 IV İohan1403–1459
 
 Cəlaləddin Əli bəy
 
 
 Şeyx İbrahim
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Aleksios1455–1463
 
 
 Teodora
 Uzun Həsən1423–1378
 Xədicə Xatun
 Şeyx Cüneyd
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Aləmşah bəyimƏli Mirzə Səfəvinin anası&Həlimə - Marta/KaterinaŞah İsmayılın anası
 
 
 
 
 Şeyx Heydər
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Şeyx Sultan ƏliHakimiyyəti:1488–1494&Şah İsmayıl17 iyul 1487 – 23 may 1524R. 1502–1524
 
 
 
 
 İbrahimya daŞah İsmayıl
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 I Şah Təhmasib22 February 1514 – 14 May 1576R. 1524–1576
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 II Şah İsmayıl1537–1577R. 1576–1577
 
 
 Məhəmməd Xudabəndə1532–1595R. 1577–1587
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 I Şah AbbasJanuary 27 1571 – January 19 1629R. 1587–1629
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Səfi Mirzədoğ. 1587 öld. 1615Vəliəhd şəhzadə 1587–1615
 
 
 İmamqulu MirzəVəliəhd şəhzadə 1627öld. 1627
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 I Şah Səfi1611 – 12 May 1624R. 1629–1642
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 II Şah Abbas31 dekabr 1632 – 25 oktyabr 1666R. 1642–1666
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 I Süleyman(II Şah Səfi)1659 – 29 iyul 1694R. 1666–1694
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Sultan Hüseyn1669 – 25 aprel 1726R. 1694–1722
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 II Şah SüleymanR. 1749–1750
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 II Şah Təhmasib1704–1740R. 1722–1732
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 III Şah Abbas1731–1740R. 1732–1736
 
 
 
 
 
 
 
 
 Həmçinin baxSəfəvilərSəfəvilər sülaləsinin şəcərəsiSəfəviyyə ordeni rəhbərləri və Səfəvi sülaləsindən olan şahların siyahısıSəfəvilikQızılbaşİstinadlar https://www.britannica.com/topic/Safavid-dynasty Ṣafavid dynasty книга BLACK SHEEP, WHITE SHEEP AND RED-HEADS. A historical sketch of the Shahsavan of Azarbaijan Richard Tapper. Iran. Journal of the British Institute of Persian Studies London The British Academy 1966 IV 63 2000 III 100 История Ирана с древнейших времён до конца 18 в. Н.В.Пигулевская Л. 1958 255 Roger Savory Iran Under the Safavids 34 R.M. Savory, Safavids, Encyclopedia of Islam, 2nd edition R.M. Savory, Safavids, Encyclopedia of Islam, 2nd edition Andrew J. Newman, Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire, I. B. Tauris (Mart 30, 2006) BLACK SHEEP, WHITE SHEEP AND RED-HEADS. A historical sketch of the Shahsavan of Azarbaijan Richard Tapper. Iran. Journal of the British Institute of Persian Studies| London The British Academy 1966 IV 63 История Востока Восточная Литература 2000 III 100 История Ирана с древнейших времён до конца 18 в. Н.В.Пигулевская Л. 1958 255 Roger Savory, Iran Under the Safavids, 34 Golden,Türk halkları Tar. Giriş. Çeviren, Osman Karatay Ankara 2002, s. 321 W. Barthold, Soçineniya, C. II, bölüm I, Moskova, 1963, s. 748. Petruşevski’den naklen, Efendiyev, s. 33 İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, C. II, Ankara, 1998, s. 225 Âlem-i Ârâ-yi Safevî, s. 11. Heyyət, C. “Azərbaycanın Türkləşməsi və Azəri Türkçəsinin Təşəkkülü”, Varlıq, Tehran 1992, s. 9-12
+ نوشته شده در جمعه بیست و هشتم آذر ۱۳۹۹ ساعت ۹:۹ ب.ظ توسط aliroshanzadehizmara  | 

سنگ تمام اردوغان برای الکاظمی

سنگ تمام اردوغان برای الکاظمی

گزارش| سنگ تمام اردوغان برای الکاظمی و چالش‌های اساسی در روابط آنکارا-بغداد

اگرچه رئیس جمهور ترکیه استقبال خوبی از نخست وزیر عراق کرده و سنگ تمام گذاشت، اما آن چه در دیدار طرفین، به طور جدی بر روی آن صحبت شده و جزئیات آن با رسانه‌ها در میان گذاشته نشد، در روابط دو کشور در حال و آینده تاثیرگذار است.

به گزارش مشرق، مصطفی الکاظمی نخست وزیر عراق دیشب، پس از یک روز کاری سنگین و گفتگوهای مفصل با مقامات ترکیه، پایتخت این کشور را ترک کرد و به کشورش بازگشت.

سفر مصطفی الکاظمی به آنکارا و دیدار او با رجب طیب اردوغان رئیس جمهور ترکیه، اتفاق مهمی در روابط عراق و ترکیه در ماه های اخیر بوده است. اگر چه در سالیان گذشته، دیگر نخست وزیران عراق هم به ترکیه سفر کرده و بارها چندین توافق نامه سیاسی، امنیتی و اقتصادی با ترکیه امضا کرده اند، اما شرایط سیاسی خاص عراق، موجب شده که بخشی از همکاری ها، تحت تاثیر تغییر دولت ها قرار بگیرد.

با این وجود، حالا شرایطی فراهم شده که ترکیه، هم برای تقویت روابط اقتصادی و استفاده از بازار بزرگ عراق و هم در حوزه امنیتی، انتظارات بیشتری از عراق دارد.

کشور ترکیه ,

اردوغان در محوطه بیرونی کاخ ریاست جمهوری بش تپه، باز هم با همان تشریفات مبتنی بر اجرای مراسم استقبال با حضور سربازان دارای پوشش تاریخی از مهمان خود پیشوازی کرد و علاوه بر دیدار رو در رو با الکاظمی، هیات های ترکی – عراقی نیز به شکل مفصل گفتگو کردند و چند یادداشت تفاهم و توافق نامه بین مقامات، به امضا رسید.

در کنفرانس مطبوعاتی مشترک اردوغان و الکاظمی، موضوع هماهنگی های ترکیه و عراق برای مبارزه با ترور، به یک موضوع اصلی و برجسته تبدیل شد و اردوغان اعلام کرد: «با جناب کاظمی درباره مبارزه موثر با دشمنان مشترکمان یعنی داعش، پ.ک.ک و گروه گولن به توافق رسیدیم. تمام مردم عراق را بدون درنظر گرفتن مذهب و تعلق قومی، به عنوان برادران حقیقی خود می‌دانیم. ما برای حفظ اتحاد سیاسی و تمامیت ارضی عراق اهمیت قائل هستیم. آماده‌ ارئه هرگونه کمک برای بازسازی این کشور هستیم. می‌توانیم به راحتی به هدف حجم تجاری 20 میلیارد دلاری با عراق برسیم. انشاالله به زودی نشست شورای عالی راهبردی مشترک را در عراق برگزار خواهیم کرد.»

بیشتر بخوانید:

کاهش شدید عضوگیری گروهک PKK و اقدام به آدم ربایی و تهدید خانواده‌های کُرد +تصاویر

آنکارا از سیاست صفر مشکلات با همسایگان همچنان فاصله دارد

مصطفی الکاظمی نیز اعلام کرد: «موضع عراق در محکوم کردن و اجازه ندادن به گروه های تروریستی برای استفاده از سرزمینهای عراق به عنوان نقطه شروع حمله به همسایگان، روشن است و اقدامات مهمی در روزهای اخیر در منطقه سنجار و مرزهای عراق و سوریه انجام شده تا از ورود این سازمانها به خاک عراق جلوگیری کند و نتوانند به منطقه کردستان نفوذ کنند. ما از اقدامات ترکیه در کنفرانس اهدا کنندگان که در سال 2018 در کویت برگزار شد، برای ارائه کمک مالی برای بازسازی مناطق آسیب دیده از درگیری نظامی با گروه تروریستی داعش، قدردانی و تلاش می کنیم تدابیری را اتخاذ کنیم که سود حاصل از این حمایت، عاید ترکیه شود. همچنین از ترکیه به خاطر پذیرش قهرمانان مجروحمان در بیمارستان های این کشور، قدردانی می کنیم.

کشور ترکیه ,

الکاظمی افزد: «ما خواهان افزایش روابط با همه همسایگان هستیم. ترکیه یکی از اصلی ترین شرکای تجاری عراق است و ما در بازسازی و توسعه زیرساخت ها به آن اعتماد می کنیم و می خواهیم روابط اقتصادی و مشارکت اقتصادی بین دو کشور را بیشتر توسعه دهیم و به ویژه در بخشهایی که عراق در حال حاضر به آنها نیاز دارد سرمایه گذاری کنیم. ما در تلاشیم شورای عالی همکاری استراتژیک بین عراق و ترکیه و همچنین کمیته مشترک عراق و ترکیه را فعال کنیم.»

دیدار با کارآفرینان و بازرگانان ترکیه

در حال حاضر، در عراق نزدیک به 2 هزار شرکت کوچک و بزرگ ترکیه ای مشغول به کار و فعالیت هستند که البته بخش قابل توجهی از این شرکت ها در اقلیم کردستان عراق و در مناطقی همچون اربیل، دهوک و زاخو کار می کنند. با این حال، ترکیه با اقداماتی همچون بازسازی بازار سنتی کرکوک، توجه به اماکن زیارتی طریقت ها در بغداد، توجه به فعالیت شرکت های حمل و نقل و صنایع غذایی در مناطق سنی نشین و همچنین تلاش برای افزایش حضور در نجف و بغداد، نشان داده که می خواهد در همه مناطق عراق، کار کند و حوزه های راه و ساختمان، مبل، صنایع غذایی، پوشاک و لوازم خانگی را به تصرف خود درآورد. به همین خاطر، ارتباط بازرگانان و کارآفرینان ترک با دولت عراق، اهمیت ویژه ای دارد و بخشی از برنامه سفر الکاظمی هم به همین موضوع اختصاص یافت.

کشور ترکیه ,

مصطفی الکاظمی در حاشیه سفر رسمی خود به پایتخت ترکیه، آنکارا، با تعدادی از بازرگانان، سرمایه گذاران و روسای شرکت های ترکیه دیدار کرد و با آنان در مورد راه های تسهیل رویه های سرمایه گذاری، رفع موانع و کاهش رویه های بوروکراتیک گفتگو کرد.

الکاظمی در این جلسه، خطاب به مدیران اقتصادی بخش خصوصی ترکیه گفت:«عراق برای فعالیت اقتصادی، ظرفیت های فراوانی دارد و برای سرمایه گذاری، بسیار نویدبخش و امیدوار کننده است و تمام عناصر موفقیت را برای بخش تجارت و سرمایه گذاری به همراه دارد. عراق، به ترکیه به عنوان یک شریک واقعی در زمینه اقتصادی در مسیر دستیابی به توسعه پایدار نگاه می کند. عراق عزم جدی دارد که درهای خود را برای سرمایه گذاری باز کند و در آستانه جذب سرمایه گذاری و تسهیل ورود ترکیه به بازار عراق است تا بتواند اقتصاد عراق را در صنعت و کشاورزی گسترش دهد و وابستگی به نفت خام را کاهش دهد.»

کرکوک و ترکمان ها

ارشد صالحی رئیس جبهه ملی ترکمان های عراق، از سیاست مدارانی بود که دیروز الکاظمی را در سفر به آنکارا همراهی کرد و در همان روز هم پارلمان عراق، یک وزیر ترکمان را برگزید و الکاظمی به این شیوه به ترکیه پیام تعامل و همنوایی فرستاد.

آن گونه که فاتح یلدز سفیر ترکیه در عراق در توییت خود نوشته و ویدیوی آن را منتشر کرده، اردوغان پس از پایان دیدارهای رسمی، برای مهمان خود سنگ تمام گذاشته و پس از ضیافت شام در کاخ بش تپه، یک کنسرت موسیقی به افتخار مصطفی الکاظمی برگزار شده که علاوه بر چند ترانه عربی، یک ترانه ترکمانی کرکوک هم، با صدای احمد توزلو، اجرا شده است.

موضوعاتی برای گفتگو پشت درهای بسته

محتوای دو تفاهم نامه امضا شده بین عراق و ترکیه، محدود به حوزه های همکاری فرهنگی و برخی معافیت های مالیاتی است و احتمالاً جنبه راهبردی چندانی ندارد. اما آن چه در دیدار الکاظمی و اردوغان، به طور جدی بر روی آن صحبت شده و جزئیات آن با رسانه ها در میان گذاشته نشد، با دو موضوع مهم ارتباط دارند:

1.بین ترکیه و عراق در حوزه آب، اختلافاتی وجود دارد و نگرش ترکیه نسبت به موضوع سدسازی، انتقادات عراقی ها را به دنبال آورده و آنها معتقدند که دست خشکی ترک ها در ورود آب دجله و فرات به عراق موجب آن شده که به کشاورزی و زندگی ساکنان منطقه، آسیب برسد. اما ترکیه وعده داده که در هماهنگی با عراق، این مشکل را حل می کند و در عین حال آماده است تا به دولت عراق کمک کند که در حوزه مدیریت آب، تحولاتی ایجاد کند و اجازه ندهد که آب دو رود حیاتی دجله و فرات، هدر بروند. حالا مشخص نیست آیا آب در دست ترکیه همچون کارتی برای تداوم همکاری های امنیتی مورد استفاده قرار می گیرد یا این که ترتیبات و توافقاتی بین آنکارا و بغداد در جریان است که تمایل به بیان جزئیات آن نیست.

2.یکی دیگر از موضوعات مهم، کمیت و کیفیت حضور نیروهای نظامی ترکیه در عراق است. مشخص نیست که اولاً شمار و کیفیت حضور نظامیان ترکیه در خاک عراق به چه شکلی خواهد بود و آیا حملات هوایی و زمینی ترکیه به عراق، بدون هماهنگی با دولت مرکزی ادامه پیدا می کند یا از این به بعد در این مورد، اتاق هماهنگی عملیاتی ایجاد خواهد شد.

کشور ترکیه ,

در هر صورت باید گفت، تصمیم گیری ترکیه در مورد توسعه سدسازی و نگرش خاص آنکارا به برداشت آب از دجله و فرات، از مسائل مهمی است که می تواند در روابط ترکیه با عراق و در آینده، در رابطه آنکارا و دمشق، اهمیت بیشتری پیدا کند.

منبع: تسنیم

منبع:https://www.mashreghnews.ir/news/1157089/

 

+ نوشته شده در جمعه بیست و هشتم آذر ۱۳۹۹ ساعت ۹:۶ ب.ظ توسط aliroshanzadehizmara  | 

اخبار چین و اویغورها=28-9-99

دولت چین علیه مسلمانان این کشور: کار اجباری در مزارع پنبه (+عکس)

اسناد به دست آمده نشان می‌دهد که اویغورها  به صورت گروهی به مزارع پنبه فرستاده می‌شوند.

حدود سه ما پیش برند سوئدی تولید پوشاک "اچ اند ام" (H&M) به رابطه خود با یک تولید کننده چینی پنبه پایان داد. این برند دلیل خود را استفاده تولیدکنندگان چینی از "نیروی کار اجباری" و سوء استفاده از مسلمانان "اویغور" استان "سین‌کیانگ" در غرب چین خواند.

تحقیقات جدید نیز نشان می‌دهد که مسلمانان اویغور چین مجبور به کار اجباریِ یدی و طاقت‌فرسا در مزارع پنبه استان "سین‌کیانگ" در غرب این کشور هستند. نام قدیم این استان "ترکستان شرقی" است.

به گزارش عصرایران اسناد و تصاویر به دست آمده از طریق بی‌بی‌سی مقیاس جدیدی از کار اجباری مسلمانان اویغور در مزارع پنبه را نشان می‌دهد. چین یک پنجم محصول مصرفی پنبه در صنعت مد جهان را تامین می‌کند.

کار اجباری مسلمانان اویغور در مزارع ننگین پنبه چین

اخیرا در کنار یکی از اردوگاه‌های کار اجباری در استان سین‌کیانگ که چین آنها را "مراکز کارآموزی یا بازآموزی" می‌نامد، یک مرکز بزرگ نساجی ساخته شده است. حضور بسیاری از اقلیت‌های ایغور بازداشت‌شده در مراکز کار اجباری در این  مراکز نساجی از قبل ثابت شده است.

براساس گزارش‌ گروه‌های فعال حقوق بشر، سازمان ملل و رسانه‌های جهان بیش از یک میلیون مسلمان اویغور در این مراکز کار اجباری نگهداری می‌شوند. از طرفی در سین‌کیانگ سیستم امنیتی بسیار فعال است و همه چیز تحت نظر قرار دارد. 

دولت چین اصرار دارد که این اردوگاه‌ها "مدارس آموزش حرفه‌ای" هستند و کارخانه‌ها بخشی از یک طرح گسترده و داوطلبانه برای "کاهش فقر" در این مناطق محسوب می‌شود. 

محصول پنبه در مزارع استان "سبن‌کیانگ" چین

مزارع پنبه چین اویغور

اما شواهد جدید نشان می‌دهد که سالانه بیش از نیم میلیون کارگر اقلیت برای چیدن محصول پنبه تحت شرایط زور و اجبار به مزارع منتقل می‌شوند. این موضوع تهدید آمیز است و خطر زورگویی را افزایش می‌دهد.

با این وجود دولت چین در بیانیه‌ای اعلام کرده است که کارگران در سین‌کیانگ آزادانه کار در مزارع را انتخاب کرده و با اختیار قرارداد کاری امضا کرده‌اند.

دکتر "آدریان زنز" یکی از اعضای ارشد بنیاد یادبود قربانیان کمونیسم در واشنگتن که از این اسناد پرده برداشته است در این باره گفت: به نظر من این پیامدها ابعادی تاریخی دارند.

نمایی از کارخانه و کمپ بازآموزی که با شعارهای قرمزرنگ پوشانده شده است

کار اجباری مسلمانان اویغور در مزارع ننگین پنبه چین

وی افزد: برای اولین بار ما نه تنها شواهدی از کار اجباری اویغورها در صنعت نساجی و صنعت مد و لباس داریم بلکه اسنادی مستقیم از کار آنها در مزارع پنبه به دست آوردیم که می‌تواند بسیاری از معادلات در این صنعت را تغییر دهد.

با این وجود چین اصرار دارد این مراکز را برای ایجاد اشتغال ساخته است.

در سال 2017  منطقه مشخص شده با رنگ قرمز یک محوطه ساخت و ساز بود و چیزی در آن ساخته نشده بود

کار اجباری مسلمانان اویغور در مزارع ننگین پنبه چین

"زنز" به عنوان یکی از اعضای ارشد بنیاد یادبود قربانیان کمونیسم در واشنگتن در این باره گفت: هر برند و کارخانه‌ای که به تامین اخلاقی محصولات اهمیت می‌دهد باید به سین‌کیانگ که 85 درصد پنبه چین و 20 در صد پنبه جهان را تامین می‌کند اعلام کند که  ما دیگر تمایلی به خرید محصولات آنها ندارد.

در مناطق شهرهای "هوتان" و "اکسو" استان سین‌کیانگ ارتش پنبه‌چینان به ترتیب حدود 150 تا 60 هزار نفر برآورد شده‌اند. آنها با سازماندهی دولتی برای برداشت محصول به مزارع پنبه فرستاده شده‌اند.

براساس آمار سیاست‌های دولت و گزارش‌های دولتی در سال 2018 بیش از 210 هزار کارگر پنبه‌چین برای کمک به یک سازمان  "تولید و ساخت سین‌کیانگ" به شهرهای آکسو و هوتان فرستاده شده‌اند.

برخی از ساکنان استان سین‌کیانگ در غرب چین در تماس با آشنایان خود اعلام کرده‌اند که از کار در مزارع راضی نیستند و مجبور به انجام این کار هستند.

روش‌های بسیج و سازماندهی

عده‌ای در مورد "بسیج و سازماندهی" جمع‌کنندگان پنبه و انتقال آنها به مزارع صدها کیلومتر دورتر صحبت می‌کنند.

در سال جاری شهرستان "آکسو" حدود 142 هزار و 700 نفر را برای مزارع خود شناسایی کرد که اکثر آنها از طریق این اردوگاه‌ها به مزارع منتقل شدند.

به گزارش بی‌بی‌سی، "مقابله آگاهانه کارگران در برابر فعالیت‌های مذهبی غیرقانونی" نشان می‌دهد که این سیاست‌ها عمدتا برای اویغورهای مسلمان و دیگر گروه‌های سنتی مسلمان در نظر گرفته شده است. در واقع ساکنان کمپ‌ها در این سال‌ها با آموزش فرهنگ و زبان چینی نیز مواجه شده‌اند. 

در سال 2018 در سایت ساختمانی کمپ بازآموزی، ساختمان، دیوارهای امنیتی داخلی و برج‌های مراقبتی ساخته شد

کار اجباری مسلمانان اویغور در مزارع ننگین پنبه چین

 

در سال 2019 در کنار ساختمان کمپ بازآموزی یک کارخانه نساجی ساخته شد و رنگ قرمز روی نقشه مردمی هستند که چند روز پس از تکمیل کارخانه از اردوگاه‌های کار اجباری یا به گفته چین "کمپ بازآموزی" به کارخانه منتقل می‌شوند

کار اجباری مسلمانان اویغور در مزارع ننگین پنبه چین

 

در سال 2020 دیوارهایی با رنگ قرمز اردوگاه کار اجباری یا به گفته چین مراکز بازآموزی و کارخانه نساجی را در یک مجموعه قرار داده و به هم وصل کردند

کار اجباری مسلمانان اویغور در مزارع ننگین پنبه چین

 

منبع:https://www.asriran.com/fa/news/760997/

انتقاد کانادا از رفتار چین علیه مسلمانان اویغور

 نخست‌وزیر کانادا از آزار و اذیت مسلمانان اویغور توسط حکومت چین و حزب کمونیست این کشور انتقاد کرد.

به گزارش یورونیوز، «جاستین ترودو» گفت: کانادا با متحدان خود همچنان به پیگیری وضعیت حقوق بشری اقلیت‌ها و همچنین شهروندان غربی زندانی در این کشور ادامه خواهد داد.

نخست‌وزیر کانادا گفت: مسیری که چین در رابطه با سرکوب مردم در هنگ‌کنگ و استان سین‌کیانگ در پیش گرفته به نفع این کشور و جهان نیست.

ترودو برخورد با معترضان در هنگ‌کنگ، زندانی کردن مسلمانان اویغور و همچنین بازداشت شهروندان کانادایی در چین را اقداماتی غیرسازنده خواند و گفت جهان درحال نظاره کارنامه حقوق بشری چین است.

 چین به فشار بی‌امان به اقلیت اویغور و همچنین زندانی‌کردن و بیگاری کشیدن از یک میلیون مسلمان اویغور متهم است؛ اتهامی که پکن همواره آن را رد کرده است. آمریکا به تازگی قانونی تصویب کرده که به موجب آن کالاهایی که به دست زندانیان مسلمان در استان سین‌کیانگ تولید شده، تحریم شده‌اند.

منبع:https://www.asriran.com/fa/news/751474

قطع ارتباط H&M با تولیدکننده چینی/ دلیل: کار اجباری مسلمانان اویغور چین

اسناد به دست آمده از گمرک بریتانیا حاوی "شواهد گسترده و معتبر" از به کار‌گیری "نیروهای کار اجباری در سین کیانگ" چین است.

برند سوئدی تولید پوشاک "اچ اند ام" (H&M) به رابطه خود با یک تولید کننده چینی پنبه پایان داد. این برند دلیل خود را استفاده تولیدکنندگان چینی از "نیروی کار اجباری" و سوء استفاده از مسلمانان "اویغور" استان "سین‌کیانگ" در غرب  چین خواند.

به گزارش عصرایران، ایغورها مردم مسلمان چینی هستند. براساس گزارش سازمان ملل بیش از یک میلیون مسلمان اقلیت اویغور در استان "سین‌کیانگ" در غرب چین به صورت اجباری در اردوگاه زندگی می‌کنند. سازمان‌های حقوق بشر، زندگی در این اردوگاه‌ها را اجباری عنوان کرده و کمپ‌ها‌ را جایی برای کار اجباری می‌دانند.

برند سوئدی "اچ اند ام" رابطه تجاری خود را با تولیدکنندگان چینی بهره‌مند از نیروی کار اجباری را پایان داد

اج اند ام قطع ارتباط با تولید کننده پنبه چین

چین بارها این ادعا را رد کرده و اردوگاه‌های غربی استان "سین‌کیانگ" را مکانی برای آموزش زبان و فرهنگ اصیل چینی می‌داند. دولت چین همچنین اعلام کرده ساکنین این کمپ‌ها به صورت داوطلبانه "مهارت و حرفه" می‌آموزند.

یورو نیوز در باره قطع ارتباط کاری برند سوئدی و تولیدکننده پنبه چینی نوشت: "اچ اند ام" پس از دریافت اسناد 60 صفحه‌ای در مورد استفاده از اویغورها برای کار اجباری در چین تصمیمش را برای قطع همکاری با تولیدکننده پنبه چینی گرفت. این اسناد در اوایل سال جاری که از سوی گرو‌های مدافع حقوق بشر در اختیار گمرک بریتانیا گذاشته شد.

اسناد به دست آمده از گمرگ بریتانیا حاوی "شواهد گسترده و معتبر" از به کار‌گیری "نیروهای کار اجباری در سین کیانگ" چین است. مدافعان حقوق بشر از دولت بریتانیا خواسته‌اند تا واردات "محصولات پنبه" کارخانه‌هایی که از "نیروهای کار اجباری استفاده می‌کنند" را ممنوع کند.

"اچ اند ام" در بیانیه خود گفته است که "به شدت نگران" گزارش‌های "کار اجباری و تبعیض میان اقلیت‌های قومی در منطقه اویغورنشین استان سین‌کیانگ است".

این کمپانی اعلام کرد که هر نوع کار اجباری را در زنجیره تامین خود "بدون در نظر گرفتن کشور یا ناحیه" منع می‌کند و در صورت بروز این اتفاق تمامی روابط خود با شرکت‌های خاطی را سریعا خاتمه می‌دهد.

"اچ اند ام" در بیانیه خود افزود که تحقیقات لازم برای اطمینان از موقعیت و شرایط کارگران در چین را انجام داده است. آنها این تحقیقات را انجام دادند تا از شرایط کارگران تولیدکنندگان چینی و نحوه نقل و انتقال آنها از دیگر استان‌های این کشور به مزارع و کارخانه‌ها مطمئن شوند.

"اچ ‌اند ‌‌امی"‌ها همچنین تاکید کردند که برندشان با "هیچ کارخانه تولید مواد اولیه پوشاک مستقر در منطقه اویغور نشین استان سین‌کیانگ چین" برای تهیه محصول همکاری نخواهد کرد.

۸۰ درصد تولید پنبه در چین در سین‌کیانگ تولید می‌شود.

به گزارش رویترز، حدود 20 روز پیش مقامات گمرک و مرزبانی آمریکا نیز برای جلوگیری از واردات محصولات مربوط به پنبه و گوجه‌فرنگی از منطقه سین‌کیانگ به دلیل اتهامات مربوط به تولید این محصولات با نیروی کار اجباری، دستوراتی را آماده کرده‌اند.

اعلام ممنوعیت پنبه و گوجه‌فرنگی، به‌علاوه پنج محدودیت واردات دیگر اقدام بی‌سابقه‌ای از سوی گمرک آمریکا است و می تواند تنش‌ آمریکا و چین را در طولانی مدت افزایش دهد.

منبع:https://www.asriran.com/fa/news/747821

 

+ نوشته شده در جمعه بیست و هشتم آذر ۱۳۹۹ ساعت ۱۲:۵۸ ق.ظ توسط aliroshanzadehizmara  | 

استاد پرویز شاهمرسی=12 آگوست 2018

پرویز شاهمرسی, [12.08.18 19:54]
[ File : ShahmarsiTurkishPersianDictionary.apk ]
نرم افزار لغتنامه ترکی شاهمرسی برای اندروید

پرویز شاهمرسی, [13.08.18 00:31]
چین تان: (Çin tan) صبح صادق. نذر مشکل گشا. صدقه یا خیراتی که به قصد گشایش در کارها بدهند. زنان ازبک غذایی به نام «دلده» (یارما) پخته و به این منظور خیرات کنند. این سنت به نام «قیرخ بیر چین تان» نیز اجراء می شد. نخی پنبه ای را در دست ریسیده و با نیت ویژه به گردن مریض می بندند. به مدت 41 روز هر صبح صادق یک گره بر آن می زنند. پس از آن این نخ را با روغن آغشته و در مراسمی به قصد گشایش در کارها و رفع امراض می سوزانند. سپس سر دیگ خیرات را برمی دارند و اطعام می کنند. بعد از غذا نیز دستها را به دعا بلند می کنند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [13.08.18 00:58]
تورکو دیلی نئجه یازیلیب؟
دیلین ایکی دایاغی وار: 1- سس 2- یازی.
سس آغیزدان چیخیب قولاغا چاتیر. اؤزونده آنلام داشیماقدادی. بوردا اوچ آراج ایشله ییر: 1- آغیز 2- قولاق 3- بئیین.
یازی همان سسی کاغیذا اوستونه گتیریر. یازی قایدالاری قورولمامیشدان نئچه مینلر قاباق دیل آغیز قولاقدا ایشله ییردی. آنجاق یازی گلندن سونرا سسلر بیر آز دگیشیلمه لی اولدولار. بوردان دانشیق ایله یازی آراسیندا آیریلیق اؤزون گؤستردی. هر دیل اؤز سسلرینه گؤره اؤزل بیر یازی ایشله ده بیلر. تورکلر اؤز اوزون کئچمیشلرینده 8 یازینی ایشله دیبلر:
1- گؤگ تورک 2- اویغور 3- عرب 4- سیریلیک 5- ارمنی 6- یونان 7- عبری 8- رومی
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [15.08.18 13:08]
تقویم دوازده گانة حیوانی
تقویم ترکی در سدة پنجم پیش از میلاد در میان قبایل ترک شمال ختای پدید آمده است. این تقویم بر اساس دوازده حیوان بود: 1) موش. 2) گاو. 3) پلنگ. 4) خرگوش. 5 ) نهنگ. 6) مار. 7) اسب. 8) گوسفند. 9) میمون. 10) مرغ. 11) سگ. 12) خوک. هر کدام از این سالها به باور ترکان معنا و مفهوم خاصی داشتند: موش (آرامش)، گاو (جنگ و آشوب. به گفتة کاشغری چون گاوها به هم فراوان شاخ بزنند و درگیر شوند)، پلنگ (نیکی و بدی با هم)، خرگوش (بدبختی)، نهنگ یا تمساح (فراوانی و ارزانی. زیادی باران. به گفتة کاشغری چون تمساح در آب باشد.)، مار (پیروزی)، اسب (متوسط)، گوسفند (برکت و فراوانی)، میمون (بی‎برکت)، مرغ (دشواری. به گفتة کاشغری چون مرغ بسیار به دنبال دانه بگردد و پیوسته چیزها را زیروروکند)، سگ (فلاکتهای بوجود آمده در سالهای میمون و مرغ کم می‎شود)، خوک (بی‎اثر). هر دورة 12 ساله را نیز موشئل ‎نامیدند.
به گفتة محمود کاشغری در دیوان لغات الترک، این نوع تقویم از آنروی بوجود آمد که یکی از خاقانهای ترک خواست تا تاریخ یکی از جنگهای پیشین را بداند. چون میان مؤرخان در تعیین این تاریخ اختلاف افتاد، خاقان برای اینکه این اختلاف در آینده نیز رخ ندهد، به مردمش گفت تا سالها را به تعداد 12 برج فلکی و ماههای سال نام نهند. خاقان دستور داد تا حیوانات وحشی را به سوی رودخانه «ایلاسو» برانند و ببینند که کدامیک از آنها می تواند از رود بگذرد. بسیاری از حیوانات شکار شدند و یا آب آنها را برد و تنها 12 حیوان از آب گذشتند که نام آنها به ترتیب بر سالها نهاده شد. روشن است که این داستان برای توجیه انتخاب این حیوانات ساخته شده ولی مسلم است که این تقویم ابتدا در میان اویغورها پدید آمد. اویغورها نخستین قوم ترک بودند که نوشتن را آغاز کردند. در چارچوب این تقویم اجزایی از دیگر اقوام آسیای مرکزی مانند تبتی ها و چینی ها نیز دیده می شود. بگفتة لئو گومیلف این تقویم در جنوب پدیدآمده چون میمون در آن موجود است.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [15.08.18 21:04]
«آخشام» سؤزونون آنلامی
«آخشام» سؤزونون اوستونده هله دانیشیق وار. ایکی باخیش وار. بیرینجی باخیشدا دئییلیر بو سؤز «آخیشماق» کؤکوندن دیر. چؤلده کی سورولرین کنده اوبایا آخیشماق واختی آنلامیندایر. ایکینجی باخیشدا دئییلیر:
آغ+ شام= آغشام.
بوراکیمی آراشدیرمالار قورتولماییب. آنجاق بو سؤز تورک ائللرینده یایقین سؤزدور. اؤزبکلر، تورکمنلر ایله قاشقایلیلار «آقشام» دئییرلر. تورکیه ده «آکشام» دیر. آذربایجانیمیزدا هم گونئی ماحاللاردا هم قوزئی ماحاللاردا «آخشام» دئییلیر. اردبیل یا موغان کیمی بیر پارا ماحاللاردا «آغشام» دئییلیر. همدان ایله قزوین بؤلگه لرینده «اخشم» ده آغیزلاردا وار. بئله اولدوقدا «آخشام» بیچیمی داها بیزه اویغوندور. نئجه کی ماهنی ایله ناغیللاریمیزدا بئله گلیب.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [15.08.18 21:08]
قوش آیدین: (Quş aydın) صبح بخیر.
گون آیدین: (Gün aydın) روز بخیر.
توش آیدین: (Tuş aydın) ظهر بخیر.
توش آیدین: (Tüş aydın) عصر بخیر.
تون آیدین: (Tün aydın) شب بخیر.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [15.08.18 21:12]
بازیهای محلی آذربایجان:
آ بیله سن: (A biləsən) (آی بدانی) در اين بازي يك نفر كف دست راستش را در طرف راست صورتش طوري نگاه مي‎دارد كه پشت سر و طرف راست بدنش را نبيند و دست چپش را طوري زير دست راستش مي‎گذارد كه كف دست چپش به طرف بيرون راست بدنش باشد. يك نفر از پشت سر نزديك شده و محكم به كف دست او سيلي مي‎زند و كنار مي‎رود. نفر اول بايد به عقب برگشته و بگويد كه زننده چه كسي بوده است. اگر درست گفته باشد، جاي آنها عوض مي‎شود و در غير اينصورت ديگر افراد به همان ترتيب به دست او سيلي مي‎زنند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [15.08.18 21:28]
ترکیب:
خرت و پرت: آغیر یونگول (Ağır yüngül). آلام سالام (Alam salam). آنقال سانقال (Anqal sanqal). آوار اووار (Avar uvar). آیین اوْیون (Ayın oyun). چار چور (Çarçur). خام خیرت (Xımxırt). خیرت پیرت (Xırt pırt). خیم خیرت (Xımxırt). درمه چاتما  (Dərmə çatma). دور دوگون (Dür düyün). سورسات (Sürsat). شئی شوی (Şey şüy). شلپه شولپه (Şəlpə şülpə). شلمزار (Şələmzar). شم شیندیر (Şəm şındır). قاغیر قوغور (Qağır quğur). قیلدان توکدن (Qıldan tükdən). قیویر زیویر (Qıvır zıvır). مایدا شویدا (Mayda şuyda).
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [16.08.18 08:15]
ورزش ترکان:
آبا گولشی: (Aba güləşi) نوعی کشتی مخصوص ترکان که بسیار شبیه به جودو است. «آبا» تن پوش مخصوص کشتی گیران است. مدت مسابقه 7 دقیقه است. در این کشتی هیچگونه دسته بندی از نظر وزن و سن و غیره وجود ندارد. کشتی در خاک نیز بیش از 2 دقیقه طول نمی‎کشد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [16.08.18 08:16]
ضرب المثل:
آب آبادانی است: سو آیدینلیق دیر (Su aydınlıqdır).

پرویز شاهمرسی, [17.08.18 07:02]
واژگان مربوط به «سلام» در زبان ترکی :
سلام:  اسن(Əsən).  
سلامت: آمانلیق (Amanlıq). اسنگی (Әsəngi). اسنلیک (Әsənlik).  
سلامت باشی: آمان قالاسان(Aman qalasan). ساغ اوْلاسان (Sağ olasan).
سلامت باشید: ساغ اوْلاسیز(Sağolasız). ساغ اوْلون (Sağolun).
سلامتی: اسنلیک (Əsənlik).
سلام چرب و نرم: یاغلی سلام (Yağlı səlam).
سلام دادن: اسنله مک (Әsənləmək).  
سلام دادن به یکدیگر: اسنلشمک (Әsənləşmək).
سلام علیکم:  اسنلر (Әsənlər).
سلام نظامی: چاس (Ças). ساپارتا (Saparta). سالیت (Salıt).
سلام نظامی ‌دادن: چاس قوْوزاماق (Ças qovzamaq). چاسلاماق (Çaslamaq).
سلام و احوالپرسی: اسن ساولیق (Әsən savlıq).  
سلام و تقدیم هدیه / سلام و صلوات: ساوقا سلام (Savqa səlam).
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [17.08.18 07:04]
اصطلاح:
آبها از آسیاب افتاد: سس سمیر یاتدی (Səs səmir yatdı). سو سویوندان اولدو یئر یئریندن (Su suyundan oldu yer yerindən).

پرویز شاهمرسی, [18.08.18 07:48]
قانون آهنگ در زبان ترکی:
این قانون تنها به زبان ترکی اختصاص داشته و به کلمه زیبایی ، وزن و موسیقی خاصی می‎بخشد. اصل اساسی در این قانون آن است که اگر هجای نخستین یک واژه از یک مصوتهای زمخت باشد، حتماً مصوتهای بعدی نیز باید از مصوتهای ضخیم باشند. همین ترتیب در مورد مصوتهای ظریف نیز جاری است. به تعبیر بهتر ممکن نیست در یک کلمه از هر دو گروه مصوت موجود باشد. این قانون مانند تراز نوشتار و گفتار را در زبان ترکی به سامان درمی‎آورد. بوسیلة این قانون می‎توان گونة سرة کلمه را از ناسره تشخیص داد. مثال:کلمه‎ای مانند (او˚تورمیش) (نشسته) را درنظر آورید. این کلمه را به صورت (او˚تورموش) نیز می‎نویسند. برای اینکه بدانیم کدام گونه درست است، از قانون آهنگ بهره می‎گیریم. در هجای آغازین این کلمه مصوت او˚ (O) وجود دارد که این مصوت از گروههای مصوتهای ضخیم است پس باید مصوتهای بعدی نیز از همین گروه باشد. در گونة (او˚تورمیش)، مصوت بعدی ایـ (İ) از گروه مصوتهای ظریف است و طبق قانون آهنگ این گونه نادرست است. مصوتهای زبان ترکی به ترتیب ضخامت از ضخیم به ظریف به این ترتیب هستند:
1- او˚ (O)  2- او (U)   3- آ (A)   4- ایـˆ (ı)   5-  اؤ  (Ö)    6- اﯙ (Ü)
7- ائـ (E)   8- ا (Ә)   9- ایـ (i)
@parvizshahmarasi

+ نوشته شده در جمعه بیست و هشتم آذر ۱۳۹۹ ساعت ۱۲:۴۳ ق.ظ توسط aliroshanzadehizmara  | 

استاد پرویز شاهمرسی=18 آگوست 2018

پرویز شاهمرسی, [18.08.18 07:48]
قانون آهنگ در زبان ترکی:
این قانون تنها به زبان ترکی اختصاص داشته و به کلمه زیبایی ، وزن و موسیقی خاصی می‎بخشد. اصل اساسی در این قانون آن است که اگر هجای نخستین یک واژه از یک مصوتهای زمخت باشد، حتماً مصوتهای بعدی نیز باید از مصوتهای ضخیم باشند. همین ترتیب در مورد مصوتهای ظریف نیز جاری است. به تعبیر بهتر ممکن نیست در یک کلمه از هر دو گروه مصوت موجود باشد. این قانون مانند تراز نوشتار و گفتار را در زبان ترکی به سامان درمی‎آورد. بوسیلة این قانون می‎توان گونة سرة کلمه را از ناسره تشخیص داد. مثال:کلمه‎ای مانند (او˚تورمیش) (نشسته) را درنظر آورید. این کلمه را به صورت (او˚تورموش) نیز می‎نویسند. برای اینکه بدانیم کدام گونه درست است، از قانون آهنگ بهره می‎گیریم. در هجای آغازین این کلمه مصوت او˚ (O) وجود دارد که این مصوت از گروههای مصوتهای ضخیم است پس باید مصوتهای بعدی نیز از همین گروه باشد. در گونة (او˚تورمیش)، مصوت بعدی ایـ (İ) از گروه مصوتهای ظریف است و طبق قانون آهنگ این گونه نادرست است. مصوتهای زبان ترکی به ترتیب ضخامت از ضخیم به ظریف به این ترتیب هستند:
1- او˚ (O)  2- او (U)   3- آ (A)   4- ایـˆ (ı)   5-  اؤ  (Ö)    6- اﯙ (Ü)
7- ائـ (E)   8- ا (Ә)   9- ایـ (i)
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [18.08.18 07:50]
رقص آذربایجانی:
آبایی: (Abayı) این رقص در منطقة شکی و زاقاتالا آفریده شده است. در این منطقه به افراد میانسال «آبای» گفته می‎شود. این رقص عموماً توسط مردان یا زنان میانسال اجرا می‎شود. آفرینندة ملودی این رقص، آهنگ سازان شکی می‎باشند. کمی ‌اغراق آمیز و خنده آور است. سرعت رقص آرام است. این رقص قبلاً در شهر شکی به صورت دسته جمعی اجرا می‎شد. بعداً تبدیل به رقص انفرادی شد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [18.08.18 08:01]
ترکیب:
آباء و اجداد: آتا بابا(Ata baba). آندیر آنغیر (Andır anğır). انکه بؤیوک (Әnkə böyük). دده بابا (Dədə baba).

پرویز شاهمرسی, [18.08.18 08:35]
ضرب المثل:
هر که خربزه می خورد پای لرزش هم می ایستد: ائششک سورن اوستوراغینا دا تابلاشار / یایدا قوهون یئین، قیشدا پوخون یئیر / چایدان کئچن ایسلانار / قارپیز یئین ایشه یر/ حاماما گیرن ترله یر/ اویونا گیره نین باشیدا اوینار گؤتوده.

پرویز شاهمرسی, [19.08.18 07:25]
داود انتصار
دیلسیز آغیزیز باشی قاپازلی ائلیمیزین اورک سؤزلری انتصار کیمی شاعیرین شعرلرینده سسله نیر. سانکی ائل اونون آغیزیندان دانیشیر. بئله بیر شاعیره ائل شاعیری دئمک اولار. بو مقاما چاتان بیر شاعیر گرک اؤزون چوخ گؤزله سین. اوتوروشو دوروشوندا باتمان اولسون. او داها اؤزونونکو دگیل. ائل شاعیری سیاسته چیلخا قوشولماز او سیاسی سؤزلرینی ده سؤز آراسیندا دئیر. چوخ چتین بیر ایشدیر. آنجاق انتصار بو ایشی گؤره بیلر. چالخانیب چالخانیب سایخاشا بیلر. بولانیب دورولابیلر. اوندان سونرا گؤروسن سؤزلر ایلدیریم کیمی چاخیر، بولاق کیمی آخیر، اورکلری یاندیریب یاخیر.

پرویز شاهمرسی, [19.08.18 07:41]
ضرب المثل:
دعای گربه کوره شفا ندارد: کوْر پیشیک بیرینین قاپیسین آچماز (Kor pişik birinin qapısın açmaz).

پرویز شاهمرسی, [19.08.18 07:42]
کنایه:
آب از سرچشمه گل آلود است: ایش کؤکدن پوزوقدور (Iş kökdən pozuqdur). سو باشدان بولانیقدیر (Su başdan bulanıqdır). سو یئریندن لیل دیر (Su yerindən lıldır).

پرویز شاهمرسی, [19.08.18 07:50]
ترکیب:
آباجی کبه جی: خویشاوند دور و نزدیک.

پرویز شاهمرسی, [19.08.18 17:52]
گئییک نه دیر؟
«گئییک» بیر عمومی آددیر. اونون آنلامی «دؤرد آیاقلی اوت یئین گؤوشه ین بوینوزلو حیوان» دی. بو بؤیوک آنلام چوخلوحیوانی اؤزونده توتور. بیلیم دونیاسیندا بونا «آهو» دا دئییرلر. بئله اولدوقدا «اینک، گامیش،  ... » هامیسی گئییک ساییلیرلار. آنجاق زامان کئچدیکجه بونلاردان تکجه «آولانان» حیوانلار گئییک ساییلدیلار. «اؤتوکن» سؤزلوگونده گئییک قاباغیندا بئله یازیب: «آو حیوانی».

پرویز شاهمرسی, [20.08.18 07:09]
اوغلان آدلاری:
آبابای: (Ababay) عموی ثروتمند.
آباتای: (Abatay) بزرگوار.
آباجان: (Abacan) عموجان.
آبادان: (Abadan) برپا. آباد. جایی که در آن آب و گیاه پیدا شود و مردم در آنجا زندگانی کنند. بزرگ. مسن. عظیم. ملافه. پوشش.
آبار: (Abar) هیکل. هیبت. سرفراز. باشکوه. ایستادگی.
آباران: (Abaran) لافزن. ناظم.
آباغان: (Abağan) نجیب زاده. کبیر.
آباقلی: (Abaqlı) مقتدر.
آباقیر: (Abaqır) مهیب.
آبای: (Abay) قهر. خشم. روشنی. روشنی بخش. شگرف. بصیرت. دقت. خواهر. خاله. زن لزگی.
آبچار: (Abçar) کاردان. مطیع. جامع. مباشر ضبط. مساعدت کردن.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [20.08.18 07:11]
ترکیب:
آبادان ائو: خانة مبله. خانة مفروش.
آبادان اوزلو: (Abadan üzlü)گشاده رو.
آبادانچی: خادم حرم. خوشنویس.  
آبادانچیلیق: آبادی. صلح. آرامش.
آبادان قالا: شهر منسجم یا آباد.
آبادان گؤوده لی: سالم و تندرست.
آبادانلیق: آبادانی. خانه و کاشانه. خانه. لوازم منزل. تجهیزات و وسائل لازم برای کار. سفال. جای پرمحصول. سبزی که برای زمستان خشک کنند.
آبادان یازی: نوشتة غنی و نغز.
آبادان یاشام: زندگی خوش و خرّم.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [20.08.18 07:12]
ضرب المثل:
آب به آسیاب کسی ریختن: هایان چیخماق (Hayan çıxmaq). چیراغا پیلته قوْیماق  (Çırağa piltə qoymaq).

پرویز شاهمرسی, [20.08.18 13:07]
تورک ایگیتلری:
«بیبرس» یا اصلینده «بیگ بارس» تورک تاریخینده گؤرکملی ایگیتلردن بیری دیر. بیبرس 1223 نجی ایلده قیپچاق چؤلونده آنادان اولدو. بیبرس میلادی 1260 نجی ایلده مصر خاقانلیغینا ال تاپدی. او مصر مملوکلار خاقانلارینین دؤردونجو ساییلیر. تاریخی قایناقلار اونون قوچاقلیغیندان چوخ سؤزلر یازیبلار. اونون خاقانلیغی 17 ایل چکدی. ایلک ایللرده مغوللارین بؤیوک بیر قوشونو «کیتوبوغا» آدیندا بیر باشچیلاریلا مصره یاخینلاشدیلار. او واختا کیمی مغوللار هئچ بیر ساوشدا باسیلمامیشدیلار. اونلارین قورخولاری اورکلره اوتوروب، هامینین باجاراتی باغلانمیشدی. آنجاق بیبرسین اورگینده قورخودان بیر ایز توز یوخ ایدی. ایکی قوشون 1260 نجی ایلده «عین جالوت» آدیندا بیر یئرده اوزلشدیلر. بو ساوشدا تورکلرین «قودوز» آدیندا باشچیلاری وارایدی. ساواشین سونوندا مغوللار یئنیلدیلر. بو مغول قوشونون ایلک یئنیلگیسی ایدی. بو ساواش دونیا تاریخینده چوخ اؤنملی ساییلیر. مغوللارین تاغی پوزولدو. داها بوندان سونرا چاپقینلاری یاواشیدی. بیبرس دونیانی دیکسیندیرن مغول ایلغارینی دایاندیریب، تورکلرین ساواش گوجونو گؤستردی. بیبرس سونداکی ساواشلاردا مغوللاری بوتون شام ایله مصردن ائشیگه سالدی. بیبرس 1277 نجی ایلده دمشق شهرینده دونیاسین دگیشدی.
قایناق: «دو قرن وحشت». محمدعلی راد، کیانفر پایزی. نشر پیام آزادی. تهران. 1368. صفحه 232
دانشنامة جهان اسلام: http://rch.ac.ir/article/Details/12581
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [21.08.18 08:45]
کنایه:
آب پاکي بر دست کسی ريختن: سوددن آچماق (Süddən açmaq). شووه ریه وئرمک(Şüvəriyə vermək).

پرویز شاهمرسی, [21.08.18 08:47]
بازیهای محلی آذربایجان:
آپاررام وئرمه رم (Aparram vermərəm)(می‎برم و نمی‎دهم): بازی گرگم و گله مي برم یا بازی گرگ و گله. بازیکنان از میان خود یک گرگ و گوسفند انتخاب می‎کنند. باقی بازیکنان برّه می‎شوند و پشت سر گوسفند صف می‎بندند. ننه گوسفند، چوبدستی هم در دست دارد. گرگ می‎خواهد گوسفندان را بگیرد امّا ننه گوسفند جلوی او را می‎گیرد. در طول بازی گوسفندها مرتباً می‎گویند: «ننه منی قوردا وئرمه» (مادر ما را به دست گرگ نده) و ننه می‎گوید: «آپاررام وئرمه رم» (می‎برم و نمی‎دهم)  یا «قویمارام، قویمارام» (نمی‎گذارم نمی‎گذارم) گرگ تلاش می‎کند و گاه موفق می‎شود تا برّه‎ای را بگیرد. وقتی تعداد برّه‎هایی که گرگ می‎گیرد، به حد نصاب برسد، بازی تمام می‎شود.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [21.08.18 08:50]
قواعد مربوط به صامتها در زبان ترکی:
1-در زبان ترکی آذربایجانی حرف (خ) فقط در هجای اول کلمه می‎آید. مثلاً نوشتن پاپاخ (کلاه) نادرست است و درست آن پاپاق است.
2-حرف (گ) فقط در اول کلمه صدای (گ) می‎دهد و در وسط و آخر کلمه تلفظ آن با صدای (گ) و یا (ی) هر دو درست است ولی در موقع نوشتن باید با (گ) نوشته شود. مانند: اگری (کج) که ایری نیز تلفظ می‎شود.
3-حرف (ق) اگر میان دو مصوت قرار گیرد، (غ) تلفظ می‎شود. مانند:
      قوْناق (مهمان) ← قوْناغا (به مهمان)
4-حرف (ک)اگر میان دو مصوت قرار گیرد، (گ) نوشته شده و (گ) یا (ی) تلفظ می‎شود. مانند: چؤرک (نان) ← چؤرگی (نان را)
5-حرف (ت) اگر میان دو مصوت قرار گیرد، (د) نوشته و تلفظ می‎شود. مانند:
      ائشیت (بشنو) ← ائشیدن (شنونده)
6-در نوشتار زبان ترکی آذربایجانی تشدید وجود ندارد. کلماتی را که حرف مشدّد دارند، باید با دو حرف همسان نشان داد. مانند: بورراغان (گردباد).
7-اگرچه در بیان کلماتی که از زبانهای بیگانه وارد زبان ترکی آذربایجانی شده‎اند، از مصوتهای ترکی استفاده می‎شود ولی در نوشتار، باید به صورت اصلی نوشته شوند مانند: حکم. ظلم. معلم.
8-پسوند (ده) یا (دا) اگر معنای (در) را بدهند، چسبیده نوشته می‎شوند مانند:
      بیزیم دیلده بو سوز یوخدور.(در زبان ما این کلمه وجود ندارد).
      من بو کتابدا گوزه ل بیر شعر گوردوم ( من در این کتاب شعری زیبا دیدم).
      اگر (ده) یا (دا) معنای (هم) را بدهند ، باید جدا نوشته شوند. مانند:
      منده کتاب دا وار قلم ده. (من هم کتاب و هم قلم دارم)
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [22.08.18 08:36]
کنایه:
آب به مال بستن: وار یوْخو سویا وئرمک  (Var yoxu suya vermək).

پرویز شاهمرسی, [22.08.18 08:38]
قیز آدلاری:
آباش: (Abaş) گامهای کوچک بانوان. والا. پدر بزرگ.
آبا گول: (Aba gül) گل بزرگ.
آبرای: (Abray) ایمان. اعتبار. معتبر.
آبگول: (Abgül) گلاب.
آبیتئل: (Abıtel) گیسو آبی.
آبیده: (Abidə) چیز خارق العاده. یادگاری. اثر باستانی. اثر تاریخی.
آپاق: (Apaq) کاملاً سفید.
آتا گؤزلی: (Ata gözəli) زیبای پدر.
آتا گؤزو: (Ata gözu) نورچشم پدر.
آتاناز: (Atanaz) نازنین پدر.
آجلان: (Aclan) (آچلان) چابک.
آچانای: (Açanay) ماه شکفته.
آچان گول: (Açan gül) شکوفه.
آچ قیزیل: (Aç qızıl) برنگ گل سرخ.
آچلان: (Açlan) گشوده. چابک.
آچیق اوزلو: (Açıq üzlü) گشاده رو.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [22.08.18 08:41]
قواعد مربوط به اسم در زبان ترکی:
اسم واژه‎ای است که دارای معنی مستقل بوده، برای نامیدن چیزی یا شخصی بکار می‎رود و معنای زمان را نمی‎رساند. مانند: قارتال (عقاب).
اسم جنس: آن است که افراد همجنس را دلالت کند. مانند: دیشی (ماده).  
اسم خاص:آن است که برای نامیدن شخص یا حیوان یا چیز معینی بکار رود. مانند: ساوالان.
اسم ذات: آن است که وجودش مستقل بوده و وابسته به دیگری نباشد. مانند: بولاق (چشمه)
اسم معنی: آن است که خود بخود وجود نداشته بلکه وجودش وابسته به دیگری باشد. مانند: باجاریق (توانایی).
اسم مفرد:  آن است که بر یک فرد دلالت کند. مانند: چپیش (بزغاله)
اسم جمع: آن است که بر بیش از یکی دلالت کند. مانند: آیلار (ماهها)، گونلر(روزها)
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [22.08.18 15:50]
تورکو دیلین گوجو نه دیر؟
هر بیر دیلین اؤزونه گؤره بیر اؤزللیگی وار. بو اؤزللیگ اؤزونده بیر گؤزللیک یارادیر. او دیل باشقا دیللردن سئچیلیر. تورکو دیلین اؤزللیگی بونلاردیر: 1- ساده لیک. 2- برکلیک. 3- قیسسالیق. ساوادسیز آداملار تورکو دانیشاندا بونلارین هر اوچون گؤستریرلر. بیر اکینچی بئله دئییر: «کئچن ایلدن یاغیش آزالیب چایلار قورویور». اکین اوزمانی تلویزیوندا بئله دئییر: «اخیراً سال گذشته خاتمه تاپاندان بویانا، بارش سالانه بو مناطق و آب رودخانه لر کلی مقداردا کاهش تاپیب». تورکو سئون تورکو دیلین دیریلتمک ایسته یین کیمسه ده بئله یازیر: «کئچن ایل اؤتدوکدن بری بو یئرلرین ایللیک یاغیشی و چای سولاری بوتونلوکله آزالمیشدی». او ساوادسیز اکینچی نین سؤزو تورکو دیلین قایدالارینا داها یاخیندیر.  
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [22.08.18 15:59]
قاپان قاپان
هارا باخیرسان قاپان قاپان دوشوب. بوینو یوغونلار اؤلکه نین هر یانیندا قاپدی قاچدی سالیبلار. یازیق خلقین آلتیندان دؤشگی چکیرلر اوستوندن یورقانی. الینده کی یاوان بلله نین پئشینده دوروبلار. ایشه یئتیشن قاریشیب ایشی پوخلایانا. دوغرو قولون سالیب اوغرونون بوینونا. چال اوینادی گل گؤره سن. خلقین اورگیندن قارا قانلار گئدیر آنجاق هارای چیخمیر. قارقیشین یولو آچیقدیر. هارای هارا قارقیش هارا؟ اورکده دئییر بهشت ایسته مه دیک، جهنّمی الیمیزدن آلمایین.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [23.08.18 09:17]
بازیهای محلی آذربایجان:
آتدی آتدی (Atdı Atdı): نوعی بازی با سکّه. یکی از بازیکنان سکّة خود را می‎اندازد. دیگری باید سکّة خود را بطرف سکّة اولی بیندازد. اگر سکّه‎ها کمتر از یک وجب بهم نزدیک باشند، دومی سکة اولی را می‎برد.

پرویز شاهمرسی, [23.08.18 09:20]
اصطلاح:
آبیرجین اوْلماق: بیزار شدن. برای اکرام میهمان دست و پا زدن.

پرویز شاهمرسی, [23.08.18 09:50]
اوغلان آدلاری:
آبیتان: (Abıtan) برادروار.
آبیدان: (Abıdan) با احساس. بزرگ. بسیار بلند. کار دشوار. بسیار.
آبیز: (Abız) روحانی. مربوط به روح.
آبیش: (Abış) مرد ظریف و صاف.
آبیق: (Abıq) اصیل. با احساس.
آبیقان: (Abıqan) اصیل.
آبیقای: (Abıqay) خاله. گرگ. روشن.
آبیل: (Abıl) دوست داشتنی. کلنگ. پاروی بزرگ. تپة جنگلی داخل باتلاق.
آبیلاق: (Abılaq) سفید و محبوب. حمله.
آبیلای: (Abılay) سفید و روشن.
آبین: (Abın) امیدوار. ممنون. خوش. تخم.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [24.08.18 08:45]
ضرب المثل:
آب در هاون کوبیدن: آخینتیا کورک چکمک  (Axıntıya kürək çəkmək). ایپه اون سرمک(Ipə un sərmək). ائرکک ائششک آلتیندا قوْدوق آختارماق (Erkək eşşək altında qoduq axtarmaq).  بوْشونا چابالاماق (Boşuna çabalamaq). سو وئریب آغاج وورماق (Su verib ağac vurmaq). قاز وووب قازان دوْلدورماق (Qaz vurub qazan doldurmaq). کؤرپو آلتیندا باجا آختارماق (Körpü altında baca axtarmaq). یئله دوگون وورماق (Yelə düyün vurmaq).

پرویز شاهمرسی, [24.08.18 08:46]
اصطلاح:
آپیش آراسیندا گزمک: بسیار ترسیدن.

پرویز شاهمرسی, [24.08.18 10:29]
تورک سؤزونون آنلامی:
«تورک» سؤزونده تاریخی قایناقلاردا اوچ آنلام یازیلیب:
1- توغولقا (کلاهخود). ساواشدا باشا قویولان بؤرک. تورکلرین یاشادیغی یئرده بو شکیلده بیر داغ واریمیش. بو آد بوردان یارانیب.
2- قوچاق (سلحشور). تورکلرین ساواشقان اولدوقلارینا گؤره بو آنلام دئییلیب.
3- دوغولموش(آفریده). تورک سؤزونون کؤک آنلامی اولان بو آنلامدیر. اصلینده «توروک» اولان بو سؤز «یارانماق»، «دوغولماق» آنلامیندان گلیب. تورکو دیلینده «تؤره مه»، «تؤروک»، «تؤرتمک» کیمی بو کؤکدن سؤزلر، ایندی ده ایشله نیر.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [27.08.18 07:10]
کنایه:
آب دیدن و تشنه شدن: آت گؤروب آخساماق (At görüb axsamaq). موفته کفن گؤروب اؤلمک (Müftə kəfən görüb ölmək).

پرویز شاهمرسی, [27.08.18 07:11]
ادوار تاریخی زبان ترکی:
1- ترکی نخستین (پروتو ترک) (تا سدة اول میلادی).
2- ترکی مادر و بلغاری مادر (از سدة اول تا ششم میلادی).
3- ترکی قدیم و بلغاری قدیم (از سدة ششم تا یازدهم میلادی).
4- ترکی میانه و بلغاری میانه (از سدة یازدهم تا شانزدهم میلادی).
5- ترکی جدید و چوواش (از سدة شانزدهم تا کنون).
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [28.08.18 07:31]
کنایه:
آب را گل آلود کردن: سویو بولاندیرماق (Suyu bulandırmaq). سویا کسسک آتماق (Suya kəssək atmaq).

پرویز شاهمرسی, [28.08.18 07:33]
بازیهای محلی آذربایجان:
آتدی توتدو (Atdı tutdu): (بزن بگیر) نام نوعی بازی محلی گروهی. یک نفر توپ را در دست می‎گیرد و همه به دور او جمع می‎شوند. او توپ را به آسمان پرتاب می‎کند و نام یکی از آنها را می‎گوید. آن یک نفر توپ را می‎گیرد. وقتی توپ به آسمان پرتاب می‎شود، دیگران فرار می‎کنند. وقتی که آن شخص توپ را گرفت، فریاد ایست می‎دهد و همه باید در سرجای خود هرجا که باشند، بایستند. سپس او با توپ یکی از آنها را می‎زند. اگر موفق به اینکار شد، کسی که توپ به او خورده است، باید توپ را در دور بعد به آسمان پرتاب کند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [28.08.18 07:35]
قیز آدلاری:
آچیق قاش: (Açıq qaş) دختر خنده رو. آنکه ابروانش گشاده است.
آچیق کولگون: (Açıq külgün) پنبه ای روشن.
آچیق گول: (Açıq gül) گل شکفته.
آچیلای: (Açılay) ماه نو.  
آچیلدی: (Açıldı) شکوفا شد.
آچیلیب دوران: (Açılıb duran) شکوفا شده و جاوید مانده است.
آخانای: (Axanay) ماه روان.
آخانیم: (Axanım) جهنم. آی بانو.
آخای: (Axay) ماه تابان.
آخشام گلین: (Axşam gəlin) عروس غروب.
آخیرجا: (Axırca) دختربس. واپسین.
آخیر گول:(Axır gül)آخرین گل. دختربس.
آدی چیچک: (Adı çiçək) گلنام.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [28.08.18 07:49]
«دگیل» یا «دئییل»؟
چاغداش ادبی یازیلاردا «دئییل» بیچیمی چوخ ایشله نیر. اسکی قایناقلاردا بیرده علی آقا واحد، میرزا علی اکبر صابر کیمی شاعیرلریمیزین شعرلرینده «دگیل» یازیلیب. بونلارین هانسی دوزدور؟ دیوان لغات الترک ایله دده قورقود کیمی اسکی قایناقلاردا «دکل» سونراکیلاردا «دگل» ایله «دگیل» یازیلیب. تورکیه ده «د» حرفینین اوستونده اولان فتحه نی کسره یه دگیشیب Deyil ائدیبلر. بونو عرب یازیسیندا «دئییل» بیچیمینده یازیرلار. آذربایجان آغیزلیغیندا «دگیل» دوزدور نییه کی آذربایجاندا هله ده عرب یازیسی ایشله نیر. بو یازیدا «دئییل» یازماق دوزگون اولماز. آذربایجان لاتین ایله یازاندا Dəyil یازیلیر. ائله بونا گؤره ده آذربایجاندا عرب یازیسیندا «دگیل» بیچیمی قایناقلاریمیزا باغلی اولوب داها دوزگون ساییلیر.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [29.08.18 07:08]
مصدر در زبان ترکی:
مصدر: آن است که انجام کاری یا پدید آمدن حالتی را برساند بدون اینکه بر زمان دلالت کند. مانند: یاتماق (خوابیدن). سورمک (راندن).
علامت مصدر در زبان ترکی (ماق) و (مک) است. در کلمات دارای مصوتهای ضخیم از (ماق) و در کلمات دارای مصوتهای ظریف از (مک) استفاده می‎کنیم.
قاعده: اگر از آخر مصدر، علامت مصدری را برداریم، معنی فعل امر می‎دهد در حالی که در زبان فارسی در چنین حالتی معنی فعل ماضی را می‎رساند.
یاتماق (خوابیدن) ← یات (بخواب)        گرفتن ← گرفت
مصدر ساده: از یک ریشه و علامت مصدر دست شده است. مانند: قاچماق (دویدن)
مصدر مرکب: از چند کلمه تشکیل شده است. مانند: دالی چکمک (پس کشیدن)
مصدر کوتاه: چنانچه از آخر مصدر (ق) و (ک) و یا (ماق) و (مک) را برداریم، بقیه معنی مصدر می‎دهد. ماند: دورماق (ایستادن) ← دورما
حاصل مصدر: کلمه‎ای که دلالت کند بر کاری یا حالتی که از مصدر حاصل شود.
علامتهای حاصل مصدر در ترکی:
1-ایش و اوش. مانند: آلیش. سوروش.
2-ایق و ایک. مانند: آلیشیق. یئریشیک.
3-اوم و ایم: دوْنوم. باخیم.
4-لوق و لیک: بوْشلوق. گؤزللیک.
قاعده: در مصوتهای ضخیم از شکل اول و در مصوتهای ظریف از شکل دوم استفاده می‎کنیم.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [29.08.18 07:10]
اصطلاح:
آبرو را خوردن و حیاء را قورت دادن: عاری یئییب ناموسو آلتینا قوْیماق (Ar yeyib namusu altına qoymaq). تومانی باشا اؤرتمک(Tumanı başa örtmək).

پرویز شاهمرسی, [30.08.18 07:36]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
آی ننه قوردو قوردو: بازی گرگم و گله مي برم یا بازی گرگ و گله در اردبیل. بازیکنان از میان خود یک گرگ و گوسفند انتخاب می‎کنند. باقی بازیکنان برّه می‎شوند و پشت سر گوسفند صف می‎بندند. ننه گوسفند، چوبدستی هم در دست دارد. گرگ می‎خواهد گوسفندان را بگیرد امّا ننه گوسفند جلوی او را می‎گیرد.
گرگ:
من بو یئرین خانی یام (من رئیس اینجا هستم)
خانی یام خاقانی یام (رئیس و پادشاه هستم)
دردینین درمانی یام (درمان دردت هستم)
کیم دانیشسا بؤلدوررم (هرکه حرف بزند می‎خورم)
نفس چکسه اؤلدوررم (نفس بکشد می‎کشم)
بچه ها:
قویما سؤزو یالاندی (باور نکن دروغ می‎گوید)
الینده کی پالاندی (دردستش پالان است)
ائولریمیز تالاندی (خانه‎هایمان غارت شد)
بوغازیمی قوروتدو (گلویم را خشک کرد)
آی ننه قوردو قوردو (ای مادر گرگ را بیبن)
گرگ:
کیمین واردی جرأتی (چه کسی جرأت دارد؟)
او کیمله وار رغبتی (او به چه کسی راغب است؟)
مندن ائدر غیبتی (غیبت مرا می‎کند؟)
کیم دانیشسا بؤلدوررم(هرکه حرف بزند می‎خورم)
نفس چکسه اؤلدوررم (نفس بکشد می‎کشم)
بچه ها:
باشدا عاغلی فهمی یوخ (عقل و فهمی ندارد)
بوردا اونون سهمی یوخ (اینجا سهمی ندارد)
هئی آپاریر، رحمی یوخ (می‎برد، رحمی ندارد)
بوغازیمی قوروتدو (گلویم را خشک کرد)
آی ننه قوردو قوردو(ای مادر گرگ را بیبن)
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [30.08.18 07:36]
#صفت:
آبرومند: آبریلی(Abrılı). آبريلي باشلي(Abrılı başlı). آغ(Ağ). آغ اوز(Ağ üz). اوزو سولو (Üzü sulu). تؤره (Törə /türə). سایمان (Sayman). سولو (Sulu). سییلی (Sıylı).

پرویز شاهمرسی, [30.08.18 07:37]
#ضرب_المثل:
از آخور مفت خوردن و تیزی دادن: خام یئییب خام آنقیرماق / خام یئییب خام اوستورماق.

پرویز شاهمرسی, [30.08.18 07:46]
#قاعده
زبان ترکی یک زبان التصاقی است:
التصاقی بودن زبان بدان معناست که با اضافه شدن پیشوند و پسوند شکل اصلی فعل تغییر نمی یابد. مثال:
قاچاقچیلارداندیلار =از قاچاقچیان هستند.
تقطیع این واژه بدین صورت است:
قاچ+اق+چی+لار+دان+دی+لار
به غیر از جزء اول یعنی «قاچ» که ریشة فعل است بقیه پسوندهایی هستند که حالاتی مانند قید و جمع و .. را می رسانند. حال از آخر واژه شروع به حذف پسوند می کنیم:
1-قاچ+اق+چی+لار+دان+دی= از قاچاقچیان است.
2-قاچ+اق+چی+لار+دان = از قاچاقچیان.
3- قاچ+اق+چی+لار= قاچاقچیان.
4- قاچ+اق+چی= قاچاقچی. متقلب.
5-قاچ+اق= قاچاق. تجارت غیرقانونی.
6- قاچ= بدو. فرار کن.
در هیچ حالتی شکل اصلی فعل تغییر نمی یابد. این وِیژگی اصلی زبانهای التصاقی است. زبان عربی نیز التصاقی است با این تفاوت که در عربی پیشوند نیز وجود دارد ولی در زبان ترکی تنها پسوند به ریشة فعل اضافه می شود. مثال:
لمّا یکتبون = لما+ی+کتب+ون.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [31.08.18 09:38]
#ضرب_المثل:
از آن نترس که های و هو دارد از آن بترس که سر به تو دارد: سویون لال آخانیندان، آدامین یئره باخانیندان/ آدامین دینمزیندن قورخ.

پرویز شاهمرسی, [31.08.18 09:39]
#ترکیب:
آتادان بابادان: نسل اندر نسل.

پرویز شاهمرسی, [31.08.18 09:42]
#اوغلان_آدلاری:
آبیناق: (Abınaq) آسوده خاطر.
آبینچ: (Abınç) آسودگی. آرامش.
آتا: (Ata) پدر. جد. ریش سفید.  
آتابال: (Atabal) پدر عسل وار.
آتابای: (Atabay) پدربزرگ. مرّبی.
آتاتکین: (Atatəkin) پدر شاهزاده.
آتاتورک: (Atatürk) پدر ترکان.
آتادار: (Atadar) حامی. پشتیبان.
آتادان: (Atadan) از میراث پدر. اصیل.
آتار: (Atar) سپیدة صبح. شلیک کننده. پرتابگر. جسارت.
آتاسئو: (Atasev) پدردوست.
آتاسای: (Atasay) پدردوست. سنتگرا.
آتاشا: (Ataşa) ضمیمه. مربوط.
آتاقان: (Ataqan) وارث خون پدر.
آتاقوت: (Ataqut) تبار مقدس.
آتا کیشی: (Ata kişi) پدر مردصفت.
آتالا: (Atala) مشهور. مفتخر. خمیر.
آتالان: (Atalan) مشهور. مفتخر.
آتالای: (Atalay) مشهور. پدر من.
آتالی: (Atalı) مهیب. پدردار.
آتام: (Atam) پدر من.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [31.08.18 10:13]
#قاعده
«متاتز» (تغییر جای صوت) در حروف «ر» و «س» در زبان ترکی چنین است. در کلماتی که این حروف در آن قرار دارند، به مرور زمان به سمت راست حرکت می کنند.
مثال برای حرف «ر» :
کؤپرو ←کؤرپو
یاپراق ← یارپاق
توپراق← تورپاق
مثال برای حرف «س»:
یاتسیق ← یاستیق
توتسو ← توستو.
دوتساق← دوستاق.
حتی در واژگان غیرترکی نیز این قاعده عمل می کند. مثال : صبر ← صرب. تبریز ← تربیز.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [01.09.18 07:42]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
آتدیرما (Atdırma)(بازی خرک پشتک): یکی از بازیکنان داوطلب می‎شود که به حالت دولا بایستد. به این بازیکن قیلدان قیسیر می‎گویند. در نزدیکی او کپه‎ای خاک می‎ریزند. ابتدا سردسته روی کپة خاک جفت زده و از روی قیلدان قیسیر می‎پرد و در آن طرف فرود می‎آید. پس از آنکه همة بازیکنان پریدند، قیلدان قیسیر جای خود را تغییر می‎دهد و به محلی می‎رود که سردسته در پرش خود در آنجا فرود آمده است. به همین ترتیب بازی ادامه پیدا می‎کند و در هر بار قیلدان قیسیر جایش را عوض می‎کند تا اینکه یکی از بازیکنان نتواند از روی قیلدان قیسیر بپرد. وقتی چنین شد او باید جای قیلدان قیسیر را بگیرد و قیلدان قیسیر به بازی برگردد. به خاطر داوطلب شدن، به او این امتیاز داده می‎شود که تا آخر بازی بپرد حتی اگر در بعضی از پرشهایش موفق نشود.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [01.09.18 07:44]
#ترکیب
آتار باتار: (Atar batar) صبح و شب.

پرویز شاهمرسی, [01.09.18 07:45]
#اصطلاح
آب به کرت آخر است: بوْغازیندادیر(Boğazındadır).
آب به کرت اوّل است: آیاغیندادیر(Ayağındadır).

پرویز شاهمرسی, [02.09.18 07:41]
#قاعده
علامت تصغیر یا کوچک کردن در ترکی دوتاست:
1-جیغاز. مانند: قیزجیغاز (دخترک) ، جیگز. مانند: اوشاق جیگز (کوچولو)
2-جیق . مانند: آلماجیق (سیب کوچک) ، جیک. مانند ائوجیک(خانه کوچک)
در کلمات دارای مصوتهای ضخیم از جیغاز و جیق و در کلمات دارای مصوتهای ظریف از جیگز و جیک استفاده می‎کنیم.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [02.09.18 07:41]
#ضرب_المثل
احمدک به مکتب نمی رفت، وقتی می رفت جمعه می رفت: آیدان ایلدن بیر ناماز اونودا شیطان قویماز.

پرویز شاهمرسی, [02.09.18 07:42]
#ترکیب
آتار توتار: دست انداز. توپ و تشر. رد و بدل. طعن و ضرب. از فنون سپاهيگري. از اجزاي توپ جنگي.

پرویز شاهمرسی, [02.09.18 07:58]
#باخیش
بو آرادا داود انتصارلا عینالی داغیندا گؤروشدوم. گؤلون قیراغیندا جان دئییب جان ائشیتدیک. انتصار دئدی میکائیل مشفقین اؤلوم کاغیذیندا صمد وورغونون امضاسی وارایمیش. نئچه گون بونو دوشونوردوم. بیلمیرم بو سؤز دوزدور آنجاق مشفق ایله وورغونون یولو آیری ایدی. مشفق بوینو یوغونلارین قاباغیندا بویون اگمیردی. وورغون اونلارا گول چلنگی وئریردی. مشفق دنیزه قوشولوب آدی یاساق اولدو. وورغونا تؤرنلر توتوب قبری اوستونده تیکمه داش قویدولار. آنجاق بو ایشین سونو دگیل. بو هر بیر شاعیرین یولو اولابیلر. مشفق اولاسان یوخسا وورغون، بو بیر سئچیمدیر. بو سئچیمی یاشاماق گرک.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [03.09.18 09:38]
#قاعده
حرف «خ» در زبان ترکی همیشه در ابتدای کلمه می آید. به غیر از واژگان تک هجایی مانند «باخ»، «چوخ» و ... در وسط یا آخر کلمه «خ» وجود ندارد. مثلاً واژة «پاپاق» (کلاه پوستی) در گفتار بصورت «پاپاخ» بیان می شود ولی در نوشتار باید به صورت اصلی ثبت شود. چند مثال:
اوتوراخ (بنشینیم) ← اوتوراق.
سینیخ (شکسته) ← سینیق.
قوراخلیق (خشکی) ← قوراقلیق.
قاباخ (جلو) ← قاباق.
این قاعده در ترکی اصیل هیچ استثنایی ندارد و حتی در زبان ترکی باستان اصلاً «خ» وجود نداشته است ولی در ادبیات کنونی واژگانی که ریشة آنها تک هجایی است مانند «سوخ» «قالخ» و ... از این قاعده مستثنی هستند. واژگان مشتق اینها باید به صورت اصلی نوشته شوند. مانند: «سوخماق»، «پوخلو»، «چوخلوق»، «قالخان» و .. این استثناء در زمان قدیم وجود نداشته یعنی «قالخان» در اصل همان «قالقان» بوده است.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [03.09.18 09:39]
#کنایه
آبرو و حیثیت: گؤت گؤبک (Göt göbək).

پرویز شاهمرسی, [03.09.18 09:39]
#ترکیب
آتار قاچار: بی وفا.

پرویز شاهمرسی, [03.09.18 09:41]
#ضرب_المثل
از اسب افتاده ایم از اصل که نیفتاده ایم: اطلس نه قدر کؤهنه اولسا پاتاوا اولماز.

پرویز شاهمرسی, [04.09.18 07:56]
#ضرب_المثل
آب که از سر گذشت چه یک وجب چه صد وجب: اللی اللی اوستونده بیریده اونون اوستونده.

پرویز شاهمرسی, [04.09.18 07:57]
#ترکیب
آتاج اوْغول: کودکی که رفتار پیرانه دارد و گویا که بزرگ قوم است.

پرویز شاهمرسی, [04.09.18 08:05]
#قاعده
صفت تفضیلی: صفتی است که نشانة برتری چیزی از چیزی دیگر است. علامت صفت تفضیلی (راق) است. مانند: سوْیوق (سرد) ← سوْیوق راق (سردتر)
-(داها) نیز علامت دیگری برای صفت تفضیلی است که پیش از صفت می‎آید. مانند: سرین (خنک) ← داها سرین (خنکتر)
-علامتهای (لوق، لیق، لوک و لیک) نیز بعد از قید مکان آمده و صفت تفضیلی درست می‎کنند. مانند: گئری (عقب) ← گئری لیک (عقبتر)
-علامتهای (لاشماق) و(لشمک) نیز به آخر صفت و قید اضافه می‎شوند و صفت تفضیلی می‎سازند. مانند: یاخین (نزدیک) ← یاخینلاشماق (نزدیکتر شدن) (لاشماق) در کلمات دارای مصوتهای ضخیم و (لشمک) در کلمات دارای مصوتهای ظریف استفاده می‎شوند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [05.09.18 07:20]
#تاریخ
مبدأ تاریخ ترکان کجاست؟
به سختی می توان مبدأیی دقیق برای تاریخ یک ملت ذکر کرد. دانشمندان برای حل این مشکل معمولاً یک حادثة تعیین کننده را در نظر می گیرند. انجام این کار در تاریخ ترکان بسیار دشوار است. گاهی مبدأ تاریخ را از «امپراتوری هون» در نظر می گیرند در حالی که نمی توان هستی یک ملت را از ایجاد دولت مستقل در نظر گرفت چرا که پیش از ایجاد دولت، حتماً پیشینه ای طولانی از فرهنگ و تمدن وجود داشته است. براین اساس قرار دادن تشکیل حکومت «گؤی ترک» ها به عنوان مبدأ تاریخ ترکان نیز نادرست می نماید. پس سرآغاز کجاست؟ تقریباً 5 هزار سال قبل از میلاد طوایف بزرگ ترک در قلمرو بزرگی از آسیای مرکزی تا خزر دورة بزرگ تکامل سیاسی و اجتماعی خود را می گذراندند. مهمترین مسئله در تاریخ ترکان کوچ آنهااست. در اصل تاریخ ترکان با تاریخ کوچ آنها ارتباط یافته است.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [05.09.18 07:21]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
 آتیمین باشی قیزیل (Atımın başı qızıl): (سر اسب من از طلا)
نام نوعی بازی در خوی. یک نفر اسب می‎شود و دیگری بر پشت او سوار می‎شود و اشعاری را می‎خواند:
«آتیمین باشی قیزیل، گؤتو قیزیل، آلمیشام سئکسان تومنه، وئرمه‎رم دوخسان تومنه.»  
(سر اسب من از طلا، کپل آن از طلا، خریده‎ام به هشتاد تومان، نمی‎دهم به نود تومان.)
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [05.09.18 07:25]
#ضرب_المثل
آب به آب می رسد، زور برمیدارد: گوج بیرلیکده دیر.

پرویز شاهمرسی, [05.09.18 07:27]
#قیز_آدلاری
آدی گول: (Adı gül) گلنام.
آدیناز: (Adı naz) نازنام.
آراتانا: (Aratana) مادر دلاور.
آرامای: (Aramay) محبوب.
آرانمیش: (Aranmış) پاک. عفیف.
آرای: (Aray) سحر. پاکنام. زمان.
آرایلی: (Araylı) دختر پاک مانند ماه.
آراییش: (Arayış) جستجو.
آرباو: (Arbav) افسون. سِحر.
آربین: (Arbın) بی شمار. ژرف.
آرپینار: (Ar pinar) چشمة زلال.
آرتار: (Artar) زیاد شونده. مثبت.
آرتیش: (Artış) افزایش.
آرتیق آی: (Artıq ay) ماه کامل.
آرتیق بی بی / آرتیق بیکه: (Artıq bibi) دختر اضافی. دختربس.
آرتیلان: (Artılan) زیاد شونده.
آرچا بوْی: (Arça boy) بلند قامت.
آرچان: (گیا)(Arçan) درخت کاج یا آردیج. روشن. نورانی.
آردا: (Arda) پیرو. خادم.
آردان: (Ardan) با تربیت.
آرزو: (Arzu) خواسته.
آرزوم: (Arzum) خواستة من.
آرسال: (Arsal) سخت. طلایی.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [06.09.18 07:48]
#قاعده
صفت عالی: صفتی است که برتری چیزی را بر تمام همنوعانش نشان می‎دهد. علامت صفت عالی در زبان ترکی (ان) است. یاخشی (خوب) ← ان یاخشی (بهترین)
صفت فاعلی: صفتی است که کننده کار را نشان می‎دهد. علامتهای صفت فاعلی عبارتند از:
-الف) (ان) و (آن) مانند: گؤرن (بیننده) و قازان (حفر کننده)
-ب) (ین) یا (یان) مانند: دینله ین(شنونده) و آغلایان(گریان)
-ج) (آرقی) یا (ارگی). مانند: قالارقی (ماندگار) و گئدرگی ( رفتنی)
صفت فاعلی را اسم فاعل نیز می‎نامند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [06.09.18 07:55]
#تاریخ
دیرزمانی حکیمان در توضیح تبار انسان به فرزندان نوح نبی استناد می کردند. به گفتة آنان چون همة انسانها در طوفان نوح از میان رفته اند، پس انسانهای کنونی باید از نسل سه پسر نوح باشند که در کشتی بوده اند. مردم هند و اروپا از نژاد «حام»، یهود و عرب و آفریقایی از نسل «سام» و ترک و مغول و چین از نسل «یافث» هستند. این تبارشناسی در کتب تاریخی ذکر شده و افرادی مانند خواجه رشیدالدین فضل الله همدانی نیز در کتاب «جامع التواریخ» در ذکر تبار ترکان از این تبارشناسی استفاده کرده است. این تبارشناسی تأثیر خود را در ادبیات ملل مختلف برجای گذارد. به عنوان مثال سیاست یهودی ستیزی در آلمان دورة هیتلر «آنتی سمیتیسم» (ضد سامی گرایی) خوانده می شد. با گذشت زمان و ظهور علم جدید مشخص شد که این تبارشناسی از ریشه نادرست است چرا که اصولاً طوفان نوح چیزی نبود جز طغیان رودهای دجله و فرات. دیگر اینکه پیدایش سه نژاد مختلف از سه برادر افسانه ای بیش نیست.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [06.09.18 07:56]
#ترکیب
آب زیپو: کلّه سویو (Kəllə suyu).

پرویز شاهمرسی, [06.09.18 07:58]
#کنایه
آتاش پؤسوکورمک: با شدت فریاد زدن و صدا کردن.

پرویز شاهمرسی, [07.09.18 08:21]
#اوغلان_آدلاری
آتامالی: (Atamalı) ثروت پدری.
آتامتای: (Atamtay) مانند پدرم.
آتام تکین: (Atam təkin) نجیب زاده.
آتاوول: (Atavul) سرباز سواره.
آتایار: (Atayar) یاور پدر.
آت تکین: (At təkin) شاهزادة سوار.
آت توتان: (At tutan) مهارگر.
آتساق: (Atsaq) نامدار.
آتلام: (Atlam) مرحله. گام. قدم.
آتلان: (Atlan) تند. جینقو.
آتلی: (Atlı) دارای اسب.
آتمار: (Atmar) قاپی که با آن بازی کنند.
آتماز: (Atmaz) وفادار.
آتمان: (Atman) پرتابگر. تیرانداز.  
آتمین: (Atmın) سوارکار. جسور.
آتیب: (Atıb) آزاده.
آتیر: (Atır) تپه بلند. مزرعة غیرقابل کشت. لوازم.
آتیش: (Atış) پرتاب. نامدار.
آتیلا: (Atıla) نامدار. مبارز.
آتین: (Atın) پرتاب. رقص.  
آتینما: (Atınma) جهش. پرتاب.
آجار: (Acar) پرتوان. پر تحرّک.
آجار آلپ: (Acar alp) شیرمرد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [07.09.18 08:23]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
آچیل آچیل (Açıl Açıl)(باز شو! باز شو!):
نوعی بازی جمعی مانند گل یا پوچ در خوی. کودکان مشتهای خود را به پهلو بر روی هم می‎گذارند. اوستای بازی انگشت اشارة خود را روی مشت بالایی گذاشته و می‎گوید:«کیلید آچیل آچیل». (کلید! باز شو باز شو) آن مشت باز می‎شود و کنار می‎رود. چون به مشت آخری رسید، صاحب آن مشت در پاسخ اوستا می‎گوید:«آچیلمیرام». (باز نمی‎شوم) اوستا می‎گوید:
- کلید هانی؟ ( کو کلید؟)
- دوشوب سویا. (افتاده در آب)
- سو هانی؟ ( آب کو؟)
- اینک ایچدی. (گاو خورد)
- اینک هانی؟ (گاو کو؟)
- باشینی کسدیک یئدیک. (سرش را بریدیم و خوردیم)
- هانی بس منیم پاییم؟ (پس کو سهم من؟)
- قویموشدوق قارا قازانین آلتینا، پیشیک گلدی یئدی. (گذاشته بودیم زیر دیگ سیاه، گربه آمد و خورد)
اوستا و بازیکنان با دست مانند اینکه ریشهایشان را بکنند، می‎گویند «وای ساققالیم، وای بیغلاریم، وای ساققالیم، وای بیغلاریم.»
( وای ریشم، وای سبیلهایم، وای ریشم، وای سبیلهایم).
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [07.09.18 08:25]
#ضرب_المثل
آب به دست یزید افتاده: ایپ دوشوب ... وئرن الینه.

پرویز شاهمرسی, [07.09.18 08:27]
#ترکیب
آتا قاری: پدربزرگ. فرزانه.

پرویز شاهمرسی, [08.09.18 08:36]
#تاریخ
دانشمندان برای تعیین و تقسیم بندی نژادهای بشری همواره در مشکل بوده اند. رنگ مو و پوست و چشم که زمانی معیار کار بود در طول زمان تغییر می یابند پس معیاری مورد نیاز است که یا تغییر نکند و یا سرعت تغییر آن بسیار کند باشد. این معیار همان اندازة جمجمة سر است. «سفالومتری» یعنی «جمجمه سنجی». بر اساس این معیار افراد بشر به سه نژاد اصلی تقسیم می شوند:
1- دولیکوسفال (سر دراز یا مغولی. نژاد زرد). 2- مزوسفال (سر گرد، آفریقایی. نژاد سیاه). 3- براکیسفال (سر کوتاه. اروپایی. نژاد سفید).
با این تقسیم بندی ترکها با توجه به اندازة جمجمة سرشان از نژاد سفید یا اروپایی هستند. مجسمة سنگی کؤل تکین در صحرای اورخون نمونه ای کامل از قیافة یک ترک است.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [08.09.18 08:46]
#کنایه
آب زیر پوست رفتن: اته دوْلماق (Әtə dolmaq) . اته قانا دوْلماق (Әtə Qana dolmaq). آغ ات گتیرمک(Ağ ət gətirmək). توکو دیریلمک (Tükü dirilmək). دریسی سولانماق (Dərisi sulanmaq). سوموگه سو گلمک (Sümüyə su gəlmək). گؤبک باغلاماق (Göbək bağlamaq).

پرویز شاهمرسی, [08.09.18 08:46]
#ترکیب
آتاق خويلو: (Ataq xuylu) تند مزاج.

پرویز شاهمرسی, [09.09.18 08:12]
#قیز_آدلاری
آرسو: (Arsu) آب تمیز.
آرسولای: (Arsulay) سیمین.
آرقوت: (Arqut) عفیف و پاکیزه.
آر گودن: (Ar güdən) شوهردار. با ادب.
آرلی بیرلی: (Arlı birli) عفیف.
آرمانای: (Armanay) ماه محبوب.
آرمانجان: (Armancan) پاکدل.
آرمان گول: (Arman gül) گل محبوب.
آری تک: (Arı tək) پاک و تمیز.
آری گلدی: (Arı gəldi) اصیل.
آرینار: (Arınar) پاک و تمیز.
آریناز: (Arınaz) پاک و تمیز و ناز.
آزباهار: (Azabahar) بهار کوتاه.
آسانا: (Asana) بایاتی. دو بیتی آذربایجانی. دختر زیبا.
آسئنا: (Asena) گرگ ماده. دختر زیبا.
آسیلتاج / آسیلتاش: (Asıltac) جواهر. نگین انگشتر.
آسیمای: (Asımay) ماه تابان.
آشار: (Aşar) متلاطم. طغیانی. سرریزشده. غلطان. گلة شتر. عامل. ترشی رسیده. همیاری.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [09.09.18 08:14]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
آخسایان حیوان (Axsayan heyvan) (حیوان لنگ):
نوعی بازی در اردبیل که در آن بازیکن دو دست و یک پایش را برزمین گذارده، درحالی که یک پایش را بلند کرده، سعی می‎کند با سرعت راه برود.

پرویز شاهمرسی, [09.09.18 08:17]
#ضرب_المثل
آب در جگر ندارد: آجیندان کؤپوک قوسور.

پرویز شاهمرسی, [09.09.18 08:18]
#ترکیب
آتا قوْنوش: وطن. وطن پدری.

پرویز شاهمرسی, [14.09.18 17:35]
#تاریخ
ارتباط ترکها و مغولها
ترکها و مغولها از نظر نژادی باهم تفاوت دارند. ترکها جزء نژاد سفید یا «براکیسفال» و مغولها جزء نژاد زرد یا «دولیکوسفال» هستند. صورت مغولها به شکل کشیده یا لوزی شکل و صورت ترکها بصورت گرد است. از نظر فرهنگی این دو ملت بدلیل دوران طولانی همسایگی اشتراکات فراوانی کسب کرده اند. این اشتراکات در زمینة اسطوره ها و همچنین موارد زبانی بیشتر به چشم می خورد. در زبان مغولی بیشتر افعال ریشة ترکی دارند. هر دو زبان مغولی و ترکی باهم داد و ستد واژه داشته اند. مغولها خواندن و نوشتن را از ترکها آموخته اند و در عوض بسیاری از واژگان مغولی مانند «دارقا» از طریق کاتبان ترک وارد زبانهای دیگر شده است. از نظر تاریخی امّا تا زمان چنگیزخان دشمنی میان ترکها و مغولها بیشتر از دوستی بوده است. مغولها در میان ترکها به نام «خوخان» که برگرفته از نام «ژوژان» بود، شناخته می شدند. این واژه اکنون نیز معنای «موجود ترسناک» را دارد. مورخان فارس زبان بدلیل ناآگاهی از منشأ ارتباط میان ترکها و مغولها هر دو را به یک نام و نژاد ثبت کرده اند. تعابیری مانند «ترک و مغول» و «ترک و تاتار» از این گونه اند. در دوران اخیر مورخان ایرانی بیشتر برای تحقیر ترکها این تعبیر را به کار می بردند تا ترکهای ایران را در جنایات مغولان سهیم بشمارند. این کینه ورزی موذیانه هیچ محمل تاریخی ندارد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [14.09.18 18:23]
#قاعده
طبق رخداد صوتی «آسیملاسیون»، یک صوت صدای قبلی یا بعدی خود را هم جنس خود می کند. در زبان ترکی نیز این رخداد دیده می شود. مثال:
قارلی (برفی) ← قارری.
اورزلیک(اسپند) ← اوزرریک.
ایستی (گرم) ← ایسسی.
قانماز (نادان) ← قامماز.
البته این قاعده همچنانکه گفته شد یک رخداد صوتی است که در بیان صورت می گیرد و در نوشتار نباید دخالت یابد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [15.09.18 08:05]
#ضرب_المثل
آب رفته به جوی باز نمی گردد: اسن کولک گئری قاییتماز / تؤکولن دولو گلمز / چیخان قان دامارا قاییتماز .

پرویز شاهمرسی, [15.09.18 08:06]
#ترکیب
آتا گؤرن آنا گؤرن: با تربیت. با خانواده.

پرویز شاهمرسی, [16.09.18 04:37]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
آددان باغلاشماق (Addan bağlaşmaq) (مسابقه دادن با اسم):
نوعی بازی فکری. اولی می‎گوید »بسم الله الرحمن الرحیم». فرد دوم باید اسمی را بگوید که با حرف «م» شروع می‎شود و دیگران نیز از پایان اسمی که او گفته، ادامه می‎دهند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [16.09.18 04:39]
#اوغلان_آدلاری
آجارای: (Acaray) شیرمرد نورانی.
آجاربای: (Acarbay) بزرگمرد قوی.
آجارتان / آجارتای: (Acartan) مانند دلاور.
آجال: (Acal) بلند. استاد.
آجای: (Acay) ماه ناکامل. گرسنه.
آجی بیگ: (Acıbəy) دلاور قاطع.
آجینای: (Acınay) دلسوز. خشمگین.
آچابای: (Açabay) سرور عالیمقام.
آچابوْغا: (Açaboğa) دلاور محترم.
آچاتای:(Açatay) در کسوت محترمان.
آچاخان: (Açaxan) بزرگ مرتبه.
آچای: (Açay) زیبا و گرامی‌ چون ماه.
آچمان: (Açman) گشاینده. فاتح.
آچون: (Açun) دنیا.
آچون آلپ: (Açun alp) جهان پهلوان.
آچونال: (Açunal) جهانی.
آچونتاش: (Açuntaş) معاصر.
آچیل: (Açıl) گشوده. آواره. عاجز.
آچیلان: (Açılan) باز شدنی. گشودنی. سلاح آتشین.
آچیلای:(Açılay) خندان و زیبا چون ماه.
آچیلدی: (Açıldı) شکفته شد.
آچیل گول: (Açıl gül) گل شکوفا.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [16.09.18 05:42]
#باخیش
«عرضه» ایله «تقاضا» سؤزلری تورکجه ده نه اولابیلر؟
«عرضه» ایشینده ساتیجی بیر مالی ساتیش اوچون گؤستریر. «تقاضا» ایشینده آلان بیر مالی آلماق اوچون آختاریر. بو آلیش وئریشدن قاباقدیر. اسکی چاغلاردا تورکلر «بازرگان» سؤزونه «سرته» ایله «سرته چی» دئیردیلر. «سرته» بیر مالی ساتماق اوچون یئره سرردی. «سرگی» سؤزو (نمایشگاه) آنلامیندا بوردان تؤره نیب. بئله لیکله «عرضه» همان «سریش»(Səriş)، تقاضا ایسه «سوروش» (Soruş) دور. آلان سورور، ساتان سریر. دگری اوستونده سؤزلری توش گلسه، آلیش وئریش یا همان آلیش ساتیش اولور.
عرضه و تقاضا= سریش سوروش.
خرید و فروش= آلیش ساتیش.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [17.09.18 06:55]
#تاریخ
«ترک» یک مفهوم نژادی نیست.
همة کسانی که در جهان به عنوان «ترک» شناخته می شوند و یا خود را به این عنوان می شناسانند، متعلق به نژادی واحد نیستند. اگرچه ترکان باستان و همچنین بدنة اصلی جامعة ترکان، از نظر نژادی جزء نژاد سفید یا اروپایی هستند ولی به مرور زمان افرادی یا اقوامی از نژادهای دیگر نیز ترک شده اند. یعنی به دلیل همسایگی و یا وابستگی به ترکان زبان و فرهنگ ترکی را پذیرفته اند. ازبکها نمونه ای کامل از این روند هستند. بدین ترتیب تعبیر «ترک نژاد» نادرست است بلکه باید از عنوان درست «ترک زبان» استفاده کرد. به دیگر سخن ترکان مجموعه ای از اقوام و قبایل مختلف هستند که وجه مشترک آنها زبان و فرهنگ ترکی است.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [17.09.18 06:56]
#کنایه
آب سربالا می رود: قورت قوْیونو دانلاییر (Qurt qoyunu danlayır).

پرویز شاهمرسی, [18.09.18 05:16]
#قیز_آدلاری
آشا فاطما: (Aşa fatma) رنگین کمان. کفایت. دختربس.
آشقین بوْی: (Aşqın boy) بلندقد.
آشیق بولان: (Aşıq bulan) آتشین. مجذوب.
آشلین: (Aşlın) آتشین. مفتون.
آغ آلتین:(Ağ altın) پنبه. پلاتین.
آغ آیلا: (Ağ ayla) هالة سفید.
آغ آییم: (Ağ ayım) ماه سفید من.
آغا بیبی: (Ağa bibi) عمّه خانم.
آغا بیکه: (Ağa bikə) خانم بزرگ.
آغا بیگیم: (Ağa bəyim) خانم بزرگ.
آغا خاتین: (Ağa xatın) خانم بزرگ.
آغا خانیم: (Ağa xanım) خانم بزرگ.
آغاناز: (Ağanaz) خانم ناز.
آغا ننه: (Ağa nənə) مادربزرگ.
آغانیسا: (Ağanisa) خانم بزرگ.
آغ اورکلی: (Ağ ürəkli) پاکدل.
آغ اوزوم: (Ağ üzüm) عفیف.
آغ باتان: (Ağ batan) سفید رو.
آغ باشاق: (Ağ başaq) نوعی گندم مقاوم در برابر سرما. دختر مقاوم.
آغ بیکه: (Ağ bikə) خانم عفیف.
آغ بیگیم: (Ağ bəyim) بانوی سپید.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [18.09.18 05:24]
#قاعده
رخداد صوتی «پروتز» (افزایش واکه و باز کردن هجا) در زبان ترکی به چند صورت صورت می گیرد:
1-به ابتدای واژگانی که با «س»، «ش»، «ر» و «ز» آغاز می شوند، یک واکه اضافه می شود. مثال:
رضا ← ایرضا. شنبه ← ایشنبه.
2- وقتی در آخر هجا دو همخوان پهلوی هم باشند یک واکه میانجی میان آنها جدایی می اندازد. مثال:
قبض ← قبیض  سطر ← سطیر. متر ← متیر.
3- قبل از همخوانهای «ج»، «ک» و «گ» همخوان «ن» اضافه می شود. مثال:
دؤگمج ← دؤگمنج. قشک ← قشنگ. توفک ← توفنگ.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [19.09.18 06:00]
#ترکیب
آت النگه سی: (At ələngəsi) لندهور.

پرویز شاهمرسی, [19.09.18 06:01]
#ضرب_المثل
آب گیر نمی آورد وگرنه شناگر قابلی است: چادراسیزلیقدان ائوده قالیب.

پرویز شاهمرسی, [20.09.18 08:49]
#تاریخ
نژاد برتر و نژاد خالص وجود ندارد.
نابرابری در ذات طبیعت است. این نابرابری در حیات انسان نیز بصورت تفاوت در نژاد و وجود زیستی انسان نمود یافته است. تا سدة نوزدهم میلادی این نابرابری چندان مورد توجه نبود. یکباره اروپاییان به مسئلة «هویت» علاقه پیدا کردند و مسئلة «نژاد» برای آنان اهمیت یافت. نوسندگانی چون کنت دوگوبینو، هوستن استوارت چمبرلن، ترایچکه، برنهارد، آلفرد روزنبرگ و ... نژاد سفید، قوم آریایی و ژرمنها را به اعلاء درجة شکوه ستایش کردند. گویا که ژرمنها و انگلوساکسونها گروهی مافوق دیگر گروهها هستند. در طول جنگ جهانی اول و دوم، میلیونها انسان بیگناه کشته شدند که بخشی از این کشتارها، ناشی از تنفر نژادی بود. دست آخر با پیشرفت علم مشخص شد که نژاد و خون برتر، افسانه ای بیش نیست. همچنین با وجود جابجاییها و ارتباطات انسانی، وجود نژاد خالص محال است. میان نژادها تفاوت وجود دارد ولی بحث برتری بی پایه است.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [20.09.18 08:51]
#ترکیب
آب سگ خور: یؤندو (Yöndü)(چرکاب).

پرویز شاهمرسی, [21.09.18 05:16]
#اوغلان_آدلاری
آچیم: (Açım) زمان گل دادن. زمان گشایش. وحی. پیغام الهی. حاشیه.
آچین: (Açın) جهان. مهمانی. عیش. احسان. آگاه. زیرک. وحشی.
آخارسو: (Axarsu) آب روان.
آخمیر: (Axmır) آرمان. افسوس.
آخین: (Axın) آب جاری. سیل. انبوه.
آدار: (Adar) آذر. آتش. نام خدای آتش. جستجوگر. نامدار.
آداش: ‎Adaş)) همنام. هم اسم.
آدال: (Adal) صادق. راستگو.
آدالان/ آدالدی/آدالمیش: نامدار.
آدالیر: (Adalır) نامدار.  
آدان: (Adan) لیاقت. سزاواری.
آدانمیش: (Adanmış) نامزد شده.
آدانیر: (Adanır) نام آور. خوشنام.
آدای: (Aday) خشنودی. تشکر. نامزد. کوچکترین خویشاوند.
آدبان: (Adban) نامدار.
آدبای: (Adbay) بزرگنام.
آدگون: (Adgün) روشن نام.
آدلی: (Adlı) نامدار. به یاد ماندنی.
آدلیم: ‌(Adlım) نامدار. مشهور.
آدمان: (Adman) نامدار.
آدي بابا: (Adı baba) آقا بزرگ.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [21.09.18 05:17]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
آد قویما (Ad qoyma)(نامگذاری):
نوعی بازی محلی در یکان کهریز که آن را گروهی با بیش از 5 نفر بازی می‎کنند. نقشهای آن عبارتند از مادر بچه‎ها، شیطان و بچه‎ها. کسی که نقش مادر بچه‎ها را بازی می‎کند، آنها را ردیف می‎کند و روی هر کدام اسمی می‎گذارد. پس از آنکه اسم گذاری صورت گرفت، کسی که شیطان شد، می‎آید و طی گفتگویی بچه‎ها را طلب می‎کند و اسامی را ردیف می‎کند. اگر توانست اسم کسی را درست حدس بزند، آن بچه باید شیطان را بزند و فرار کند. شیطان او را دنبال می‎کند و اگر تا محلی که قبلاً مشخص شده بتواند کودک را بگیرد، آن کودک می‎بازد. شیطان دوباره می‎آید تا کودک دیگری را بگیرد. اگر کودک موفق به فرار شد، دوباره به طرف مادر برمی‎گردد و بازی ادامه می‌‎یابد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [22.09.18 08:32]
#تورک_ایگیتلری
تومروس
ساکالارین باشچیلاریندان اولان تومروس عیسی پیغمبرین دوغوموندان 530 ایل قاباق تاریخ صحنه سینده گؤرسندی. اونون آدی هم یونان هم ایران قایناقلاریندا گلیب. دوغوم ایله اؤلوم واختی بللی دگیل. بلکه او بؤیوک تورک خاقانی اولان آلپ ارتونقانین تورونودور. ایرانلی قایناقلاردا «افراسیاب» آدیلا تانینان آلپ ارتونقا، عیسانین دوغوموندان 624 قاباق اؤلموشدور. 94 ایل سونرا تومروسون کوروش ایله ساواشی اوز وئریب.  اونا گؤره آلپ ارتونقا ایله تومروسون آراسیندا قوهوملوق اولاسی دیر. کوروش 539 ایل عیسانین دوغوموندان قاباق بابلی قاپساییب سونرا مصری دوشونوردو. آنجاق ساکالارین ایلغارینی ائشیدیب دوغویا ساری قاییتدی. کوروش تومروسون یانینا چاپار گؤندریب اونو اؤزویله ائولنمگه چاغیردی. تومروس یوخ دئدی. کوروشدا «آراکس» چایینین اوستونده کؤرپولر قوروب، ساکالارین اؤلکه سینه گیرمگه چالیشدی. تومروس کوروشا قاییتماق یولونو گؤستردی آنجاق «بابل» ایله «لیدیه» کیمی بؤیوک اؤلکه لری باسان کوروش، بیر آدسیز اویماقلا ساواشی چوخ یونگول ساییردی. کوروشون قوشونلارینین بیر قولو ساکالارا یوگوروب، سونرا قاچماغا اوز قویدولار. ساکالار اونلارین پئشینه دوشدولر. تومروسون اوغلو «اسپارگاپیس» دا اونلارین باشچیسی ایدی. کوروشون قوشونلاری اونلارا یوگوروب چوخلارین قیردیلار. اسپارگاپیس توتولدو. بو خبر تومروسا چاتاندا کوروشا یازیب اوغلونون بوشلاماغینی ایسته دی. اسپارگاپیسین اللرینی آچدیلار آنجاق او اؤزون اؤلدوردو. اسپارگاپیسین اؤلومون ائشیدن ساکالار، ایلغاری باشلادیلار. بو ساواش بیر داراشلیق یئرده اوز وئردی. ساکالار «تورانی» آدیندا بیر ساواش قورقوسون ایشلتدیلر. ساواشین سونوندا ایرانلیلار باسیلیب، کوروشدا اؤلدورولدو.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [22.09.18 08:38]
#ضرب_المثل
آبگینه از سنگ می زاید: اوددان کول تؤرر، کولدن اود.

پرویز شاهمرسی, [23.09.18 22:40]
#ترکیب
آب سیل آسا: گور سو (Gur su).

پرویز شاهمرسی, [23.09.18 22:40]
#ترکیب
آتالی سؤز: سخن نمونه.

پرویز شاهمرسی, [25.09.18 20:10]
#تاریخ
جغرافیای پراکندگی ترکان
ترکان بدلایلی بسیار دقیق و مشخص، چنان در عرصة قاره های آسیا و اروپا گسترش یافته اند که نسبت این گسترش نسبت به وطن اولیة آنها 10 به 1 است. یعنی ترکها در طول این جابجایی و گسترش عظیم، در مساحتی 10 برابر قلمرو اولیة خود گسترش یافته اند. شرقی ترین منطقة ترک نشین جهان، یاکوتسکی در روسیه و غربی ترین منطقة جمهوری خودمختار قاقائوز در کشور مولداوی است. شمالی ترین منطقة ترک نشین، شبة جزیرة دمیرداغ (تایمیرتاد) در سیبری شمالی و جنوبی ترین منطقة ترک نشین نیز شهر فیروز آباد در استان فارس است. از شمال تا جنوب 8 هزار کیلومتر و از غرب تا شرق 17 هزار کیلومتر و وسعت منطقة متأثر حدود 25 میلیون کیلومتر مربع است.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [25.09.18 20:33]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
آرادان چیخان (Aradan çıxan)(گریز از وسط):
نوعی بازی کودکانه. بازیکنان در یک ردیف یا کنار دیوار می‎ایستند و از هر دو طرف به نفرات وسطی فشار آورده و فریاد می‎زنند که «آرادان چیخان منیم آروادیم دیر» (هرکس از صف بیرون برود، زن من است). هر کس که در اثر فشار از صف بیرون رفت، بازنده است.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [26.09.18 07:26]
#قاعده
رخداد صوتی «ائلیزیا» (حذف مصوت) در زبان ترکی بصورتهای مختلف رخ می دهد. مثال:
1- حذف مصوت میانی:
خالا اوغلو ← خال اوغلو.
باجی اوغلو ← باج اوغلو.
خزینه ← خزنه.
عریضه ← عرضه.
2- در پسوندهای «ایسه»، ایکن» و اوچون» صدای «ای» حذف می شود:
من ایسه ← منسه.  
اونون اوچون ← اونونچون.
ایلقارایله ← ایلقارلا.
@parvizshahmarasi

+ نوشته شده در جمعه بیست و هشتم آذر ۱۳۹۹ ساعت ۱۲:۲۶ ق.ظ توسط aliroshanzadehizmara  | 

استاد پرویز شاهمرسی=26 سپتامبر2018

پرویز شاهمرسی, [26.09.18 07:26]
#قاعده
رخداد صوتی «ائلیزیا» (حذف مصوت) در زبان ترکی بصورتهای مختلف رخ می دهد. مثال:
1- حذف مصوت میانی:
خالا اوغلو ← خال اوغلو.
باجی اوغلو ← باج اوغلو.
خزینه ← خزنه.
عریضه ← عرضه.
2- در پسوندهای «ایسه»، ایکن» و اوچون» صدای «ای» حذف می شود:
من ایسه ← منسه.  
اونون اوچون ← اونونچون.
ایلقارایله ← ایلقارلا.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [27.09.18 08:54]
#تاریخ
مسئلة کوچ
کوچ بزرگترین حادثه در تاریخ ترکان است. این کوچ از مؤثرترین حوادث بر تاریخ قارة آسیا و اروپاست. در اصل کوچ ترکان به اشکال اولیه یعنی توسعه طلبی و نفوذ تدریجی بوده است. عواملی چون خشکسالی، افزایش سریع جمعیت، کمبود چراگاه و دیگر دلایل اجتماعی، اقتصادی در شکل گیری این کوچ ها نقش داشته اند. این تغییر مکان در طول زمان و بیشتر اوقات آسان نبوده و برعکس دشوار، خونین و فلاکت بار بوده است. حسرت وطن اولیه در گوشت و پوست فرهنگ و ادبیات ترکان تنیده است. در جریان این کوچها، داد و ستد گسترده ای میان زبان ترکان و زبان دیگر همسایگانشان رخ داد. کوچ هونها و اوغوزها بزرگترین کوچها در تاریخ ترکان هستند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [28.09.18 06:51]
#ضرب_المثل
آب و آتش با هم جمع نمی شوند: اود ایله کولشینکی توتماز.

پرویز شاهمرسی, [28.09.18 06:52]
#قیز_آدلاری
آغ پینار: (Ağ pinar) چشمة سفید.
آغتاب: (Ağtab) نور سفید.
آغتاج: (Ağtac) تاج عروس.
آغتان: (Ağtan) پاک چون سپیده.
آغجاسو: (Ağcasu) پاک چون آب.
آغجان: (Ağcan) پاک طینت.
آغ چالار: (Ağ çalar) سفیدگونه.
آغ چالماز: (Ağ çalmaz) سبزه.
آغ چام: (Ağ çam) کاج سفید.
آغ چای: (Ağ çay) سفیدرود. رودخانة صاف و روشن. پاک چون رود. چایی با مخلوط شیر.
آغ خانیم: (Ağ xanım) بانوی سفید.
آغ دام: (Ağ dam) بنای سفید.
آغ دورو: (Ağ duru) سفید و صاف.
آغ دوْغان: (جان)(Ağ doğan) شهباز. زاییده چون ماه.
آغدی: (Ağdı) معصوم.
آغسال / آغسال: (Ağsal) سفیدفام.
آغسل: (Ağsəl) سفیدگونه.
آغ سولا:(Ağ sula) کاملاً سفید.
آغ سولتان:(Ağ sultan) پادشاه پاکیزه.
آغ سوْنا: (جان)(Ağ sona) اردک مادة سفید. سفید و زیبا چون کبک.
آغ صدف: (Ağ sədəf) صدف سفید.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [30.09.18 15:51]
#تاریخ
آیا ترکها تمدن دارند؟
دیرزمانی رسم مألوف در تاریخنگاری این بود که اقوام صحرانشین به صورت اقوام بی تمدن معرفی می شدند. از اقوام صحرانشین به عنوان زنبورهای وحشی بشریت نام می بردند. این دیدگاه بر تاریخنگاری ایرانی تأثیر گذارده است. ترکها نیز در ردیف این اقوام شمرده شده و مورد بی توجهی قرار می گرفتند. به عنوان مثال در کتاب بنیادین «دورة مفرغ در بیشه زارهای اتحاد جماهیر شوروی» که در سال 1987 با نظارت ب. ریباکوف منتشر شده، نام قبایل و طوایف پرشماری آمده ولی حتی نام یک قبیلة ترک ذکر نشده است.  به مرور زمان برخی مورخان مانند لئو گومیلف به این نتیجه رسیدند که تمدن تنها در سنگ خلاصه نمی شود. آثاری که در روی پوست و چوب و استخوان ایجاد می شوند، عمر کمی نسبت به سنگ و گل دارند ولی نمی توان آنها را از گردونه خارج کرد. با این نگرش در سرزمینهایی که ترکان می زیستند، نوع خاصی از تمدن وجود داشته که نه بصورت شهرنشینیهای گسترده بلکه بصورت ابزارسازی پیشرفته، از آن با عنوان «فرهنگ» یاد می شود. مهمترین این دوره های تمدنی از این قرارند:
1- فرهنگ آناو. 2- فرهنگ کلته منار. 3- فرهنگ آفاناسیف. 4- فرهنگ آندرونوف.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [01.10.18 17:17]
#ترکیب
آب شیرین: ساغ سو (Sağ su). جوجوق سو(Cucuq su).

پرویز شاهمرسی, [01.10.18 17:18]
#ترکیب
آتام زمان: زمان نیاکان. قدیم الایام.

پرویز شاهمرسی, [03.10.18 08:33]
#قاعده
سقوط صامت
در زبان ترکی طبق قانون تنبلی زبانی، برخی صامتها به مرور زمان ساقط شده و کلمات کوتاهتر و راحتتر می شوند. مثال:
قورتارماق (تمام کردن) ← قوتارماق.
اوتورماق (نشستن) ← اوتوماق.
آلتداکی (زیرین) ← آتداکی.
کندلی (روستایی) ← کدلی.
اوغرو (دزد) ← اورو.
ساغلیق ← سالیق.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [03.10.18 08:34]
#ضرب_المثل
آتش چنار از چنار است: آغاجی اؤز ایچیندن قورت یئیر.

پرویز شاهمرسی, [05.10.18 07:24]
#اوغلان_آدلاری
آدي باي/آدی بیگ: (Adı bay) بزرگنام.
آدی بللی: (Adı bəlli) نامدار.  
آدیشاد: (Adışad) نامشاد.
آدی شیرین: (Adı şirin) نامشاد.
آدی گؤزل: (Adı gözəl) بهنام.
آدیم: (Adım) نام من. گام. مرحله.
آدین: (Adın) دیگری. جدا. مشهور.
آدینا: (Adına) جمعه. از طرف. بنام.
آدینجیق: (Adıncıq) ممتاز.
آديوار: (Adıvar) زنده نام. نامدار.
آدی یاخشی: (Adı yaxşı) نیکنام.
آذرتاش: (Azərtaş) سنگ آذرین.
آذرچین: (Azərçin) آتش جمع کن.
آراز: (Araz) غوغا. جار و جنجال. جنگ. بخت. اقبال. آرامش. سعادت. نیک بختی. دشمن. پهلوان آذربایجانی. رودخانة ارس. قهرمان منسوب به قوم آس. قهر کرده. با فاصله. درد. بیماری. سرما. سیل. رمضان.
آرازان: (Arazan) خوشبخت.
آرال: (Aral) دریای میان کوهها. دریاچه. اتاق. میانه. جنگل. نیزار دور برکه. جزیره. رشته کوه. یگانگی.
آران: (Aran) جای گرم. دشت. هموار. قشلاق.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [06.10.18 17:27]
#ترکیب
آب صاف جلوی سیل: قاچار سو (Qaçar su).

پرویز شاهمرسی, [06.10.18 17:28]
#ترکیب
آتان ساتان: (Atan satan) لنگ دراز.

پرویز شاهمرسی, [07.10.18 16:16]
#تاریخ
ترکمنها جایگاهی ویژه در میان ترکان دارند. آنها از نظر نژاد و زبان جزء اصیلترین ترکان است. در واقع آنها حلقة اتصال دو شاخة غربی و شرقی ترکان یا همان اوغوزها و اویغورها هستند. ترکمنها خود از شاخة اوغوز هستند ولی بخوبی این حلقة واسط را تشکیل داده اند. رسم الخط مورد استفادة ترکمنها باعث انتقال و حتی خوانش راحت رسم الخط اویغوری شده است. به گفتة واسیلی بارتولد ترکمنها در میان قبایل ترک تنها قبیله ای هستند که شاعر ملی خود را دارند: مختومقلی فراغی. این شاعر چکیدة هویت ترکمنی است و اشعار او نیز تداعی کنندة روح این قبیله است. نقشی که فراغی در هستی ترکمنها دارد مانند نقش امیرعلیشیر نوایی در حیات شاخة جغتایی یا ازبکی امروزی است. ترکمنها از نظر حفظ نمادهای مادی و معنوی ترکی در میان ترکان ایران سرآمد هستند. آنها توانسته اند به نحوی بارز لباس، آداب و رسوم و حتی رسم نامگذاری اصیل را حفظ کنند. از آنجا که فعالیت فرهنگی در میان ترکمنها برعکس آذربایجان صبغة سیاسی ندارد، فضای بازتری برای این گونه فعالیتها در میان ترکمنها وجود دارد. با این وجود ترکمنها نیز مانند تمام ترکان ایران از تبعیضات فرهنگی و اقتصادی، خودباختگی نسل جوان و بویژه عدم تحصیل به زبان مادری رنج می برند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [08.10.18 17:24]
#قاعده
رخداد سقوط هجا در زبان ترکی نیز مانند زبانهای دیگر رخ می دهد. علت این امر آسان شدن تلفظ واژگان است. یکی از موارد حذف به قرینه است. هنگامی که دو هجای مشابه یا هموزن، پهلوبه پهلو قرار بگیرند، یکی از آنها حذف می شود. مثال:
آلدینیز (گرفتید) ← آلدیز.
بیلیرسینیز (می دانید) ← بیلیرسیز.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [09.10.18 11:25]
#تاریخ
داستان بوزقورت (روایت نخست):
گؤگ ترکها با همنژادانشان (هونها)، از سرزمین «صو» واقع در شمال سرزمین هون خارج شد. نام فرمانده و رهبر آنها «قاپان پو» بود. او 16 برادر داشت. مادر یکی از آنها یک گرگ بود. آن جوان بر بادها و بارانها حکم می‎راند.
دشمنان گؤگ ترکها، به یک حمله، همه برادران را کشتند. تنها این جوان از این فلاکت جان سالم بدر برد. او دو همسر داشت: یکی دختر خدای بهار و دیگری دختر خدای زمستان بود. او از هر کدام این همسران، دو پسر یافته بود. مردم «نوتولوشه» بزرگترین پسران را به عنوان خاقان برگزیدند. نام او ترک بود. ترک 10 همسر داشت. همه فرزندانش نام مادران را گرفتند. یکی از آنها که نام مادرش آسئنا (گرگ ماده) بود، خاقان ترک شد. نام او نیز آشینا بود.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [10.10.18 07:56]
#تاریخ
داستان بوزقورت (روایت دوّم):
جد بزرگ ترکان، در سواحل غرب دریای خزر می‎زیست. مردم او شاخه‎ای از هون‎ها بودند و آسینه نام داشتند. قبیله آشینه یا آشینا در هجوم یکی از اقوام همسایه نابود شد. از میان آنها تنها یک پسر زنده ماند. دشمنان بر او رحم آورده و از جانش گذشتند. دستها و پاهایش را بریده و در یک نیزار انداختند. پس از رفتن دشمن، یک گرگ ماده پسر را یافته و از او پرستاری کرد. چون پسر بزرگ شد، با گرگ ازدواج کرد و گرگ حامله شد. گرگ از ترس دشمنان، پسر را برداشته و به ساحل شرقی دریاری خزر برد و میان کوههای آلتای جای داد. گرگ در غاری میان کوهها 10 پسر آورد. ده پسر بزرگ  شده و ازدواج کردند. از هر کدام یک قبیله به وجود آمد. یکی از آنان قبیله آشینا بود. آشینا به عنوان رهبر ترکان انتخاب شد چرا که داناترین برادران بود. برای اینکه ریشه و تبارش مشخص باشد، پرچمی بر مقابل چادرش نصب کرد و بر نوک آن یک کله گرگ نصب کرد. پس از سالهای طولانی شخصی به نام «آسئنچه» به عنوان رهبر قوم آشینا برگزیده شد و قبیله‎اش را از آن مکان کوهستانی بیرون آورد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [11.10.18 07:44]
#قاعده
قانون هم آوایی لبی:
در زبان ترکی هماهنگی صداها از لحاظ وضعیت لبها در تلفظ کلمات صورت می گیرد:
1- اگر هجای نخست کلمه دارای صائت راست باشد، همة صداهای بعدی نیز راست خواهند بود. مثال:
باس+ماق > باسما، باسماچی، باسماچیلار، باسماچیلارین، باسماچیلارینکی
2- اگر هجای نخست کلمه دارای صدای گرد باشد، صداهای بعدی بر دو گونه خواهند بود:
الف) هرگاه هجای دوم دارای صدای گرد باشد، صداهای بعدی گرد خواهند بود. مثال: سورو (گله)، سوروچو، سوروچولوک
ب) هرگاه هجای دوم دارای صدای باز باشد، صداهای بعدی نیز صدای باز خواهند داشت. مثال: بولا(بهم بزن)، بولاما، بولاماق، بولاماقدا
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [11.10.18 07:46]
#قیز_آدلاری
آغ قو:(Ağ qu) قوی سفید.
آغ قیز: (Ağ qız) دختر سفید. سفیدگونه.  
آغ قیزیل: (Ağ qızıl) طلای سفید.
آغ کؤنول: (Ağ könül) پاکدل.
آغ گؤزل: (Ağ gözəl) زیبای سفید.
آغ گول: (Ağ gül) گل سفید.
آغ گوموش: (Ağ gümüş) سیمین.
آغلار بولوت: (Ağlar bulut) ابر بارانی.
آغلارگول:(Ağlar gül) گل گریان.
آغ مارال: (Ağ maral) سفید و زیبا چون مارال. مارال بزرگ.
آغ موت: (Ağ mut) روشن و مبارک.
آغ ناز: (Ağnaz) نازنین سفید.
آغونا: (Ağuna) کبک.
آغ یاغیش: (Ağ yağış) باران درشت دانه. باران شدید و کوتاه مدت که بیشتر در اوایل تابستان ببارد.
آغیر بوداق: (Ağır budaq) شاخة پربار.
آغیزی بال: (Ağızı bal) شیرین زبان.
آغینای: (Ağınay) بانوی هنرمند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [12.10.18 08:28]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
آرادان خیرمامکو  (Aradan xırmaməko): نام نوعی بازی جمعی در اوجان.
افراد در دو گروه بازی می‎کنند. گروه اول می‎دوند و افراد گروه دوم، آنها را دنبال می‎کنند. طوری که دو نفر یک نفر را تعقیب می‎نمایند. آنها دقت می‎کنند که آن یک نفر برگشته و از میان آنها نگذرد. اگر آن یک نفر موفق به این کار شود، در حین گذشتن از میان آنها فریاد می‎زند «آرادان خیرمامکو» (احتمالاً یعنی من از میان شما گذشتم). بدین ترتیب او یک امتیاز کسب می‎کند. این بازی را در برخی جاها «آرادان خیر» و در توفارقان «آرادان گیر» نیز می‎گویند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [12.10.18 08:28]
#ضرب_المثل
آتش را به آتش ننشانند: قانی قان ایله یومازلار.

پرویز شاهمرسی, [13.10.18 21:09]
#تاریخ
داستان ارگنه قون:
در میان قبائل ترک هیچ کدام به قدرت گؤگ ترکها نبودند. تمام قبائل متحد شده و بر آنان تاختند ولی شکست خوردند. در دومین ایلغار حیله‎ای به کار بردند و از برابر قشون گؤگ ترک گریختند. ترکان نیز آنان را تعقیب کرده و از سرزمین خود بیرون آمدند. دشمنان به یکباره بازگشتند و بر ترکان یورش آوردند. دشمنان پیروز شدند. گؤگ ترکها به قتل رسیدند و فرزندانشان همراه دشمنان به بردگی برده شدند. پسر کوچک خاقان گؤگ ترک با نام «قایان» و برادرزادة خاقان گؤگ ترک با نام «توقوز» از دست دشمنان گریخته و به وطن بازگشتند. آنان چند گاو و گوسفند خریده و از ترس دشمنان به سوی کوهی رفتند که از راه آن تنها یک  شتر می‎توانست عبور کند. به جایی رسیدند که در آنجا آبهای روان، چشمه‎ها، علفهای گوناگون، درختان میوه و شکار وجود داشت. آنها در آنجا جای گرفته و خدای را سپاس گفتند. آنجا را ارگنه قون (ارگنه یعنی سینه کش کوه و قون یعنی برجسته) نامیدند.
400 سال بعد حیوانات و افراد قبیله تا آنجا زیاد شدند که دیگر ارگنه قون گنجایش آنها را نداشت. در این زمان به گفتگو پرداختند که از آنجا خارج شوند. گفتند از پدرانمان شنیده‎ایم که بیرون از ارگنه قون، صحراهای پهناور و زیبا وجود داشته و آنجا وطن اصلی ماست. بیایید راهی از میان کوهها یافته و به آنجا بازگردیم. آهنگری که در میان آنها بود گفت: در اینجا معدن آهنی هست که اگر آنجا را ذوب کنیم، راهی گشوده می شود. در جایی که آهنگر گفته بود آتش برپا کرده و آنجا را ذوب کردند. گذری باز شد. آنها آن روز را به خاطر سپرده و از ارگنه قون بیرون رفتند. از آن روز در گؤگ ترکها این رسم به وجود آمد که آن روز را عید بگیرند. هنگام خارج شدن گؤگ ترکها از ارگنه قون، «پورته چنه» از تبار قایان، خاقان آنها بود.
@parvizshahmarasi‍

پرویز شاهمرسی, [14.10.18 14:59]
#اوغلان_آدلاری
آرتا: (Arta) مرتبه. رتبه. مقدس.
آرتابای: (Artabay) سپهسالار.
آرتام: (Artam) باارزش. رجحان. برتری. پایان. بهره.
آرتان: (Artan) افزایش یابنده. زمان طلوع خورشید. خرابکار.
آرتوم: (Artum) کوشا. باارزش.
آرتون: (Artun) جدی. متین. باوقار. باوجدان. زیره (گیاه).
آرتی اینال: (Artı inal) رفیق شفیق.
آرتیر: (Artır) زیاد شونده.
آرتیری: (Artırı) برکت. افزایش.
آرتین: (Artın) معصوم. سرشار. بلور.
آرجان: (Arcan) خوش نهاد. دلیر. قوی.
آرچان: (Arçan) روشن. نورانی.
آرچین: (Arçın) غیور. باناموس. مأمور. کدخدا. کمان.
آرخان: (Arxan) رهبر پاک. عقب. پس. طناب. طرف. دور. نهایت.
آردال: (Ardal) نایب قهرمان.
آردالان: (Ardalan) مردافكن.
آردالی: (Ardalı) نایب قهرمان.
آردان: (Ardan) پیرو. محجوب.
آردای: (Arday) ولیعهد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [15.10.18 17:32]
#قاعده
صفت تفضیلی: صفتی است که نشانة برتری چیزی از چیزی دیگر است. علامت صفت تفضیلی (راق) است. مانند: سوْیوق (سرد) ← سوْیوق راق (سردتر)
-(داها) نیز علامت دیگری برای صفت تفضیلی است که پیش از صفت می‎آید. مانند: سرین (خنک) ← داها سرین (خنکتر)
-علامتهای (لوق، لیق، لوک و لیک) نیز بعد از قید مکان آمده و صفت تفضیلی درست می‎کنند. مانند: گئری (عقب) ← گئری لیک (عقبتر)
-علامتهای (لاشماق) و(لشمک) نیز به آخر صفت و قید اضافه می‎شوند و صفت تفضیلی می‎سازند. مانند: یاخین (نزدیک) ← یاخینلاشماق (نزدیکتر شدن) (لاشماق) در کلمات دارای مصوتهای ضخیم و (لشمک) در کلمات دارای مصوتهای ظریف استفاده می‎شوند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [16.10.18 08:48]
#ترکیب
آت اوچوران: (At uçuran) پرتگاه.

پرویز شاهمرسی, [16.10.18 08:48]
#ترکیب
آب صنعتی: ایش سویو (Iş suyu).

پرویز شاهمرسی, [17.10.18 09:52]
#ضرب_المثل
آتشش را ندیدیم، دودش چشممان را کور کرد: قیزیشمادیق ایستی سینه، کور اولدوق توستوسونه.

پرویز شاهمرسی, [17.10.18 09:54]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
آرادا ووردو (Arada vurdu)(وسطی):
نوعی بازی با توپ. دو دسته با تعداد بازی می‎کنند. یک دسته مستطیل یا دایره‎ای تشکیل می‎دهد و دستة دیگر در وسط دایره قرار می‎گیرند. دستة بیرونی سعی می‎کند با پاس دادن توپ، بازیکنان وسط دایره را بزند. هرکس که توپ به او اصابت کند، از بازی خارج می‎شود. بازی تا مرحلة خوردن همه ادامه می‎یابد. گاه چند نفری باقی می‎مانند و تشویق می‎شوند و جای دو گروه باهم عوض می‎شود.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [18.10.18 09:03]
#قیز_آدلاری
آل آلتون: (Al altun) پرنسس.
آلا: (Ala) سرخ.
آلا بیکه: (Ala bikə) دختر بزرگ.
آلا بیگیم: (Ala bəyim) بانوی روشن.
آلا تان: (Ala tan) شفق سرخ.
آلاجان: (Alacan) تنومند.
آلا خانیم: (Ala xanım) خانم بزرگ.
آلار: (Alar) شفق. سرخ. طلایی. صبح کاذب. زردی. گیرنده. محصول.
آلارا: (Alara) بانوی شهلاچشم.
آلارتای: (Alartay) مانند شفق.
آلا زر: (Ala zər) طلای بزرگ.
آلاشیار: (Alaşyar) یار خوشگل.
آلا گؤز: (Ala göz) خمار. چشم آبی.
آلاگول: (Ala gül) گل رنگارنگ.
آلان چیچک: (Alan çiçək) گل شفق.
آلان گؤز: (Alangöz) چشم خمار.
آلان گول: (Alan gül) گل شفق.
آل اوچقون: (Al uçqun) شرارة سرخ.
آلپ آنا: (Alp ana) مادر دلاور.
آل تاج: (Al tac) تاج سرخ.
آلتانیار: (Altanyar) یار سرخ و طلایی.
آلتون آی: (Altun ay) ماه طلایی.
آلتون تئل: (Altun tel) گلابتون.
آلتون یار: (Altun yar) یار طلایی.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [19.10.18 07:35]
#قاعده
رخداد صوتی «دسیمیلاسیون» (تغییر صدا)، هم در واژگان دخیل و هم در واژگان اصیل ترکی نمایانگر می شود. مثال:
قرار (تصمیم) ← قرال.
ضرر (زیان) ← ضرل.
اوچ (پرواز کن) ← اوش.
آج (گرسنه) ← آژ.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [20.10.18 13:05]
#کنایه
آت اورک: (At ürək) نترس. بی‎باک.

پرویز شاهمرسی, [20.10.18 13:05]
#ترکیب
آب گازدار: آرشان(Arşan). اریک سو(Ərik su).

پرویز شاهمرسی, [21.10.18 17:04]
#تاریخ
تأثیر منفی ایرانشناسان بر شناخت درست تاریخ ترک
زمانی که اروپاییان در سدة نوزدهم میلادی در ادامة موج رمانتیسم، به شرق پرداخته و به جهان ترکان برخورد کردند، برای ورود به این جهان از ایرانشناسی استفاده کردند. ایرانشناسی پلی برای شناخت ترک شناسی شد. این مسیر معیوب، باعث انتقال آموزه های نادرست ایرانشناسان به شرقشناسان شد. در سومین کنفرانس بین المللی توکولوژی که از 10 تا 12 اکتبر 1980 در شهر تاشکند برگزار شد، پروفسور م. زکیف ترک شناس بزرگ تاتار اشاره کرد که منابع زبانی ترکان پیش از هونها اساساً توسط ایرانشناسان بررسی شده است. آنان اقوام پیش از هون مانند سکاها و تخارها و کوشانها را به عنوان مردمان ایرانی زبان معرفی کرده اند. در نتیجه این فرضیة نادرست شکل گرفته است که تمدنهای باستانی قفقاز شمالی، حوضة ولگا و اطراف اورال و سیبری غربی، آسیای مرکزی، قزاقستان و آلتای بطور نامشروط مربوط به قوم ایرانی بوده اند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [22.10.18 18:59]
#ضرب_المثل
آخر سائسی کاه کشی است: پئشنگین سونو تورباکئش اولار.

پرویز شاهمرسی, [23.10.18 07:23]
#قاعده
صفت عالی: صفتی است که برتری چیزی را بر تمام همنوعانش نشان می‎دهد. علامت صفت عالی در زبان ترکی (ان) است. یاخشی (خوب) ← ان یاخشی (بهترین)

پرویز شاهمرسی, [23.10.18 07:24]
#اوغلان_آدلاری
آردیم: (Ardım) گام. قدم.
آردین: (Ardın) پشت. پشتیبان.
آردیوار: (Ardıvar) جاوید. متمادی.
آرزوم: (Arzum) آرزوی من.
آرزومان: (Arzuman) آرزومند.
آرسال: (Arsal) سخت. دلاورگونه. مردانه. برجسته. زن شوهردوست.
آرسام: (Arsam) عزت.
آرسان: (Arsan) مانند قهرمانان. شاد. دلاور پرآوازه. پاکنام.
آرسلان: (جان)(Arslan) شیر.
آرسون: (Arsun) افندی. سرور. به راحتی رسیده. آرام.
آرسوْی: (Arsoy) از تبار دلیران.
آرسیق: (Arsıq) موخرمایی. مایل. خمیده.
آرسیلان: (جان)(Arsılan) شیر.
آرسین: (Arsın) استقلال. رهایی. رها. آزاد. معصوم. تجزیه. آزمایش. دلاورگونه. همانند پهلوانان.
آرشاک: (Arşak) پهلوان شکست ناپذیر. کاسة زانو.
آرغاز: (Arğaz) نه لاغر و نه چاق.
آرقان: (Arqan) کمند.
آرقای: (Arqay) همه جانبه. شاخه شاخه.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [24.10.18 07:40]
#تاریخ
ترکها و فرهنگ آناو
4000 سال قبل از میلاد مسیح خرده تمدنی به صورت فرهنگ در شرق دریای خزر بوجود آمد. آثار و نشانه های این فرهنگ در جایی به نام «آناو» در نزدیکی شهر کنونی عشق آباد در ترکمنستان بدست آمده است. زیورآلات مسی و آجرهای خشک شده در برابر آفتاب، نمونه های یافت شده از این فرهنگ هستند. نشانه هایی نیز از پرورش اسب، گوسفند و گاو یافت شده است. فرهنگ آناو نخستین صحنة تعامل ترکان با مفاهیم تمدنی بوده که تاکنون یافت شده است. فرهنگ «آناو» در حقیقت مرحلة ثانویه از حیات بشر در سرزمین ترکان است که انسانهای باستان در اراضی یاکوت بجا نهاده اند. آثاری که متعلق  20 تا 10 هزار سال قبل از میلاد می باشد ولی هنوز چند و چون آن بر جهان علم شناخته نیست.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [25.10.18 15:00]
#کنایه
آت اوزلو: پررو. بی شرم.

پرویز شاهمرسی, [25.10.18 15:01]
#ترکیب
آب گریز: سو آلماز (Su almaz).

پرویز شاهمرسی, [26.10.18 17:13]
#تاریخ
جایگاه آلپ در حیات ترکان
آلپ در زبان ترکی به معنای پهلوان است ولی کسب این عنوان شرایطی داشت. این شرایط بنا به عادت ترکان 9 تا بودند:
1- دل استوار. 2- بازوی توانا. 3- غیرت. 4- اسب خوب. 5- لباس ویژه. 6- کمان. 7- شمشیرخوب. 8- سرنیزه. 9- یار موافق.
دارندة این شرایط عنوان «آلپ» را دریافت می کرد ولی هر آلپ نشانه هایی مرتبط با دلاوری خود به لباسش نصب می کرد. آلپهایی که فداکاریهای بزرگی کرده بودند، منگولة طلایی بر گردن می آویختند. آلپهایی که پلنگ را با تیر شکار کرده بودند، دم پلنگ را از کمربندشان می آویختند. آلپهایی که پرنده را با یک تیر می زدند، مجاز بودند که تاج پردار بر سر نهند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [27.10.18 16:53]
#قیز_آدلاری
آلچین: (Alçın) پهلو و کنارة کوه. سرخ. پرنده‌ای کوچک و قرمز رنگ.
آلداواج: (Aldavac) فریبا. افسونگر.
آلساق: (Alsaq) خنده رو.
آل شال: (Al şal) شال سرخ.
آلقادین: (Alqadın) حمیراء.
آل گول: (Al gül) گل سرخ.
آلما: (Alma) سیب.
آلماباغ: (Almabağ) باغ سیب.
آلماتای: (Almatay) مانند سیب.
آلماخان: (Almaxan) (جان) سنجاب.
آلمارا: (Almara) مو قرمز. مار سرخ.
آلماقیز: (Almaqız) دختر مانند سیب.
آلماگول: (Alma gül) گل سیب.
آلمام: (Almam) سیب من.
آلمایی: (Almayı) زیبا مانند سیب.
آلمینا: (Almına) زیبا چون مینای سرخ.
آلیاناق: (Alyana) لُپ قرمز.
آلیش: (Alış) انس. الفت.
آلیملی: (Alımlı)  جذّاب.
آلین: (Alın) سرخ. پیشانی.
آلینا: (Alına) سرخ.
آلین دانی: (Alın danı)  پیشانی بند.
آلینشای: (Alınşay) پارچة تاج عروس.
آمات: (Amat) مؤدب.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [27.10.18 16:54]
#ضرب_المثل
آدم به آدم بسیار ماند: آلما آلمایا بنزر.

پرویز شاهمرسی, [28.10.18 15:44]
#قاعده
صفت فاعلی: صفتی است که کننده کار را نشان می‎دهد. علامتهای صفت فاعلی عبارتند از:
-الف) (ان) و (آن) مانند: گؤرن (بیننده) و قازان (حفر کننده)
-ب) (ین) یا (یان) مانند: دینله ین(شنونده) و آغلایان(گریان)
-ج) (آرقی) یا (ارگی). مانند: قالارقی (ماندگار) و گئدرگی ( رفتنی)
صفت فاعلی را اسم فاعل نیز می‎نامند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [29.10.18 19:50]
#تاریخ
ترکها و فرهنگ کلته منار
3000 سال قبل از میلاد مسیح خرده تمدنی بصورت فرهنگ در پیرامون دریاچة آرال وجود داشت که آثار آن از جایی به نام «کلته منار» بدست آمده است. از این آثار می توان به کوزه هایی با شیارهای ظریف، بدون دسته و دهان گشاد اشاره کرد. فرهنگ کلته منار حد فاصلی مهم میان فرهنگ آناو و فرهنگ آفاناسیف است. همچنین حلقه ای مهم از تاریخ تمدنی و فرهنگی ترکان است که به تدریج رو به پیشرفت نهاده و آماده تبدیل به فرهنگی بومی و اصیل می شود.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [30.10.18 07:52]
#کنایه
آت اوستو: (At üstü) سرسری. کار با عجله. برای یک لحظه. بدون وقت.

پرویز شاهمرسی, [30.10.18 07:53]
#ترکیب
آب لمبو: شالاق(Şalaq). تیتداق(Tıtdaq).

پرویز شاهمرسی, [31.10.18 08:02]
#اوغلان_آدلاری
آرقوتای: (Arqutay) دلاور مسعود.
آرگون: (Argün) روز تمیز.
آرلان: (Arlan) گرگ نر. دلاور.
آرلی: (Arlı) محجوب. غیور.
آرمان: (Arman) قابل جستجو. باادب. نیکو. هدف. خیال. دوردست.
آرماندی: (Armandı) محبوب.
آرمین: (Armın) آرام. ملایم. نرم.
آروز: (Aruz) مجرّب. کاردان.
آریخان: (Arıxan) سرور پاکیزه.
آریق: (Arıq) معصوم. بی گناه. لاغر.
آریم: (Arım) دلاور.بزرگ. خستگی.
آریمان: (Arıman) مرد پاکیزه.
آرین: (Arın) تمیز. نیکو. بزرگ. سنگین. دشوار. ژرف.
آزای: (Azay) شکایت. نادر.
آز تکین: (Az təkin) شاهزادة ممتاز.
آزقیر: (Azqır) نادر. کمیاب.
آزماز: (Azmaz) گمراهی ناپذیر.
آزنا: (Azna) راه تنگ.
آساق: (Asaq) خواسته. پریشان.
آسای: (Asay) آویزان. مهربان.
آسپار: (Aspar) مفید. سودمند.
آسپاروخ: (Asparux) هدیة دوست.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [01.11.18 08:09]
#تاریخ
تمدن آفاناسیف
از 2500 تا 1700 سال قبل از میلاد تمدنی در صحرای آباقان وجود داشته که به نام «تمدن آباقان» یا «تمدن آفاناسیف» مشهور شده است. این تمدن قدیمی ترین محیط تمدنی است که در وطن اصلی ترکان دیده شده است. از این تمدن آثاری چون سوزنهای استخوانی، پیکانهایی از سنگ چخماق، چاقوی مسی، کوزه های ساده و آلات دست ساز انسان یافت شده است. مردمان ترک در این زمان اسب و گوسفند پرورش می دادند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [02.11.18 07:49]
#ترکیب
آبله مرغان: توْیوق چیچگی(Toyuq çiçəyi). سو چیچگی (Su çiçəyi). قاراميق (Qaramıq).

پرویز شاهمرسی, [02.11.18 07:50]
#کنایه
آت اولاغی: لندهور. گنده بک.

پرویز شاهمرسی, [03.11.18 17:38]
#قاعده
صفت حالت: صفتی است که حالت شخص یا چیزی را نشان میدهد. برای ساختن صفت حالت باید (آ) یا (ـه) یا (ه) را به آخر ریشه اضافه نموده و کلمة بدست آمده را یکبار دیگر تکرار کنیم.
مثال: گول (بخند) ← گوله گوله (خندان)  
آخ (جاری شو) ← آخاآخا (روان)
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [04.11.18 22:28]
#ضرب_المثل
آدم نترس، سر سالم به گور نبرد: قورخولو باش سلامت قالار.

پرویز شاهمرسی, [05.11.18 21:21]
#تاریخ
ترکها و فرهنگ آندرونوف
از 1700 تا 1200 سال قبل از میلاد مسیح دوران برپایی فرهنگ آندرونوف بود. این فرهنگ تمام سرزمینهای میان رود یاییق تا کوههای آلتای را در بر می گرفت. این فرهنگ ادامة فرهنگ آفاناسیف بود. از آثار این فرهنگ می توان به سوزنها و پیکانهای استخوانی و همچنین ابزار طلایی و مفرغی اشاره کرد. ترکها در این زمان اسب و گوسفند پرورش می دادند. در فرهنگ آندرونوف ظروف سفالی بسیار هنرمندانه تزئین شده اند. در سال 1960 س. چرنیکوف در کتابی با نام «دورة مفرغ در قزاقستان شرقی»  به موضوعی بسیار مهم اشاره کرد. او بر اساس مستندات باستانشناسی چنین گفت که قبایل ترک زبان، حاملان فرهنگ آندرونوف بوده اند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [06.11.18 08:15]
#قاعده
صفت مشبهه: آن است که به دارندة صفتی به طور دائم و همیشگی دلالت نماید. علامتهای آن عبارتند از:
-(چی) بعد از اسم می‎آید. مانند: چؤرک (نان)  ←چؤرکچی (نانوا)
-(ایجی) یا (اوجو) بعد از ریشه می‎آید. مانند:
یاز(بنویس) ← یازیجی (نویسنده).  اوْخو (بخوان) ← اوْخوجو(خواننده).
-(ماز) یا (مز) بعد از ریشه می‎آید. مانند:
قال (بمان) ← قالماز (فانی)
سؤن (خاموش شو) ← سؤنمز(همیشه روشن)
-(آر) یا (ار) بعد از ریشه می‎آید. مانند:
باخ (نگاه کن) ← باخار (نگران). بیل (بدان) ← بیلر(داننده)
-(آق) یا (اک) بعد از ریشه می‎آید.مانند:
قوْرخ (بترس) ← قوْرخاق (ترسو). تلس (عجله کن) ← تله سک (عجول)
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [07.11.18 08:38]
#قیز_آدلاری
آماتلی: (Amatlı) مناسب. برازنده.
آمانا: (Amana) خداحافظ.
آمانای: (Amanay) ماه روشن.
آماندا: (Amanda) محفوظ. عفیف.
آمانقیز: (Aman qız) دختربس.
آمان گول: (Aman gül) گل سالم.
آمانلی: (Amanlı) مطمئن. سالم.
آمان یوْل: (Amanyol) راه سالم.
آنا: (Ana) مادر.
آنا باجی: (Ana bacı) خاله.
آنا بیگیم: (Ana bəyim) بانوی ارجمند.
آنا بیلیم: (Ana bilim) مادر دانش.
آناتای: (Anatay) همانند مادر.
آنا خاتین: (Ana xatın) مادر ارجمند.
آناخان: (Anaxan) بانوی ارجمند.
آناخانیم: (Anaxanım) خانم بزرگ.
آناداغ: (Anadağ) مادر استوار.
آنادیل: (Anadil) زبان اصلی. بلبل.
آنارقیز: (Anarqız) دختر فهمیده.
آناسی: (Anasi) مادرش.
آناقیز: (Anaqız) دختری که در خانوادة فقیر به دنیا آمده و از کودکی کارهای خانه را برعهده گرفته. دختر یتیمی که مادر او را بزرگ کرده باشد. پیردختر. دختربچة دوست داشتنی.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [08.11.18 08:34]
#ترکیب
آب ماست: هوببگی (Hübbəyi).

پرویز شاهمرسی, [08.11.18 08:35]
#اصطلاح
آت ایزی ایت ایزی: خوب و بد.

پرویز شاهمرسی, [09.11.18 09:35]
#تاریخ
جایگاه عدد 9 در میان ترکان
در زبان ترکی عدد 9 را «دوققوز» می گویند. این واژه در اصل «دوغقوز» است. دوغقوز یعنی بیرون زدن یک چیز برجسته از جای ثابت و هموار. این جای ثابت همان «قوز» است. دوققوز مجموعه ای است ثابت که می خواهد واحدی بزاید. ترکان عدد 9 را مقدس و آخرین عدد یک رقمی و مجموعة ثابت یک رقمی می دانستند. ترکها 9 نفر را یک گروه یا «اوب»، 9 خانواده را یک «بؤلوک» و 9 «اوب» را یک «اویماق» می گفتند. هر 9 نفر با یک «آبا» جدا می شد. ترکها مجموعه را 9 تا 9 کامل می کردند. («زبان ترکی دریچه ای بسوی زبانشناسی همگانی» ابوالفضل نصیری) در میان ازبکها نیز هم اکنون ابزار کوچک مانند استکان در گروههای 9 تایی در جهیزیة عروس گذاشته می شود.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [10.11.18 16:54]
#ضرب_المثل
آدینه اش را گم کرده: قیرخ ایلین یولچوسودور ایندی سوروشور جوما گئجه سی دی؟

پرویز شاهمرسی, [11.11.18 18:50]
#اوغلان_آدلاری
آسقاوول: (Asqavul) جلاد. قهار.
آسقین: (Asqın) مطیع. وابسته.
آسلان: (Aslan) شير(حيوان).درصد. فایده.
آسلانتاش: (Aslantaş) شیرآسا.
آسوتای: (Asutay) ناآرام چون اسب سرکش.
آسیب: (Asıb) امکان. هنر. اندازه.
آسیق: (Asıq) آویخته. وابسته.
آسیقلی: (Asıqlı) سودمند.
آسیل: (Asıl) عالی. ارزشمند.
آسیم: (Asım) شک. تردید.
آشان: (Aşan) افتان. باعزم.
آشای: (Aşay) نهایت. غایت. افتان.
آشتال: (Aştal) ته تغاری.
آشمیش: (Aşmış) غیور. عبور کرده.
آشور: (Aşur) با غیرت. شکست ناپذیر.
آشولا: (Aşula) مردی با ارادة خلل ناپذیر.
آشی: (Aşı) عبور. گذر. خاک رس.
آشیر: (Aşır) زمان. دوره. عصر.
آشیرا: (Aşıra) واسطه. بالکن.
آشیلماز: (Aşılmaz) شکست ناپذیر.
آغابوتا: (Ağabuta) بخشش الهی.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [12.11.18 18:09]
#قاعده
صفت مبالغه: آن است که داشتن صفتی را به طور زیادت و فراوانی بیان کند. علامتهای صفت مبالغه عبارتند از:
-(قان) یا (گن) بعد از ریشه می‎آید. مانند:
چالیش (بکوش) ←  چالیشقان (بسیار کوشنده)
دؤگوش(بجنگ) ←  دؤگوشگن (بسیار جنگنده)  
-(آغان) یا (آگن) بعد از ریشه می‎آید. مانند:
دور(به ایست) ←  دوراغان (ایستا). از (له کن) ←  ازگن (له کننده)
-(غون) ، (غین)، (گون) و (گین) مانند:
جوْش (به خروش آی) ←   جوْشغون (خروشان)
آز(گمراه شو) ←   آزغین (گمراه). اوز (شنا کن) ←  اوزگون( شناگر)
کس (ببر) ←   کسگین (برنده)  
-(قاج) یا (گج) . مانند:
اوتان (خجالت بکش) ←   اوتانقاج (خجالتی)
ارین (تنبلی کن) ←  ارینگج (تنبل)
-(جیل) یا (جول) بعد از اسم یا قید می‎آید. مانند:
باها (گران) ←  باهاجیل (گرانفروش). دؤزوم (صبر) ←  دؤزومجول (صبور)
-(ته) یا (تا) بعد از اسم فاعل می‎آید. مانند:
گزن (گردشگر) ←  گزنته (کسی که بسیار گردش کند)
آچان (گشاینده) ←  آچانتا (بسیار گشاینده)        
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [13.11.18 09:41]
#ترکیب
آتایاوی: (Ata yavı) دشمن پدری. دشمن جان.

پرویز شاهمرسی, [13.11.18 09:42]
#ترکیب
آب مصفّی: چایبار(Çaybar).

پرویز شاهمرسی, [14.11.18 08:39]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
آشیرما (Aşırma): نام نوعی کُشتی محلی که در خوی انجام می‎شود. کُشتی گیران با نرمشی که همرا با نواختن ساز و دهل است، کار خود را شروع می‎کنند. پس از نرمش، کُشتی شروع می‎شود. برنده فردی است که بتواند کمر حریف را گرفته  او را بلند کند و بر زمین زند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [15.11.18 08:20]
#تاریخ
ترکها و فرهنگ قاراسوق
از 1200 تا 700 سال قبل از میلاد فرهنگی به نام قاراسوق، در حوضة رود قاراسوق از شاخه های رود یئنی سئی برپا بود. آثار این فرهنگ در محدوده ای گسترده از سیبری جنوبی، منطقة بایکال، مغولستان و حوضة رود «یئتدی سو» یافت شده است. فرهنگ قاراسوق از یک طرف ادامة فرهنگ آندرونوف بوده و از طرف دیگر بدلیل کشف و استعمال آهن، یکی از مراحل مهم تمدنی در تاریخ ترکان است. ارابه های چهارچرخه، چادرهای نمدی قابل باز و برپا شدن و لباسهای بافته شده از قماش پشم گوسفندی  نمونه ای جالب از یک پیشرفت سریع هستند. در آثار این فرهنگ مس را با موادی مانند قلع و آرسنیک آمیخته اند. گذاشتن خوردنی و نوشیدنی در داخل مزار، نخستین بار در این فرهنگ دیده می شود. نخستین نمونه های دهنه های ساخته شده از استخوان و شاخ حیوان و آسیابهای دستی در اینجا دیده می شوند. فرضیة غالب آن است که این فرهنگ متعلق به نیاکان یکی از قبایل ترک به نام «تینگ لینگ» بوده است.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [16.11.18 08:20]
#قیز_آدلاری
آنا قیلینج: (Anaqılınc) مادر دلاور.
آنا گول: (Ana gül) مادری چون گل.
آنالی: (Analı) دارای مادر.
آنام: (Anam) مادرم.
آنامالیم: (Anamalım) همة هستی من.  
آنام تکین: (Anam təkin) مانند مادرم.
آناوان: (Anavan) مادرگونه.
آنای: (Anay) مادر. خواهر بزرگتر.
آنلی: (Anlı) حافظه. آرام. متین. هوشمند. فهیم.
آنلی شانلی: (Anlı şanlı) خوب و قشنگ.
آنیتای: (Anıtay) مانند خاطره.
آنیرلی: (Anırlı) فهمیده.
آنیل: (Anıl) به خاطر آورده شده.
آورانچاق: (Avrançaq) تُرد. شکننده.
آهو : (Ahu) آهو. شکار.
آهو زر : (Ahuzər) دختر مانند آهوی سرخ.
آی آلتون: (Ay altun) روشن و سرخ چون ماه.
آیا اوچان: (Aya uçan) مهربان.
آیاتا: (Ayata) خدای آسمان در میان ترکان قدیم.
آیاتان: (Ayatan) گودال کوچک پر شده از آب باران.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [17.11.18 17:19]
#قاعده
صفت مفعولی: آن است که بر شخص یا چیزی که فعل بر آن واقع شده، دلالت می‎نماید. علامتهای آن عبارتند از:
-(ایلان)، (ایلن)، (اولان) و (اولن). مانند:
یاز (بنویس) ←  یازیلان (نوشته شده)
یئ (بخور) ←  یئییلن(خورده شده)
قوْی (بگذار) ←  قوْیولان (گذاشته شده)
دؤگ (بزن) ←  دؤگولن (زده شده)
-(موش) یا (میش). مانند:
توْخو (بباف) ←  توْخوموش (بافته شده)
یاپیش (بچسب) ←  یاپیشمیش (چسبیده)
-(ما و (مه) . مانند: آتیل (بپر) ←  آتیلما (پریده) ،
اوز(شنا کن) ←  اوزمه (شنا کرده)
-(اوق)، (ایق)، (اوک) و (ایک) . مانند:
دور(بایست) ← دوروق (ایستاده)
آچ (باز کن) ← آچیق (گشوده)
تؤک (بریز) ← تؤکوک (ریخته)
ایت (گم شو) ← ایتیک (گمشده)
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [19.11.18 17:07]
#ترکیب
آب مضاف: چکدیرمه (Çəkdirmə).

پرویز شاهمرسی, [19.11.18 17:08]
#ترکیب
آت ایلان: (At ilan) مار قیطانی.

پرویز شاهمرسی, [20.11.18 08:45]
#تاریخ
شهر «کیف» پایتخت کنونی کشور اوکراین یکی از مراکز اولیه سکونت ترکان بوده است. این شهر در زمان ترکان «باشتو» نام داشته و در سدة هفتم پایتخت دولت بزرگ بلغار بود. دولت بلغار حلقة واسط میان امپراتوری هون و دولت بزرگ خزر است. شاعری ترک به نام میکائیل باشتو که در سدة نهم میلادی در این شهر می زیست و معاصرانش او را «شمس باشتو» می نامیدند، تاریخ بلغارهای قدیم را در سال 822 میلادی به زبان ترکی نوشته است. این کتاب «داستان دختر شان» یا «روایتی دربارة دختر شان» نام دارد. اخیراً طبق اعلام نشریة «دونتسکی کریاژ» که در اوکراین منتشر می شود اشعار او بصورت کتاب چاپ شده است. اشعار باشتو یادگار دوران تسلط و سکونت ترکان در اوکراین کنونی و شهر «کیف» می باشد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [21.11.18 08:31]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
آشیق آشیق (Aşıq aşıq)(قاپ بازی): نوعی بازی کودکانه. نوع بازی آن تقریباً مانند تیله بازی است با این تفاوت که در این بازی، قاپ را با دست پرتاب می‎کنند تا به قاپهای دیگر بخورد ولی در تیله بازی، تیله را در زمین می‎غلتانند. نوع ماهرانة این بازی آن است که قاپ را چنان در دست بچرخانند که بصورت چرخان حرکت کرده و با شدت چندین قاپ را از صحنه خارج کند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [22.11.18 08:37]
#اوغلان_آدلاری
آغابیگ: (Ağabəy) برادر بزرگ.
آغات: (Ağat) درست. با احساس.
آغاتام: (Ağatam) پدربزرگ من.
آغادان: (Ağadan) از فضل ارباب.
آغا دده: (Ağadədə) سرور دانا.
آغادور: (Ağadur) سَرور جاوید.
آغ ار: (Ağ ər) دلاور نیک نهاد.
آغار: (Ağar) سنگین. متین. وزین. شادی دل. عروج کننده. عروج.
آغارتمیش: (Ağartmış) باناموس.
آغارلاق: (Ağarlaq) شریف. محترم.
آغازال: (Ağazal) محترم.
آغازر: (Ağazər) آقا مانند طلا.
آغاسان: (Ağasan) مانند سروران.
آغاقارداش: (Ağaqardaş) برادر بزرگ.
آغا قولو: (Ağa qulu) آقازاده.
آغاکیشی: (Ağakişi) سَرور مردانه.
آغاگول: (Ağagül) گل آقا.
آغاگون: (Ağagün) روز سروران.
آغالار: (Ağalar) سَروران. بزرگان.
آغالبیگ: (Ağalbəy) برادر بزرگ.
آغام: (Ağam) سَرورم.
آغامال: (Ağamal) ثروت بیکران.
آغامان: (Ağaman) سربلند. حاکم. مالک.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [23.11.18 07:04]
#ضرب_المثل
آب بی لجام خورده: گؤزون آچیب اؤزون گؤروب.

پرویز شاهمرسی, [24.11.18 17:26]
#تاریخ
ارزش علمی و تاریخی کتیبه های اورخون
کتیبه های اورخون و یئنی سئی قدیمیترین سند مکتوب در تاریخ ترکان هستند. این کتیبه ها حاوی تاریخ، میراث تفکر مردم، ادبیات، اسطوره ها و هم دعوت پدران دانای قوم از نسلهای آینده برای اتحاد می باشد. در این کتیبه ها خط بسیار دقیق و منظم نوشته شده و سبک و اسلوب بیان مطلب، نشان میدهد که سطح فرهنگ ترکان با توجه به شیوة زندگی شبانی، چندان هم پایین نبوده است. خاقان تمام مردم را به خواندن کتیبه ها دعوت می کند. برخلاف کتیبه های تمدنهایی مانند آشور که متن آنها شرح افتخارآمیز کشتار دشمنان است، در کتیبه های اورخون خاقان برجوی خون ترکان که در زمان شوربختی روان شده است، تأسف می خورد اما از ریختن خون دشمنان برخود نمی بالد. نه از شمار دشمنان کشته شده یاد می کند و نه از بیرحمی ددمنشانه. او خطاب به نسلهای آینده می گوید: «کشوری داشتیم که فتح کرده بودیم و قانونی که استوار ساخته بودیم. ای قبایل ترک اوغوز! به مردم گوش فرادهید».
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [25.11.18 08:45]
#ترکیب
آت باخان: (At baxan) آخوندک.

پرویز شاهمرسی, [25.11.18 08:46]
#ترکیب
آب مقطر: دامیتیق سو(Damıtıq su).

پرویز شاهمرسی, [26.11.18 20:02]
#قیز_آدلاری
آیاتای: (Ayatay) مهوش.
آی اوْخشاش: (Ay oxşaş) مهوش.
آی اولدوز: (Ay ulduz) ماه و ستاره.  
آی باجی: (Ay bacı) دختر مهسا.
آی بالا: (Aybala) کودک ماهرو.
آی بالداق: (Ay baldaq) گوشواره هلالی.
آی بانی: (Ay banı) مهبانو.
آی باهار: (Ay bahar) سبز و روشن.
آی بختی: (Ay bəxti) خوشبخت.
آی بدن: (Ay bədən) مه پیکر.
آیبن: (Aybən) ماهرخ.
آی بنیز: (Ay bəniz) ماهرخ.
آی بوْستان: (Ay bostan) مه پیکر.
آی بولاق: (Ay bulaq) مهوش.
آی بولسون: (Ay bulsun) مهوش.
آی بی بی: (Ay bibi) مه بانو.
آی بیکه: (Ay bikə) ماه بانو.
آیپار: (Aypar) مهوش.
آی پارا: (Aypara) مهپاره.
آی پاشا: (Ay paşa) مهبانو.
آی پرده: (Ay pərdə) مهوش.
آی پری: (Ay pəri) بسیار زیبا.
آی پوْلاد: (Ay polad) مه پیکر.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [27.11.18 07:52]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
آشیق قوز (Aşıq qoz) (قاپ و گردو):
بازی به این ترتیب انجام می‎شود که دایره‎ای می‎کشند و هر بازیکن یک گردو روی خط وسط می‎گذارند. گردوها به صورت یک ردیف چیده می‎شوند و بازیکن اول پا را بیرون دایره گذاشته و با قاپ خود گردو را می‎زند. هر چند گردو که از دایره خارج شود، مال او خواهد بود وگرنه دیگری ادامه خواهد داد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [28.11.18 08:21]
#تاریخ
اساطیر ترک
ساختار اساطیری ترک در ردیف عظیمترین ساختارهای اساطیری جهان قرار دارد. اساطیر ترکان باستان تا زمان پیدایش ادیان جهانی شکل گرفته و ساختار دینی - اسطوره ای در این دوره سامان یافته است. اساطیر موجود در داستانهای مردم آذربایجان نیز شاخه ای از اساطیر ترک است. به گفتة آزاد نبی اف اساطیر آذربایجان را می توان در چهار مرحله و در تمثال اساطیر ترک دسته بندی کرد:
1-مرحلة رشد باستانی -توتمی که در این مرحله افسانة گاو نر جایگاه مهمی دارد.
2-مرحلة دوم با جهان بینی به شکل حقیقت و نیمه حقیت دربارة خاقانهای نخستین، مادرشاهی، پدرشاهی و خاقانهای تاریخی شده در کتیبه های سنگی بستگی دارد. در این مرحله ترکیب متقاطع تصویر گرگ با اسطورة گاونر بیان می شود.
3-ارتباط با زرتشتی گری.
4- تأثیر دین اسلام بر اساطیر ترک.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [29.11.18 07:45]
#ضرب_المثل
آب پارسال و نان پیارسال: هفته سکگیز من دوققوز.

پرویز شاهمرسی, [30.11.18 08:48]
#اوغلان_آدلاری
آغام اوغلان: (Ağam oğlan) خان پسر.
آغان: (Ağan) شاهین. شهاب سنگ.
آغا نر: (Ağa nər) جسور. نترس.
آغا وئردی: (Ağa verdi) آقاداده.
آغای: (Ağay) ماه بدر و سفید. ماه روشن. آقا. سرور.
آغ بئل: (Ağbel) پاک نهاد.
آغبال: (Ağbal) پاکدل.
آغبای: (Ağbay) سرور پاکیزه.
آغ بوغا: (Ağ buğa) خداي سلامتی.  
آغ بولود: (Ağ bulud) ابر سفید. تمیز چون ابر.
آغ پاشا: (Ağ paşa) حکمران توانگر.
آغ پای: (Ağ pay) پاکدامن.
آغ پوْلاد: (Ağ polad) فولاد سفید. تمیز و محکم چون پولاد.
آغتاش: (Ağtaş) سفیدفام.
آغتای: (Ağtay) سفیدفام. کوه بلند.
آغ تکین:(Ağ təkin) سفیدفام. شاهزادة سفیدچهره و پاکیزه.
آغجا بیگ:(Ağca bəy)انسان پاکیزه.
آغ جان:(Ağcan) پاک نهاد.
آغچالی: (Ağçalı) ثروتمند.
آغ چورا: (Ağ çura) فرشتة نیکی در دین شمنها. پاک نفس.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [01.12.18 20:07]
#ترکیب
آب مکدّر: بولانجاق (Bulancaq).

پرویز شاهمرسی, [01.12.18 20:08]
#کنایه
آت باشی سالماق: بی‎جهت در کار دیگران مداخلة کردن.

پرویز شاهمرسی, [02.12.18 14:39]
#قیز_آدلاری
آیتئل: (Aytel) ماه گیسو.
آیتار: (Aytar) بشارت دهنده.
آیتاش: (Aytaş) مهوش.
آیتام: (Aytam) ماه تمام.
آیتان: (Aytan) بشارت دهنده. مقارنة ماه و زهره.
آیتای : (Aytay) مهسا.
آیتک: (Aytək) مهسا.
آی تکین: (Ay təkin) مهوش.  
آی تمام: (Ay təmam) ماه تمام.
آیتن: (Aytən) در وجود ماه.
آی توْختاش: (Ay toxtaş) مه پیکر.
آی توْخقا: (Ay toxqa) زیبای چاق و تپل.
آی تومار: (Ay tumar) مه پیکر.
آیتون: (Aytun) ماه شب.
آیجا: (Ayca) مهسان.
آیجان: (Aycan) مه پیکر.
آی جرن: (Ay cərən) آهوی مهوش.
آی جمال: (Ay cəmal) مهوش.
آی جورا: (Ay cura) مهوش.
آیچا: (Ayça) هلال ماه.
آیچالا: (Ayçala) هلال ماه.
آیچاوار: (Ayçavar) هلال ماه.
آی چولپان: (Ay çulpan) مه پیکر.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [03.12.18 17:38]
#تاریخ
«جایگاه «تانری» در جهان بینی ترکان باستان
تنگری یا تانری مکان مرکزی و نخستین را در خداشناسی ترکان دارد.  «گؤی تانری» (خدای آسمانی)خدای بزرگ ترکان به حساب می آید چرا که به باور آنان پهنة آسمان کامل، یکپارچه و واحد است. واژه «دینگیر» در مبان سومریان، «چنلی» در میان هونها و «تیان» در میان چینی ها به معنای آسمان بکار می رفت. آسمان جایگاه و نمود تانری است. برای ترکان آفتاب، ماه و ستاره و ... خدا نبودند بلکه تنها عناصری بسیار گرامی بودند. تانری همة پهنة آسمان بود که بر کائنات فرمان می راند. باور به «گؤی تانری» اساس یکتاپرستی ترکان راتشکیل می دهند. گؤی تانری دنیوی است. اوست که شفق را خاموش می کند، به گیاهان و انسانها حیات می بخشد و هر زمان خواست بازپس می گیرد. اوست که خاقان را بر ملت ترک می گمارد و هم اوست که به خاقان نیرو می بخشد. ترکان علاوه بر اینکه همواره یکتاپرست بوده اند هرگز بت پرست نبوده اند. آنان «تانری» را در میان مشهودات تجسم نمی کردند و برای او معبد نمی ساختند. خاقانهای ترک فرامین خود را با نام خدای بزرگ آغاز می کردند: «منگو تنگرینین گوجودور» (به نیروی خداوند متعال).
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [04.12.18 08:51]
#ضرب_المثل
آب در کوزه و ما تشنه لبان می گردیم، یار در خانه و ما گرد جهان می گردیم: گؤیده آختاریردیم یئرده الیمه دۆشۆبسن.

پرویز شاهمرسی, [05.12.18 10:01]
#قاعده
صفت نسبی: آن است که کسی یا چیزی را بجایی یا چیزی نسبت دهند. علامتهای آن:
-(لو)، (لی)، (لوک)، (لوق) و (لیق)بعد از اسم و (کی) بعد از قید. مانند:
زونوز ← زونوزلو، تبریز ← تبریزلی
ایل (سال) ← ایللیک (سالانه)
قیش (زمستان) ← قیشلیق (زمستانه)
گون (روز) ← گونلوک (روزانه)
دوْن (قبا- پیراهن) ← دوْنلوق (پیراهنی)
دونن (دیروز)  ←  دوننکی (دیروزی)
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [06.12.18 07:29]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
آغاج آتما  (Ağac atma)(چوب اندازی): این نام در اصل به معنای تقسیم گوسفندان با انداختن چوب در میان آنهاست. همچنین نام یک بازی است که با چوبدستی انجام می‎دهند. بازیکنان هدفی را در نظر می‎گیرند و با چوبدستی خود سعی می‎کنند که آن را بزنند. طرز پرتاب چوبدستی شباهت بسیاری به عمل چوپانان دارد. بدین ترتیب که چوبدستی را طوری پرتاب می‎کنند که چرخش کنان بطرف هدف حرکت کند. به این پرتاب «تولازلاما» گفته می‎شود.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [07.12.18 08:29]
#ترکیب
آب میوه: سیخمالا (Sıxmala).

پرویز شاهمرسی, [07.12.18 08:30]
#اصطلاح
آت باغری چارتداتماق: شق القمر کردن.

پرویز شاهمرسی, [08.12.18 05:43]
#اوغلان_آدلاری
آغچی: (Ağçı) تورباف.  
آغچین: (Ağçın) مردی دارای سخن معتبر. باناموس.
آغ خان: (Ağ xan) نام خدای نیکی و روشنی در دین شمنها.
آغ دمیر:(Ağ dəmir) آهن کوبیده.
آغ دومان: (Ağ duman) مه سفید.
آغریتمیش: (Ağrıtmış) دلاور.
آغ سوْپا: (Ağ sopa) نیروی پاک.
آغ سوْم: (Ağ som) پول نقره.
آغ سوْنقور: (جان)(Ağ sonqur) شاهین سفید.  
آغ شامان: (Ağ şaman) روحانی پاک.
آغ قارا: (Ağ qara) جو گندمی.
آغقان: (Ağqan) پاکخون. اصیل.
آغلامیش: (Ağlamış) جلایافته. مبرّا.
آغمال: (Ağmal) ثروت حلال.
آغمان: (Ağman) پاکدامن. مرد سفید چهره. بهانه. مرکز ثقل. پاکیزه. قصور.
آغمیق: (Ağmıq) شناخته شده. نامدار.
آغ وئرگی: (Ağ vergi) پاک نهاد.
آغیز بوک: (Ağız bük) رازدار.
آغ یوْل: (Ağ yol) درستکار.
آغ یؤن: (Ağ yön) درستکار.
آفتاندیل: (Aftandil) قلب وطن.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [09.12.18 16:08]
#فرهنگ_مردم_آذربایجان
چیلله باسماق: حالتی که زن زائویی بدون خبر دادن، به نزد زن زائوی دیگری برود یا نوزادی را که چله اش درآمده به نزد نوزادی ببرند که به چله نرسیده است یا تازه عروسی بی خبر به نزد تازه عروس دیگر برود یا کسی که دعا یا ضامن نامه به همراه دارد، به نزد زائو و نوزادی برود که چله اش درنیامده است. در این صورت زن زائو یا تازه عروس گفته شده، دیگر باردار نمی شود. برای درمان این وضعیت، آیین چیلله تؤکمک را انجام می دهند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [10.12.18 17:30]
#ضرب_المثل
آب را میل جانب پستی است: سو آخار یولون تاپار.

پرویز شاهمرسی, [12.12.18 08:10]
#قاعده
صفت مقیاسی: آن است که اندازه را بیان نماید. علامت آن (ایم) و (اوم) است که بعد از ریشة فعل می‎آید.
ایچ (بنوش) ← ایچیم (جرعه)
اود(ببلع) ← اودوم (به اندازة یک بار بلعیدن)
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [13.12.18 10:08]
#تاریخ
ترکان پیش از اسلام با جسد مردگان چه می کردند؟
ترکان پیش از اسلام از ادیانی مانند بودا و مانی و مسیحیت تأثیر پذیرفته بودند. اگرچه در میان ترکان سکا نمونه هایی از مومیایی کردن دیده شده است ولی این امر در میان دیگر ترکان دیده نمی شود. منابع چینی از سوزاندن اجساد توسط ترکان خبر می دهند. در گورستانهای حفاری شده، هیچ اثری پیدا نشده است. کتیبة اورخون می گوید روح یا جان انسان پس از مرگ تبدیل به پرنده می شود. دربارة شخص مرده گفته است: «اوچدو»(پرواز کرد). حتی پس از پذیرش اسلام نیز ترکان غربی بجای اینکه بگویند : «او مُرد»می گفتند: «او شونقار بولدو» ( او شاهین شد).
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [14.12.18 09:04]
#ترکیب
آب نبات: سوجوق(Sucuq). توْپ شکر (Top şəkər).

پرویز شاهمرسی, [14.12.18 09:05]
#ترکیب
آت بوْی: (At boy) بلند قد. لندهور.

پرویز شاهمرسی, [15.12.18 17:47]
#قیز_آدلاری
آی چیچک: (Ay çiçək) گل ماه.
آی چیخدی: (Ay çıxdı) ماه برآمد.
آی چیراق: (Ay çıraq) مهوش.
آیچیل: (Ayçıl) مهتاب. ماه در آب.
آی چیمن: (Ay çimən) سبزة ماه.
آیچین: (Ayçın) برای ماه.
آی چینار: (Ay çınar) مهوش.
آی خالی: (Ay xalı) خال ماه.
آی خانیم: (Ay xanım) مهبانو.
آی خوْشدو: (Ay xoşdu) ماه نیکو.
آی خومار: (Ay xumar) مهوش.
آیدا: (Ayda) در وجود ماه. گلی خوشبوی که کنار درّه‌ها می‌روید.
آیدا آی: (Ayda ay) ماه در ماه.
آیدا گول: (Ayda gül) گل در ماه.
آیدار: (Aydar) پرچم. پرچم گل.
آیدان: (Aydan) آفریده شده از ماه. زیبا چهره‌ای که از ماه آمده. مهوش.
آیدانا: (Aydana) ماه دانه.
آیدانای: (Aydanay) ماهتر از ماه.
آیدان قالی: (Aydan qalı) میراث ماه.
آیدان گلمیش: (Aydan gəlmiş) مسافر ماه.
آیدان گلن: (Aydan gələn) مسافر ماه.
آیداوار: (Aydamar) مهوش.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [16.12.18 16:31]
#فرهنگ_مردم_آذربایجان
چیلله تؤکمک: چله ریختن. اعمالی که برای درمان وضعیت «چیلله باسما» انجام می شود و در معروفترین آن از گندم و جو و سنگ هر کدام 40 عدد را با 40 قاشق آب را در ظرفی ریخته و بوسیلة یک دختر باکره از بالای ناودانی که رو به قبله باشد، غربال گذاشته و بر سر تازه عروس ریزند. این اعمال را برای زن نازا نیز انجام دهند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [18.12.18 09:03]
#تاریخ
دین در میان ترکان باستان
ترکان باستان به دین و کتاب دینی «نوم» می گفتند. آنان بزرگان دینی خود را «تویون» و کاهنان و ساحران را «قام» می نامیدند. واژه «شمن» نیز از همین واژه پدید آمده است. «شمنیسم» نام نوعی علم طب مربوط به دین و کهانت بود. شمنیسم پیشتر در دورة توتمیسم نام یک دین بود. پس از دورة تویونیسم بصورت یک سحر درآمد. بدین ترتیب «شمنیسم» در حیات ترکان نه به عنوان یک نمود دینی بلکه به عنوان یک نمود جادویی درآمد. اروپاییان به اشتباه همة ساختارهای دینی ترکان باستان را «شمنیسم» نامیده اند. درست تر آن است که باید دین ترکان را پس از ورود به صحنة تاریخ بصورت «تویونیسم» یا «نوم» نامید. ترکان باستان برای جادو واژه «یالوی» و «یات» را بکار می بردند. آنها سنگ یشم را «یادا داشی» (سنگ جادو) می نامیدند. ترکان ملتها را از نظر دین به چهار دسته تقسیم می کردند: 1- ترک 2- تات 3- تاتار 4- تاپقاج.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [19.12.18 08:33]
#قاعده
صفت لیاقت: آن است که شایستگی چیزی را برای منظوری بیان نماید. علامتهای آن که بعد از ریشة فعل می‎آید عبارتند از :
(مالی)، (ملی)، (آسی)، (اسی) و (اونج)
یاشا (زندگی کن) ← یاشامالی (سزاوار زیستن)
گول (بخند) ← گولمه لی (خنده دار)
اوْخون (خوانده شو) ← اوْخوناسی (قابل خواندن)
وئر (بده) ← وئره سی (قابل دادن)
قوْرخ (بترس) ← قوْرخونج (ترسناک)
@parvizshahmarasi

+ نوشته شده در پنجشنبه بیست و هفتم آذر ۱۳۹۹ ساعت ۱۱:۴۴ ب.ظ توسط aliroshanzadehizmara  | 

استاد پرویز شاهمرسی=19 دسامبر 2018

پرویز شاهمرسی, [19.12.18 08:33]
#قاعده
صفت لیاقت: آن است که شایستگی چیزی را برای منظوری بیان نماید. علامتهای آن که بعد از ریشة فعل می‎آید عبارتند از :
(مالی)، (ملی)، (آسی)، (اسی) و (اونج)
یاشا (زندگی کن) ← یاشامالی (سزاوار زیستن)
گول (بخند) ← گولمه لی (خنده دار)
اوْخون (خوانده شو) ← اوْخوناسی (قابل خواندن)
وئر (بده) ← وئره سی (قابل دادن)
قوْرخ (بترس) ← قوْرخونج (ترسناک)
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [20.12.18 09:08]
#فرهنگ_مردم_آذربایجان
چیلله شدده سی: (Çillə şəddəsi) قالیچه ای بدون خواب که برای تزئین اتاق تازه دامادان یا نو عروسان در ایام بعد از چهارشنبة آخر سال تا نوروز بافته شود. بافتن این شدده همراه با آواز است و چون تصاویری از ترازو در آن است آن را «تاراز چیلله» یا «تاراز شدده» می نامند. چون بافتن آن تمام شد دختران بر آن نشسته و نیت خوشبختی می کنند. در بیشتر اوقات شدده را 7 روز در زیر آسمان پهن می کنند تا ماه و ستاره دیده و نذر دختران برآورده شود.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [21.12.18 10:18]
#اوغلان_آدلاری
آلابای: (Alabay) سرور اعظم.
آلاتا: (Alata) پرتگاه. دو رگه.
آلاز: (Alaz) شعله.
آلامان: (Alaman) بی‎خانمان. گروه مردم. حملة نامرتب. طایفة غارتگر بی‎خانمان.
آلان: (Alan) گیرنده. فاتح.
آلا نر: (Ala nər) مرد یا کوه بزرگ.
آلاو: (Alav) شعله. لهیب.
آلایخان: (Alayxan) سپهسالار.
آلایمیر: (Alaymir) سپهسالار.
آل بایراق: (Al bayraq) پرچم سرخ.
آلپ: (Alp) نیرو. دلیر. پهلوان. سرسخت. دشوار. سنگین.
آلپ آتا: (Alp ata) پدر دلاور.
آلپاتای: (Alpatay) مانند دلاوران.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [22.12.18 16:31]
#ترکیب
آب و تاب: یاشناش(Yaşnaş). تاولانیش(Tavlanış). ساپلیق (Saplıq). پارلاقلیق(Parlaqlıq).

پرویز شاهمرسی, [22.12.18 16:32]
#ترکیب
آت چاپار: (At çapar) پیک سواره.

پرویز شاهمرسی, [23.12.18 15:24]
#ضرب_المثل
آبرو بهر نان نباید ریخت: لوْغما دگیل بوْغما دیر.

پرویز شاهمرسی, [24.12.18 18:00]
#تاریخ
جایگاه گذشته و حال قشقایی ها در حیات ترکان
قشقایی ها جنوبی ترین ترکان جهان هستند. آنها شاخه ای از اوغوزها بوده و نشانه هایی مستحکم از این تعلیق در فرهنگ و زبانشان دارند. اگرچه قشقایی ها از نظر جغرافیایی از دیگر ترکان جهان جدا افتاده و در میان اقوام غیر ترک قرار گرفته اند ولی بدلیل روحیة جسارت و رشادت توانسته اند عناصر فرهنگی و قومی خود مانند لباس و آداب و رسوم را حفظ کنند. واژة «قاشقای» هم دارای معنای «سرسخت» است و هم نشانة تعلق احتمالی آن است به گروه «قایی» از ترکان اوغوز. قشقایی ها برخلاف ترکمنها شاعر ملی ندارند و همین مسئله تمرکز ادبی و فرهنگی را در میان آنان با مشکل مواجه کرده است ولی در زمان معاصر کوشندگانی از میان این قوم مانند اسدالله مردانی رحیمی و نسل جدیدی از جوانان در راه حفظ میراث ادبی و فرهنگی قشقایی همت گمارده اند. ادامة حیات فرهنگی قشقایی ها در آینده، به ارتباط آنان با دیگر ترکان اوغوز در ایران از قبیل ترکمنها و آذربایجانیها بستگی دارد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [26.12.18 07:06]
#قاعده
صفت تأکیدی: آن است که وجود صفتی را برای موصوف تأکید نماید. علامتهای آن عبارت است از:
- (لاپ) پیش از صفت می‎آید: لاپ یاخشی (بسیار خوب)
- (ان) پیش از صفت می‎آید: ان یاخشی (بسیار خوب)
- (پ) و(م) بعد از نخستین هجای صفت گذاشته می‎شود و پیش از صفت می‎آید و با خط رابطه به صفت می‎چسبد: ساپ- ساری (زرد زرد)
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [28.12.18 08:44]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
آغاج آغاج  (Ağac ağac)(چوب بازی): این بازی با 3 الی 8 نفر قابل اجراست. ابتدا هر نفر چوبدستی خود را آماده کرده و به سرگروه تحویل می‎دهد. سرگروه در حالی که دولا شده چوبدستیها را از لای پاهایش به عقب برده، یکی یکی از پشت سر به طرف مقابل پرتاب می‎کند. پس از اتمام پرتاب، هر نفر ملزم است در حالی که یک پا را بالا برده با دست از زانوی خودش گرفته، لی لی کنان به سراغ چوبدستی خود برود تا آن را برداشته باز هم لی لی کنان به نقطه شروع بازگردد. هرکس زودتر این کار را بکند، برنده محسوب شده به عنوان رهبر بازی انتخاب می‎شود و عملیات پرتاب را انجام می‎دهد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [30.12.18 07:38]
#تاریخ
اولکن و هومای در دین باستانی ترکان
علاوه بر «تانری» که خدای بزرگ آسمان است دو موجود خدایی در دین باستانی ترکان وجود داشتند. اولکن آفریدگار زمین، آسمان، آفتاب و ماه است. هومای نیز دومین خدای نیرومند در خداپرستی اسطوره ای ترکان است. هومای وجودی زنانه دارد و کارکرد کیفردادن نیز برای او تصور شده است. هومای در میان همة ترکان منطقة آلتای به عنوان محافظ خانواده و همة کودکان حفظ شده است. اگر تانری به بالا یعنی آسمان ارتباط دارد هومای به زمین مربوط است. هومای در متون باستانی سدة دهم میلادی متعلق به اویغورها «خاتون هومای» نامیده شده است. اگر خاقان ترک با شخصیت تانری تطبیق شود، شهبانو نیز با شخصیت هومای مطابق می شود.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [01.01.19 07:10]
#ترکیب
آب و جارو: سیل سۆپۆر(Sil süpür).

پرویز شاهمرسی, [01.01.19 07:11]
#ترکیب
آت دورمان: آویزهای زین اسب.

پرویز شاهمرسی, [02.01.19 07:25]
#قیز_آدلاری
آیدای: (Ayday) مهوش.  
آی دنیز: (Ay dəniz) ماه و دریا.
آی دوْغار: (Ay doğar) مه زاده.
آی دوْغان: (Ay doğan) شاهین زیبا. مه زاده.
آی دوْغدو: (Ay doğdu) زاییده چون ماه.
آی دوْغموش: (Ay doğmuş) زاییده از ماه.
آی دوْغور: (Ay doğur) ماه درمی آید.
آی دوْققوز: (Ay doqquz) نه ماهه. کامل. رسیده.
آی دوْلان / آی دوْلدو / آل دوْلسون / آی دوْلو / آی دوْلوسو: (Ay dolusu) ماه تمام. بدر. سرشار از ماه. نماد خوشبختی.
آی دوواق: (Ay duvaq) ماهرو.
آیدیل: (Aydil) زبانی پاک چون ماه.
آی دیلک: (Ay dilək) آرزوی زیبا.
آیدیم: (Aydim) ترانه.
آیرا: (Ayra) ممتاز. بیتا.
آیریلما: (Ayrılma) جدایی.
آیریلماز: (Ayrılmaz) جدایی ناپذیر.
آیرین: (Ayrın) ممتاز. برگزیده.
آیزیت: (Ayzıt) خدای ماه در شمنها. الهة زیبایی، عشق و پاکدامنی.
آی سئور: (Ay sevər) عاشق ماه.
آیسا: (Aysa) مهوش. مهسا.
آیسادا: (Aysada) مهوش.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [03.01.19 10:06]
#تاریخ
طبقات آسمان در باور ترکان باستان
آسمان در نمای اسطوره ای ترکان باستان و همچنین اساطیر آلتای 17 طبق است. در طبقة هفدهم تانری قایراخان می نشیند و امور جهان را اداره می کند. اولکن نیز در طبقة شانزدهم جایی در کوه طلایی بر تخت زرین نشسته است. بهشت یا «آغ گؤل» نیز در طبقة اولکن واقع است. در بهشت نیاکان مردمان کنونی زندگی می کنند. هرگاه که نیاز باشد به خویشاوندانشان کمک می کنند. در طبقات دیگر خدایان دیگری وجود دارند. مثلاً کیساقان تانری نیرومند در طبقة نهم، مرگن تانری دانا در طبقة هفتم هستند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [04.01.19 08:35]
#ضرب_المثل
آبرویت را در دست خود نگهدار: سؤگمه قول آتامی، سؤگمه ییم خان آتانی.

پرویز شاهمرسی, [05.01.19 07:34]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
آغاج دؤگدو (Ağac döydü) (چوب زنی): یک چوب را با فاصله می‎گذارند. بازیکن اول با انداختن تکه چوبی، چوب اولی را می‎زند. اگر موفق نشد دومی ادامه می‎دهد ولی اگر زد، چوب اصلی را کمی دورتر می‎گذارد و دومی باید آن را بزند.

پرویز شاهمرسی, [06.01.19 07:07]
#تاریخ
ریشة نام «ترک»
بی تردید نخستین حضور نام ترک در صحنة تاریخ همراه با ورود گؤگ ترکهایی بود که نام ترک به خود دادند. با این وجود در یک سالنامة چینی به نام «چین شو» از قومی به نام توکو و ظهور هونها بحث شده و این نشان می‎دهد که نام ترک بسیار پیشتر از زمان گؤگ ترکها بکار رفته است.  چینی ها به اینان نام «توکیو» و یا «توچوئه» داده بودند. بیزانسها آنان را «تورکوی» نامیده‎اند و در نوشته‎های سغد به صورت تورک Twrk آمده است.  گؤگ ترکها این نام را به صورت «تورک» و یا گاه «توروک» و اویغورها بطور مداوم آن را به صورت «توروک» خوانده و می‎نوشتند. محمود کاشغری این نام را در معنای «آفریده» و «زاییده» بکار برده است.  این نام که در ابتدا بصورت توروک بکار می‎رفت، همراه با گؤگ ترکها بصورت تورک درآمد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [07.01.19 17:31]
#اوغلان_آدلاری
آلپ ار: (Alp ər) دلاورمرد.
آلپ ارسلان: (Alp ərsəlan) شیرمرد.
آلپاغو: (Alpağu) تکاور.
آلپال: (Alpal) دلاوری.
آلپان: (Alpan) حداکثر. پهلوان.
آلپای: (Alpay) دلاوران.
آلپایا: (Alpaya) دلاور بی‎باک.
آلپ ترخان: (Alp təxan) حاکم دلیر.
آلپ توتوق: (Alp tutuq) شاهزادة دلیر.
آلپ توران: (Alp turan) شاهزادة مانا.
آلپ توغ: (Alp tuğ) سمبل دلاوری. دلاوری که توغ جایزه بگیرد.
آلپ دمیر: (Alp dəmir) دلیر و محکم.
آلپ دورموش: (Alp durmuş) شاهزادة مقاوم.  
آلپ دوْغرول: (Alp Doğrul) دلاورتبار.
آلپ قوتلوق: (Alp qutluq) شاهزادة مسعود.
آلپمان: (Alpman) دلاورمرد.
آلتار: (Altar) محراب.
آلتان: (Altan) شفق سرخ. سرخ. حاکم یا امپراتور ساکن در پایتخت. حداکثر. شصت.
آلتای: (Altay) روح والایی که بر گسترة زمین فرمان می‎راند. کوه بلند در جنگل.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [08.01.19 09:06]
#ترکیب
آب و خاک: یئر یورت(Yer yurt).

پرویز شاهمرسی, [08.01.19 09:07]
#ترکیب
آتدیر کئچ: دروغگو.

پرویز شاهمرسی, [09.01.19 09:24]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
آغاجین تاپ (Ağacın tap) (چوبت را پیدا کن): نوعی بازی با چوبدستی در سولدوز. بچه‎ها ابتدا چوبدستها را با فاصلة تقریبی 30 ال 40 سانتیمتر به طور موازی در کنار هم می‎چینند. افراد در کنار چوبدستیها قرار گرفته و از بالای چوبها پرش می‎کنند. هر کس موفق نشود و پایش به چوبها بخورد، چوبدستی‎اش را برداشته و به اندازه 20 یا 30 متر جلوتر رفته آن را به صورت عمودی در زمین نصب می‎کند و بقیة بازیکنان سعی می‎کنند از محل استقرار چوبدستهایشان، چوب نصب شده را هدف قرار بدهند. هرکسی هدف را بزند، خود را به چهار متری هدف می‎رساند و نهایتاً هر بازیکنی که هدف را نزده، بازنده می‎شود. چشمان او را با دستمال سیاهی می‎بندند و پس از آنکه چند بار او را به دور خودش چرخاندند، می‎خواهند چوبدستی‎اش را پیدا کند. وقتی او به این کار مشغول می‎شود، دیگران می‎خوانند:«آغاجین تاپ، قلیانین چک» (چوبت را پیدا کن، قلیانت را بکش). این بازی تا زمانی ادامه می‎یابد که بازیکن چوبدستی‎اش را پیدا کند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [10.01.19 08:35]
#تاریخ
جغرافیای دینی جهان پیرامون ترکان باستان
ترکان ملتها را از نظر دین به چهار دسته تقسیم می کردند:
1- ترک (کسانی بودند که هم به زبان ترکی سخن می گفتند و هم تابع مذهب تویونیسم بودند).  2- تات (شامل فارسلار و همة کافرانی می شدند که چه به زبان ترکی و چه غیرترکی سخن می گفتند).  3- تاتار (طوایف کوچ نشینی مانند آوارها، ساوارها و ژوژانها که هنوز فرهنگ ترکی را نپذیرفته بودند).  4- تاپقاج یا تاوقاج (ترکانی بودند که فرهنگ چینی را پذیرفته بودند ولی از نظر دینی با ترکان تفاوت نداشتند). ترکان باستان مللی را که ترک زبان نبودند، «سوملوم» می نامیدند. مللی که نه دین و نه زبانشان شبیه ترکان نبود، «سوملوم تات» نامیده می شدند. واژه ترک نه تنها از نظر زبانی و فرهنگی بلکه از نظر دینی معنای خاص خود را داشت و موجب تمایز ترکان از دیگر ملل می شد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [11.01.19 08:34]
#ضرب_المثل
آب برای من ندارد، نان که برای تو دارد: منه سو چیخماز سنه کی پول چیخار.

پرویز شاهمرسی, [12.01.19 18:09]
#قیز_آدلاری
آیسال: (Aysal) ماهواره. مهوش.
آیسالی: (Aysalı) مهوش.
آیسان: (Aysan) مهوش. مهسا.
آیسانا: (Aysana) مهوش. مهسا.
آی سحر: (Ay səhər) صبح ماه.
آیسر: (Aysər) سَرور ماهها.
آیسرن: (Aysərən) ماه شکفته.
آیسل: (Aysəl) ماه گونه.
آیسلام: (Aysəlam) سلام ماه.
آیسن: (Aysən) ماه گونه.
آیسو: (Aysu) ماه و آب.
آی سودا: (Ay suda) ماه در آب.
آیسولا: (Aysula) مهوش.
آی سولتان: (Ay sultan) سرور پاکیزه و نورانی.
آی سولو: (Ay sulu) مهوش.
آیسون: (Aysun) ارمغان ماه.
آی سوْنا: (Ay sona) قویی که پرهای سرش سبزرنگ است. زیباچهره‌ که اختصاص به ماه دارد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [15.01.19 09:39]
#ترکیب
آب و دانه: دن سو (Dən su). یئمک ایچمک(Yemək içmək).

پرویز شاهمرسی, [15.01.19 09:40]
#ترکیب
آتدیم توت: ناگهانی. غیرمنتظره.

پرویز شاهمرسی, [16.01.19 07:44]
#تاریخ
وطن اولیة ترکان
دانشمندان علم تاریخ و قوم شناسی در موضوع وطن اولیة ترکان باهم اختلاف نظر دارند. «کلاپ پورت» و «وامبری» خاستگاه ترکان را در کوههای آلتای، «رادلوف» در شرق آن و «رامستد» در آسیای شرقی می دانند. در گذشته «پارکر» و در دورة جدید «گاس کوپرس» با استناد به اسطوره شناسی تطبیقی و با در نظر گرفتن تأثیر مردمان دیرین آسیا، خاستگاة ترکها را در شرق یعنی در صحراهای میان بایکال تا گبی جستجو کرده اند. «نمت» یکی از دانشمندانی است که این موضوع را بطور همه جانبه تحلیل کرده است. به نظر او رابطة ناگسستنی میان زبانهای ترکی و اورال یک حقیقت غیرقابل تردید است. به نظر او این وطن می تواند اطراف دریاچة آرال و یا در دشتهای میان کوههای آلتای و اورال باشد. بدین ترتیب حوضة کوهستان آلتای یا تیان شان به عنوان وطن اولیة ترکان تثبیت شده است.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [17.01.19 22:09]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
آغانج آغانج:
بازی با چوبدستی در سولدوز. بازیکنان چوبدستیهایشان را به طور موازی و به فاصلة حدود 20 سانتیمتر در امتداد هم روی زمین صاف قرار می‎دهند. این بازی دارای چهار مرحله است که بازیکنان باید با اجرای بدون خطای مرحلة اول، سه مرحلة بعدی  اجرا کنند. ابتدا بازیکن از روی چوبها پرش می‎کند. در مرحلة دوم بازیکن پس از پرش از رو همة چوبها، لی لی کنان به روی چوب اول و دوم و سوم و ... می‎پرد. هنگام فرود آمدن روی چوبها، نباید آنها را جابجا کرده و فواصل آنها را به هم بزند. در مرحلة سوم به جای فرود آمدن روی چوبها، بازیکن باید به حد فاصل چوبها بپرد. در مرحلة چهارم باید حد فاصل چوبها را به صورت مارپیچ و بدون برخورد با آنها و با سرعت لی لی کنان برود.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [19.01.19 20:44]
#اوغلان_آدلاری
آلتمان: (Altman) پادشاه طلایی.
آل توغ: (Al tuğ) درفش سرخ.
آلتون / آلتین: ‎Altun)) طلا. زر سرخ.
آلتون اوْخ: (Altun ox) تیر زرّین.
آلتون باش: (Altunbaş) قزلباش.
آلتون بای: (Altunbay) سرور طلایی.
آلتون جان: (Altuncan) طلا وجود.
آلتون سوْی: (Altun soy) اصیل.
آلتون قارا: (Altunqara) طلای بزرگ.
آلتیبای: (Altıbay) فرزند ششم.
آل چیچک: (Al çiçək) گل سرخ.
آلخان: (Alxan) خان سرخ. خندقی که به صورت اریب کنده شده باشد.
آلدار: (Aldar) فریبنده. شهرت. دانا.
آلدان: (Aldan) بسیار.ضخیم. ژرف.
آل دمیر: (Al dəmir) آهن سرخ.
آلدیش: (Aldış) پذیرش. قبول.
آلقاچ: (Alqaç) زیرک. فرصت طلب.
آلقان: (Alqan) پیروز. فاتح.
آلقاییت: (Alqayıt) حمد. ثنا.
آلقون: (Alqun) تپه. بلندی.
آلقیش: (Alqış) استقبال. پیشباز. دعا. دعای خیر. تسلی. تظاهرات. آرزو.
آلقیش وئردی: (Alqış verdi) نذرداده.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [21.01.19 21:20]
#تاریخ
طبقان جهان آفرینش در باور ترکان باستان
در فالنامه های قدیمی ترک از وجود 3 دنیا سخن گفته می شود. در اینجا سه دنیای بالا، پایین و میانه بر ما روشن است که در شمنیسم ترک- مغول نیز انعکاس یافته است. همة وجوه خداپرستی ترکان در میان این دنیاها قرار می گیرد. در فالنامه آمده است که در بالا تاریکی و در پایین خاکستر قرار گرفته است. حیوانات، پرندگان و انسانها راه خود را گم کرده بودند. این وضعیت 3 سال طول کشید. تنها در سایة خیرخواهی آسمان بود که این وضع از میان رفت. در کتیبه های اورخون جایگاه مهمی به آیین آسمان داده شده است: «پس از آفرینش آسمان آبی در بالا و زمین سیه چرده در پایین، میان آن دو بنی آدم آفریده شد».
 @parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [23.01.19 08:08]
#ضرب_المثل
آب زیر پوستش رفته : تۆکۆ دیریلیب.

پرویز شاهمرسی, [24.01.19 08:55]
#اصطلاح
آتدیمی دنگ آتماق: معقول رفتارکردن.

پرویز شاهمرسی, [25.01.19 15:08]
#تاریخ
نقش «هومای» در دین باستانی ترکان
«هومای» دومین خدای نیرومند در خداپرستی اسطوره ای ترکان است. او وجودی زنانه و کارکردی کیفردهنده دارد. اکنون نیز در دشتهای سایان _آلتای در میان ازبکها و قرقیزها به عنوان محافظ خانواده و همة کودکان حفظ شده است. اگر تانری به آسمان ارتباط دارد هومای به زمین مربوط است. برخی هومای را «آفرودیت» نامیده اند. در اینجا یک جنبة اساطیری دیگر یعنی زن و شوهر بودن تانری و هومای وجود دارد. بدین ترتیب زناشویی زمینی حالتی الهی می یابد.  هومای «الهة نگهبان» است که خانواده و نوزادان را پاسداری می کند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [27.01.19 21:54]
#ترکیب
آتراش آیاق: مهمانی خداحافظی.

پرویز شاهمرسی, [27.01.19 21:55]
#کنایه
آب و روغن را بهم آمیختن: آشا قوم قاتماق (Aşa qum qatmaq).

پرویز شاهمرسی, [28.01.19 18:02]
#قیز_آدلاری
آی سوْی: (Ay soy) از تبار ماه.
آیسیت: (Aysıt) مهوش. مانند ماه.
آیسیمان: (Aysıman) مهوش.
آیسین: (Aysın) مهوش. مانند ماه.
آیشاد: (Ayşad) مهوش.
آیشان: (Ayşan) سفید چون ماه.
آیشن: (Ayşən) بهره گرفته از ماه.
آی شیرین:(Ayşirin) شیرین چون ماه.
آیشین: (Ayşın) مهوش. مانند ماه.
آی صدف: (Ay sədəf)صدف سفید.
آیفر: (Ayfər) مهوش. ماهرخ.
آی قاباق: (Ay qabaq) جذاب. مهوش. زیبا.
آیقان: (Ayqan) صمیمی. زیبا.
آی قمر: (Ay qəmər) ماهرخ.
آیقوت: (Ayqut) ارمغان. ماه بخت.
آی قیز: (Ay qız) دختر ماه.
آی کؤنول: (Ay gönül) پاکدل.
آی کیمی: (Ay kimi) مهوش.
آی گلین: (Ay gəlin) عروس ماه.
آی گؤروم: (Ay görüm) مه لقا.  
آی گؤز: (Ay göz) ماه چشم.
آی گؤزل: (Ay gözəl) زیبا چون ماه.
آی گول: (Ay gül) روشن چون ماه.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [30.01.19 08:16]
#تاریخ
پروتوترکها در سرآغاز تاریخ
ترکان نخستین یا پروتو ترکها زمانی در آسیای مرکزی برجسته ترین نمایندگان فرهنگ یکجانشینی بودند. به عقیدة برخی پژوهشگران میان هزاره های ششم تا پنجم قبل از میلاد، توفانی بزرگ در آسیای مرکزی بوقوع پیوسته و با کاهش آبهای سطحی موجی از بیابان زایی تشکیل شده است. بسیاری از اقوام ترک تبار که در این منطقه می زیستند و به نام اقوام «آسیانیک» شناخته می شوند، در هزارة چهارم پیش از میلاد ترک وطن کرده و بسوی مناطق حاصلخیز و پرآب بین النهرین حرکت کردند. دولت سومر نتیجة همین مهاجرت گسترده بوده و سومریان که خود را «تنگر» یا «کنگر» می نامیدند، پیشروترین جوامع انسانی آن زمان را در این منطقه پدید آوردند. در حال حاضر باستانشناسی و زبانشناسی در تطبیق حیات سومریان و پروتوترکها با احتیاط پیش می روند. بتدریج ابعاد جدیدی از این ارتباط روشن شده و مسیر حقیقی تاریخ آشکارتر می شود.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [31.01.19 09:03]
#ضرب_المثل
آبستنی نهان بود زادن آشکار: گیزلین کله گلن، آشکار دوْغار.

پرویز شاهمرسی, [01.02.19 05:58]
#اصطلاح
آت قاچدی توْربا دۆشدۆ: اوضاع به هم ریخت.

پرویز شاهمرسی, [02.02.19 16:53]
#قاعده
صفت تقریبی: آن است که نزدیک بودن موصوف را به صفتی بیان نماید. این صفت در مورد رنگها و مزه ها بکار می‎رود. علامتهای آن عبارتند از:
-(آمتور) و ایمتور) مانند آغامتور (سفیدگونه) و آجیمتور (مایل به تلخ)
-(آلا) پیش از صفت می‎آید. مانند: آلاشیرین (مایل به شیرین)
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [03.02.19 16:33]
#ترکیب
آت سوْخدو: خستگی ناشی از سواری طولانی.

پرویز شاهمرسی, [03.02.19 16:34]
#ترکیب
آب و گِل: ائو ائشیک (Ev eşik). دورخوم (Durxum).

پرویز شاهمرسی, [04.02.19 17:53]
#اوغلان_آدلاری
آللاه باخیش: (Allah baxış) خدایی.
آللاه شکر: (Allah şükür) خداشکر.
آللاه وئردی: (Allah verdi) خداداده.
آلمار: (Almar) انبار. سرخ سر.
آلمیش: (Almış) گرفته. فاتح.
آمار: (Amar) خوشبخت. آرام.
آماش: (Amaş) عنوانی نظامی.
آمان ائل: (Aman el) نگهبان ایل.
آمانتاش: (Amantaş) هم نظم.
آمانتای: (Amantay) سالم.
آمانجان: (Amancan) درست بنیه.
آماندور : (Amandur) سالم.
آمان گلدی: (Aman gəldi) سالم بنیه.
آمان وئردی: (Aman verdi) خداداد.
آمانیار: (Amanyar) دوست نیک.
آمران: (Amran) خمار. شیفته. شیدا.
آمو: (Amu:Amuy) گاونر. جیحون.
آمور: (Amur) رود بزرگ. عشق.
آنار: (Anar) تیزهوش. به آنجا. چنان.
آنان: (Anan) تیزهوش.
آنسار: (Ansar) غمگین.
آنلار: (Anlar) اطراف. محیط. فهیم.
آنوشا: (Anuşa) ابدی. جاوید.
آواش: (Avaş) شریک.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [05.02.19 08:09]
#تاریخ
ساختار چهارگانه در باور ترکان باستان
باور به گرامی بودن ساختار چهارگانه یک باور مشترک در آسیای مرکزی است که ترکان نیز شامل آن می شدند. در کتاب چینی «لی کین» آمده است که :«پسر آسمان در فصل بهار گوسفند، در تابستان خروس، در نیمة سال گاونر، در پاییز سگ و در زمستان خوک می خورد». در میان ترکان نیز موسم، رنگها، حاکمان، عناصر و توتمها نیز با همین ساختار تعریف می شدند:
شرق) موسم: بهاری. رنگ: آبی. حاکم: گؤی خان. عنصر: درخت. توتم: گوسفند.
غرب) موسم: پاییزی. رنگ: سفید. حاکم: آغ خان. عنصر: آهن. توتم: سگ.
شمال) موسم: زمستانی. رنگ: سیاه. حاکم: قاراخان. عنصر: آب. توتم: خوک.
جنوب) موسم: تابستانی. رنگ: سرخ. حاکم: قیزیل خان. عنصر: آتش. توتم: خروس.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [06.02.19 20:24]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
آغ سونک (Ağ sünək)(استخوان سفید):
بازی کودکانه که در شب مهتابی بازی کنند و در آن تكه استخواني را به دوردست انداخته و هر كس زودتر از ديگري آن را بيابد، پشت بازنده سوار شود و تا مسير تعيين شده حمل گردد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [14.02.19 10:02]
#تاریخ
مرکز و چهارجهت اصلی در باور ترکان
رنگ زرد در باور ترکان تجسم مرکز است. در هر چهارجهت اصلی نیز معنایی خاص نهفته است. تاتارها هر روز صبح به قصد احترام به باد، آب ، آتش و روح نیاکان، به چهار جهت تعظیم کرده و احترام می گذاشتند. برخی از مغولان نیز در آغاز مناجات به چهار سو تعظیم می کردند. این به معنای آن بود که ساختار جهات اصلی و مرکز با ساختار پنج رنگ اصلی پیوند یافته و در باور دینی و فکری ترکان اثر گذارده بود. آنان رنگ اسبانشان را نیز با این دیدگاه تحلیل می کردند. طبق باور افسانه ای اسبهای آسمانی در پنج رنگ فرستاده شده اند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [15.02.19 07:45]
#ضرب_المثل
آب گرمابه پارگین را شاید: ایتین اتی، دوْغوزون دیشی.

پرویز شاهمرسی, [16.02.19 17:08]
#ترکیب
آب و مِلک: اکر چکر (Әkər çəkər).

پرویز شاهمرسی, [16.02.19 17:11]
#ترکیب
آت قازیغی: (At qazığı) ستارة قطبی.

پرویز شاهمرسی, [17.02.19 16:05]
#قیز_آدلاری
آی گون: (Ay gün) ماه و خورشید.
آیگین: (Aygin) مهوش.
آیلا: (Ayla) هالة اطراف ماه. خانه. حرکت. گردش. عقبه. دنباله. مثل آن. آن جور. بعداً. حیله. مکر.
آیلار: (Aylar) ماهها.
آیلان: (Aylan) همراه ماه. شبیه ماه. دایره. حیران. آشکار. ویراژ.
آیلر: (Aylər) ماهها.
آیلی: (Aylı) مقابل. مهوش. آبستن.
آیلی سئل: (Aylı sel) نور باران.
آیلی شن: (Aylı şən) شاد و مهتابی.
آیلین: (Aylın) حلقة دورماه.
آیلی ناز: (Aylı naz) ناز و مهتابی.
آیلی یار: (Aylı yar) یار مهتابی.
آی مارال: (Ay maral) آهوی زیبا.
آی ملک: (Ay mələk) فرشتة ماه.
آینا: (Ayna) آیینه. شیشه. شیشة پنجره. شفاف. زیبا. کف دست. شیطان.
آینا بولاق: (Ayna bulaq) چشمة صاف چون آینه.
آیناتای/ آینا تک: (Aynatay) همچون آینه.
آینار: (Aynar) انار زیبا.
آیناز: (Aynaz) مهناز.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [18.02.19 18:15]
#قاعده
صفت تشبیهی :آن است که به شباهت دلالت کند. علامت آن عبارت است از:
-(سان) بعد از اسم می‎آید: آیسان (مهوش)
- (شین) بعد از اسم و صفت می‎آید: قاراشین (سبزه)، آیشین (مهوش)
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [19.02.19 08:40]
#تاریخ
ساختار 24 قبیلة بزرگ ترک
209 سال قبل از میلاد مسیح ترکان حکمرانی به نام «مته خان» داشتند. او فرمانروای «هیونگ نو» یا «هون» ها بود. به گفتة «دوگین» او 24 تومان (10 هزار سپاهی) را در قالب 6 فرماندهی در اختیار داشت. این مورد تاریخی با شخصیت نیمه افسانه ای «اوغوزخان» در باورترکان نزدیکی دارد. اوغوزخان نیز 24 قبیله را بوجود آورده بود. او شش پسر بنامهای «گون خان»، «آی خان»، «اولدوزخان»، «گؤی خان»، «داغ خان» و «دنیزخان» داشت. هر کدام از این پسران چهار پسر داشتند و از مجموع این 24 نوه، قبایل مهم ترک بوجود آمدند. این 24 قبیله به دو شاخه «بوزاوخ» ها و «اوچ اوخ» ها تقسیم می شوند. سه پسر نخست اوغوزخان و فرزندانشان شاخة «بوز اوخ»(تیر خاکستری) و سه پسردوم و فرزندان آنها شاخة «اوچ اوخ» (سه تیر)  را تشکیل می دهند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [20.02.19 08:40]
#کنایه
آبها از آسیاب افتاد: سو سویونا اوْلدو یئر یئرینه.

پرویز شاهمرسی, [21.02.19 09:05]
#باخیش
بوگۆن دۆنیادا آنادیلی گۆنۆدۆر. یئر اۆزۆنده مین مینلر آدام آنا دیلینی اوخویوب اؤگرنمک نیسگیلینده یاشاییرلار. باشقا دیلی انسانین دۆشۆنجه سینه گۆجله باسدیرماق، ان بؤیۆک یارامازلیقدیر. هر کیمسه اؤز دیلینه دانیشیب، یازمالیدیر. باشقا دیللری ده اؤگرنسه اؤز ایچه ری دۆنیاسینی گئنیشلندیرر. «ملّی بیرلیک» آدینا انسانلارین آنا دیلینی ازمک بیر اسکی دبه دؤنۆب. ایللر بویو باشیمیزا چالیب، دیلیمیزی آلچادیبلار. گؤرکملی آنا دیلیمیزه قوندارما «آذری» آدی قویوب، اونو اوخوللاردا ایشله دیب اؤگرنمگی یاساق ائدیبلر. بو گۆن بو یاساق دیلین گۆنۆدۆر. اۆرکلرده بوغولموش سسلرین گۆنۆدۆر. یئتمزکی بو گۆنۆ تکجه قوتلاییب، یادا سالاق. هر کیمسه الیندن گلن کیمی بو دیله چالیشمالیدیر. یازانلار یازسینلار. قوشانلار قوشسونلار. ییغانلار ییغسینلار. قالانلار اوخوسونلار. قوی کؤکۆمۆز قوروماسین. قوی آغاجیمیز کسیلمه سین. قوی چیراغیمیز سؤنمه سین.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [22.02.19 11:15]
#تاریخ
دو شاخة مهم زبان ترکی
زبان ترکی در سرزمینی پهناور میان شمال چین تا قلب اروپا پراکنده شده است. این زبان به دو شاخة مهم تقسیم می شود:
1- ترکی شرقی (ترکی جغتایی یا ازبکی) که شامل ترکی اویغوری (ادامة ترکی خاقانی)، ترکی قرقیزی و ترکی قزاقی می شود.
2- ترکی غربی (ترکی اوغوز). این شاخه  شامل لهجه های ترکی ترکمنی، ترکی آذربایجانی، ترکی قشقایی و ترکی استانبولی می شود.
ترکی شرقی پیشتر از ترکی غربی به کتابت درآمده است. برای بیان تفاوت میان این دو شاخه، بیان جملة «اینجا جای ایستادن نیست» گویاست:
ترکی شرقی: «بو ترغو ییر ارماس». (بو دورقو یئر اولماز)
ترکی غربی: «بو تراسی ییر تکل». (بو دوراسی یئر دگیل).
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [23.02.19 20:36]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
آل آغاجی (Al ağacı)(چوب را بگیر):
نام نوعی بازی محلی که در مشکین انجام می‎شود. نام یکی از بازیکنان را روی چوبدستی می‎گذارند. یک نفر چوبدستی را در پایین ترین قسمت آن با یک دست می‎گیرد و هربار دربارة چوبدستی صحبتی می‎کند و دست دیگرش را کمی بالاتر می‎آورد (مثلاً چوبدستی به درد شکار خرگوش می‎خورد) به همین ترتیب دستها را بالاتر و بالاتر می‎آورد تا به قسمت انتهایی چوب می‎رسد. جمله‎ای که در این مرحله دربارة چوب می‎گوید حکمی است که در مورد صاحب چوب صادر می‎شود. اگر آخرین جمله مثبت باشد تمام است وگرنه (مثلاً چوب سر صاحبش را می‎شکند) با چوب آنچه را که گفته شده، برسر صاحب آن می‎آورند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [24.02.19 22:03]
#قاعده
قواعد مربوط به صفت در زبان ترکی
در زبان ترکی آذربایجانی صفت همیشه مفرد است و مفرد و جمع بودن موصوف در آن اثری ندارد. مانند: آغ داغ (کوه سفید) آغ داغلار (کوه های سفید)  
- چنانچه موصوف حذف شود  و صفت جای موصوف را بگیرد، در این صورت صفت جمع بسته می‎شود. مانند: گوزللر یوردو (سرزمین زیبایان)
- چنانچه موصوف نکره باشد کلمة (بیر) که علامت نکره است می‎تواند پیش از صفت یا پیش از موصوف درآید. مانند: بیر گؤزل قیز. (یک دختر زیبا) یا گؤزل بیر قیز.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [25.02.19 17:27]
#اوغلان_آدلاری
آوان: (Avan) وضعیت. دشمن. بدخواه. عالی. بلند. زمینی که به سختی شخم بزنند. مأمور دولت. پرخور. درشت.
آوتوتار: (Avtutar) شکارچی.
آوشار: (Avşar) ژاندارم. ماهر. قمه.
آوشین: (Avşın) آلت شکار. زره. سپر. رئیس قبیله.
آوقار: (Avqar) شکار.
آی آبا: (Ay aba) سروری همچون ماه.
آی آتا: (Ay ata) پدری همچون ماه.
آیات: (Ayat) میدان. صحنه.
آیار: (Ayar) استثناء. مهوش. خوش رو. نکته سنج. پر محصول.
آیاز: (Ayaz) نسیم خنک سحر. هوای صاف و خیلی سرد. شب بدون ابر و سرد. کوشا. پرتلاش. دقیق.
آیاش: (Ayaş) روشنایی مهتاب. دوست. همراه.
آیاقدا: (Ayaqda) پایدار.
آیان: (Ayan) گردش کننده. ژرف.
آی اوْبا: (Ay oba) ماه قبیله.
آی باخیم: (Ay baxım) ماه نگاه.
آیبار: (Aybar) همچون ماه. هیبت. شکوه. ماه تمام.
آی بارس: (Ay bars) ماننده ماه زیبا و چون ببر درنده.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [27.02.19 08:25]
#تاریخ
اتاق در فرهنگ ترکان
واژة «اتاق» در زبان فارسی از واژه ترکی «اوتاق» Otaq گرفته شده است. در ميان تركان قديم بيشتر براي چادر استفاده مي شد و در رنگهاي مختلف بوده كه هر رنگ خصوصيات خاص خود را داشت:
-آغجا اوتاق (چادر سفيد)= چادر خاقان يا پادشاه. چادر مخصوص افراد پسردار در جشنها.
-گؤگجه اوتاق (چادر كبود)= چادر مخصوص قام يا روحاني قبيله.
-بوز اوتاق (چادر خاكستري): چادر مخصوص خانها و بيگها و اشراف و وزيران.
-قيزيل اوتاق (چادر زرين يا سرخ)= چادر مقامات عاليرتبة دولت.
-ساري اوتاق (چادر زرد)= چادر مخصوص افراد دون پايه يا افراد بدون پسر.
-قارا اوتاق (سياه چادر)= چادر مخصوص خانهايي كه از نسب دون پايه بوده اند ولي بعداً به مقامي دست يافته اند. چادر افراد بدون فرزند در جشنها.
-ياشيل اوتاق (چادر سبز)= چادر مخصوص دينمردان.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [28.02.19 10:23]
#ضرب_المثل
آخوند مفت که گیر آمد، موشهای خانه را هم باید عقد کرد:
مرده شور مۆفته دیر اؤلنه منّت.

پرویز شاهمرسی, [01.03.19 09:23]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
آنا منی قوردا وئرمه (Ana məni qurda vermə) (مادر مرا به دست گرگ نده):
(نوعی بازی گرگم و گله می برم) بازیکنان در یک ردیف پشت سر هم می‎ایستند و از دامن نفر جلویی می‎گیرند. نفر اول نقش مادر گوسفندان را بازی می‎کند و روبروی گرگ می‎ایستد. گرگ سعی می‎کند به یکی از گوسفندان دست یابد ولی مادر گوسفندان فوراً به برابر او می‎آید و دیگران نیز سعی می‎کنند پشت سر او بایستند و حالت ستون را حفظ کنند.  
گرگ: «بئله بئله قویروق قاپارام» (اینطور اینطور دُنبه می‎برم)
مادر بچه‎ها: «بئله بئله داشلار آتارام». (اینطور اینطور سنگ می‎اندازم)
بچه‎ها: «آنا منی قوردا وئرمه، ساققیزیمی کورده وئرمه».
(مادر مرا به گرگ نده، سقز مرا به کُرد نده).
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [02.03.19 18:55]
#ترکیب
آت قافالی: (At qafalı) بی‎ملاحظه. متهور.

پرویز شاهمرسی, [02.03.19 18:58]
#ترکیب
آب و هوا: دوروشوم(Duruşum). یئر سو (Yer su).

پرویز شاهمرسی, [03.03.19 22:08]
#قاعده
مسند و مسندالیه: مسندالیه آن است که عملی را به او نسبت دهند یا از او سلب کنند. مسند صفت یا عملی است که به مسندالیه نسبت می‎دهند یا از آن سلب می‎کنند. مانند: سو ایچمه لی دیر.  (آب گوارا است)
  در اینجا سو (مسندالیه) و ایچمه لی (مسند) است.

پرویز شاهمرسی, [04.03.19 19:12]
#تاریخ
نظام دوگانة نیک و بد در باور ترکان
نظام ثنوی ریشه ای باستانی در ملل آسیایی دارد. این نظام در باور چینی ها همان «یانگ» و «یئن» است. «یانگ» همان وجود نیکو و زیبا است و «یئن» وجود پلید و زشت. ترکان نیز برای این نظام دو واژه «آغ»(سفید) و «قارا» (سیاه) را دارند. «آغ» در بالاترین مرتبه و بالاتر از «قارا» قرار دارد. هر کدام نمادی کامل هستند. صورت دیگر این نظام در واژگان «ایچ» (درون) و «دیش» (بیرون) نمود یافته است. این صورت به واژگان «محرم» و «نامحرم» شباهت دارد. زن و شوهر هر دو داخل یک دایره قرار دارند و از این رو در نظام حقوقی ترکان باستان قبل از اسلام زن و شوهر معادل هم هستند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [06.03.19 08:03]
#قیز_آدلاری
آیناز اوْد: (Aynaz od) مهناز آتشین.
آیناز شن: (Aynaz şən) شاد چون ماه ناز.
آیناز یار: (Aynaz yar) یار مهناز.
آینا کیمی: (Aynakimi) مانند آینه.
آینا گول: (Ayna gül) گل روشن.
آینالیم: (Aynalım) رایج. دوره.
آینا ملک: (Ayna məlik) فرشته‌ای چون آینه.
آینایار: (Aynayar) یار چون آینه.
آی نساء: (Ay nisə) دختر ماهروی.
آی نشان: (Ay nişan) دختر با نشانی از ماه.
آینور: (Aynur) مهتاب.
آینورشن: (Ay nur şən) شاد چون ماه.
آی نه دیر: (Ay nədir) ماه پیش او چیست؟
آی وئردی: (Ay Verdi) مهداد.
آیوا: (گیا)(Ayva) میوة به.
آیوا چیچک: (Ayva çiçək) شکوفة به.
آیوا گول: (گیا)(Ayva gül) گل به.
آیوالیق: (Ayvalıq) باغچة به.
آی یاخشی: (Ay yaxşı) ماه نیکو.
آییار: (Ay yar) یار چون ماه.
آی یالی: (Ay ylaı) ماهرخ.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [07.03.19 08:52]
#تاریخ
«هون» ها نخستین ترکانی بودند که با تشکیل حکومت پا به صحنة تاریخ نهادند. تاریخ دقیق این اتفاق روشن نیست. در منابع افسانه ای چین تا 2255 قبل از میلاد برده شده است. «هون» ها نخستین بار با عنوان «هیونگ نو» در منابع چینی مربوط به سال 318 قبل از میلاد آمده و این عنوان دیگر تغییر نیافته است. تطابق واژه «هیونگ نو» و «هون» در نوشته ای به زبان سغدی مربوط به سال 311 میلادی آمده است. نوشته هایی از خود هونها بر روی لاک سنگ پشت یا استخوان حکایت از ارتباط نیاکان آنها با خاندانهای چینی دارد. سرزمین میان اوردوس و گانسو مسیر ایلغار هونها به چین بوده است. از همین طریق نیز ویژگیهای فرهنگ صحرانشینان مانند استفاده از آهن به چین راه یافت. دولت «چو» (255-1122 قبل از میلاد) میراثدار این فرهنگ صحرایی بود.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [08.03.19 09:27]
#ضرب_المثل
آدم خوش حساب شریک مال مردم است: آلاغان الیم، وئره گن الیم.

پرویز شاهمرسی, [09.03.19 17:05]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
آی قاراقوش(Ay qaraquş):
نام نوعی بازی با توپ در خلخال. بازیکنان به دو گروه مساوی تقسیم می‎شوند و محلی را در فاصلة 40 -50 متری از زمین بازی خود با نام محل «رفع خطر» تعیین می‎کنند. سپس بازیکنان یکی از دو گروه با توافق یکدیگر یا بر اساس قرعه کشی، خم شده و دستهای خود را روی زانو قرار می‎دهند. گروه دیگر بر پشت آنها سوار شده و در حالی که شعر «آی قارقوش سالما یئره قان اولار. سالسان یئره قانوه غلتان اولار» (ای قاراقوش به زمین نینداز وگرنه خونریزی می‎شود و تو در خونت غلتان می‎شوی) را می‎خوانند. توپی را که در دست دارند به یکدیگر پاس می‎دهند. هرگاه توپ به زمین بیفتد، نفرات سواره پایین آمده و خیلی سریع خود را به محل «رفع خطر» می‎رسانند. در این حین نفرات خم شده توپ را برمی‎دارند و سعی می‎کنند آن را به یکی از افراد گروه مقابل خود بزنند قبل از اینکه به محل«رفع خطر» برسد. در صورت موفقیت، جای دو تیم عوض می‎شود و در غیراینصورت بازی ادامه پیدا می‎کند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [12.03.19 08:20]
#کنایه
آت قافالی ات قافالی: (At qafalı ət qafalı) مقلّد محض.

پرویز شاهمرسی, [13.03.19 11:47]
#اوغلان_آدلاری
آیبان: (Ayban) کَل. نیرومند. نرینه.
آیبرک: (Aybərk) روشنتر از ماه.
آیبای: (Aybay) لیاقت. سزاواری.
آی بورا:(Ay bura) روشن وقوی.
آیتار: (Aytar) بشارت دهنده.
آیتاش: (Aytaş) ماهرو.
آیتان: (Aytan) بشارت. مقارنة ماه و زهره.
آی توغ: (Ay tuğ) توغ نورانی.
آیتون: (Aytun) ماه شب.
آیتونقوج: (Aytunquc) نخستین فرزند ماه.  
آیتین: (Aytın) مبارک. مهتاب.
آیخان: (Ayxan) سَرور ماه.
آیدابالا: (Aydabala) کودک ماهرو.
آیدار: (Aydar) پرچم. پرچم گل.
آی دمیر: (Ay dəmir) محکم و زیبا.
آی دوْست: (Ay dost) ماه دوست.
آیدیل: (Aydil) با زبانی پاک چون ماه.
‎آیدین: (Aydın) نیرو. روشن. نورانی. امیدبخش. مهتاب. روشنفکر.
آی دینج: (Ay dinc) ماه آرام.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [14.03.19 08:14]
#تاریخ
پیشینة رنگ سفید در باور ترکان
رنگ سفید و باورهای پیرامون آن سیری جالب را از کهنترین ادوار تاریخ ترکان یعنی بطن باورهای شمنیستی تا روزگار کنونی پیموده است. «اولگن» الهة خیر و آبادی با رنگ سفید تصور می شد. شمنها کلاهی سفید بر سر می گذاشتند. ترکان در عزاداری رنگ سفید می پوشیدند چون آن را موجب پاکی و شادی ارواح می دانستند. سفید در نظر ترکان باستان نماد جهت غرب، عدالت، عظمت و قدرت بود. اسب سفید سرداران نیز نشانه ای برای تمایز رتبة آنها بود. این روش از ترکان به مغولان راه یافت. آلپ ارسلان در جنگ ملازگرد بر اسب سفید سوار بود و این شیوه از اینجا بعدها در ترکان عثمانی و بویژه سلطان محمد فاتح دیده می شود. در کتاب دده قورقوت نیز از رنگ سفید سخن رفته است. پرچم سفید نیز متعلق به خاقان ترک و بعدها سلاطین سلجوقی و عثمانی بود.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [15.03.19 08:03]
#ترکیب
آبهای آزاد: آرا سولار (Ara sular).

پرویز شاهمرسی, [16.03.19 08:47]
#قاعده
انواع فعل ماضی در زبان ترکی (1):
ماضی استمراری حال در گذشته: بیلیردیم(می دانستم). بیلیردین (می دانستی). بیلیردی (می دانست). بیلیردیک (می دانستیم). بیلیردیز(می دانستید). بیلیردیلر(می دانستند).

پرویز شاهمرسی, [17.03.19 10:31]
#ضرب_المثل
آدم دستپاچه کار را دوبار می کند: تلسمک ایش بیتیرمز، واخت ایتیرر.

پرویز شاهمرسی, [18.03.19 08:57]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
ائششک بئلی سیندیرما (Eşşək beli sındırma)(شکستن کمر الاغ):
نام نوعی بازی خرک پشتک. چهارنفر به دنبال هم خم می‎شوند. سر اولی به درخت یا دیوار است و سر بقیه بر پشت هم به ردیف و متصل هستند. چهارنفر می‎دوند و بر پشت نفر آخری می‎پرند. اگر پاهای او خم شد، آنها ادامه می‎دهند و گرنه جای نفرات عوض می‎شود.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [19.03.19 10:01]
#تاریخ
جایگاه خط خوارزمی در تاریخ خط ترکان
ترکان در طول تاریخ از ابتدا تاکنون از هشت خط برای ثبت زبان خود استفاده کرده اند. این نشانگر آشنایی آنان با نوشتار و تأثیرپذیری از خطوط رایج بوده است. اگرچه هر کدام از این خطوط ویژگیهای خاص خود را داشتند ولی در مسئلة ثبت صداهای زبان ترکی ارزش یکسانی نداشته اند. پس از حملة اسکندر خط یونانی به آرامی جای خط آرامی را گرفت. در این زمان خطوط محلی مانند خوارزمی، سغدی، رونی و اویغوری نیز وجود داشته اند. در خط خوارزمی ویژگیهای خط آرامی حفظ شده است. این خط قدیمی ترین خط برآمده از خط آرامی است. در اثر حفریاتی که در قلعة «قوی قریلگن» خوارزم انجام شده، موارد زیادی از کتیبه ها، مُهرها، سکه ها و لوازم منزل حاوی این خط یافت شده است.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [20.03.19 08:23]
#ترکیب
آت قایتاریم: (At qaytarım) یک دور مسابقة سواری.

پرویز شاهمرسی, [02.04.19 17:09]
#قیز_آدلاری
آی یانار: (Ay yanar) مهوش.
آیی گولو: (گیا) (Ayı gülü) نوعی شقایق.
آییم: (Ayım) ماه من. خاتون. بانوی حرم. کشش. جاذبه. سمپاتی.
آییم شن: (Ayım şən) ماه شاد من.
آییم قیز: (Ayım qız) دختر ماه من.
ائرسین: (Ersin) واصل شود.
ائرکه: (Erkə) نازپرورده.
ائرگول: (Ergül) گل شکفته.
ائرم: (Erəm) هدف.
ائرن: (Erən) واصل. عارف.
ائریم: (Erim) خوش خبر.
ائل آرای: (El aray) ماه پاک و درخشان قبیله.
ائل آرزی: (El arzı) آرزوی قبیله.
ائل آرسوی: (El arsoy) دختری از قبیله پاک نژاد.
ائل آریدان: (El arıdan) شفق روشن قبیله.
ائل آلار: (El alar) شفق قبیله.
ائل آلای: (El alay) ماه سرخ قبیله.
ائل آلتان: (El altan) شفق سرخ قبیله.
ائل آلماسی: (El alması) سیب زیبای قبیله.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [05.04.19 11:43]
#ضرب_المثل
آدم زرنگ پایش روی پوست خربزه است: تۆلکۆ چوخ بیلدیگیندن تله یه دۆشر.

پرویز شاهمرسی, [06.04.19 21:43]
#تاریخ
نخستین فرمانروای هون «تویمان» (در زبان چینی شان یو) نام داشت. او از 221 تا 209 قبل از میلاد حکمرانی کرد. در زمان کشمکش پانصد سالة هونها و چینی ها به این مسئله منتهی شد که چینی ها با بسیج نیروها و کوشش فراوان سرانجام توانستند هونها را از شمال غربی چین بیرون برانند. این حادثه موجب تمرکز جمعیت هونها در حوضة رودهای اورخون، سلنگا، اونون و اونگین یعنی جغرافیای اؤتوکن و مغولستان شد. همین تمرکز پایة اصلی ایجاد امپراتوری بعدی هون را بوجود آورد. «مته» (یا موتو) امپراتور بزرگ هون که حکمرانی اش از 209 قبل از میلاد آغاز شد، ایتدا «تونگ هو»ها را در شرق و «یوئه چی» ها را در جنوب شکست داده و سرزمین اجدادی هونها را در شمال غربی چین تصرف کرد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [08.04.19 19:06]
#قاعده
انواع فعل ماضی در زبان ترکی (2):
ماضی استمراری حکایی: بیلرمیشم(می دانسته ام). بیلرمیشسن(می دانسته ای) . بیلرمیش (می دانسته است). بیلرمیشیک (می دانسته ایم). بیلرمیشسیز(می دانسته اید). بیلرمیشلر(می دانسته اند).

پرویز شاهمرسی, [10.04.19 08:34]
#ترکیب
آبهای سرزمینی: قارا سولار (Qara sular).

پرویز شاهمرسی, [11.04.19 07:51]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
ائششک پاسبان: (Eşşək pasban) (خر و پلیس):
نوعی بازی شبیه به کبدی در اردبیل. یک نفر در مرکز یک دایره پشت به دیوار، دولا شده و یک نفر به عنوان پاسبان، در جلوی او ایستاده و مراقب است تا مهاجمان بر پشت او سوار نشوند. اگر پاسبان بتواند پای یکی از مهاجمان را در داخل دایره بزند، جای آندو عوض می‎شود ولی اگر نتواند و مهاجم بر پشت بازیکن دولا شده، سوار شده تا زمانی که پایش بر زمین دایره نخورده و توسط مهاجم زده نشده، فرصت استراحت دارد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [12.04.19 07:51]
#ترکیب
آت قولاق: (At qulaq) محافظ ماشة تفنگ.

پرویز شاهمرسی, [14.04.19 16:16]
#ضرب_المثل
آدم گرسنه سنگ را هم می خورد: آج قاتیق ایسته مز، یوخولو یاستیق.

پرویز شاهمرسی, [15.04.19 18:24]
#تاریخ
«مته» (Mete) حکمران هونها پس از تصرف شمال غربی چین موفق شد 26 قبیله و دولت کوچک آسیای مرکزی از جمله قرقیزها و تینگ لینگ ها را تابع خود کرده و کشور خود را بصورت یک امپراتوری درآورد. او در سال 199 قبل از میلاد چین را که لااقل چهاربرابر از کشورش بزرگتر بود به محاصره درآورده و با خطری بزرگ مواجه کرد. او مرزهای قلمرو خود را از کره تا دریاچة آرال و از دریاچة بایکال تا دیوار بزرگ گسترش داد به نوعی ترکستان شرقی را نیز شامل گردید. اگرچه قدرت آن را داشت ولی چین را تصرف نکرد و تنها بر آن کشور خراج بست. «مته» پس از تشکیل بزرگترین امپراتوری آسیای مرکزی در سال 174 قبل از میلاد درگذشت.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [17.04.19 15:34]
#اوغلان_آدلاری
آیرال: (Ayral) استثنایی. برگزیده.
آیریم: (Ayrım) مرز. تفاوت. محل انشعاب راه. قرارداد. قرار قضایی. حکم. سکانس. گردشي كه در ممر آب و رودخانه‌ها باشد. نمد زین. سکه که زنان برای زینت بسر بندند.
آیساری: (Aysarı) ماه گونه.
آیسوم: (Aysum) ماه گونه.
آیغای: (Ayğay) فریاد. لحظة بهترین شکل ماه. بانوی بزرگوار.
آیقال: (Ayqal) نورانی بمان.
آیقان: (Ayqan) صمیمی. بااحساس.
آی قوتلوق: (Ay qutluq) مسعود از ماه.
آیگون گؤر: (Aygüngör) روز روشن ببین.
آیمان: (Ayman) پاکیزه چون ماه. اتاق روباز. چشم گرد.غربال. متحمل.
آیمرگن: (Ay mərgən) تیرانداز روشن.
آیواز: (Ayvaz) خدمتکار مخصوص. مرد. شوهر. مهوش. زیبا. کل. بی مو. زمخت. ناشنوا. پزشک کشتی. نابینا.
آیهان: (Ayhan) سَرور ماه.
آییرباش: (Ayırbaş) مبادله. تعویض.
آییلدیر: (Ayıldır) هوشیار. مهتاب.
ائتمیش: (Etmiş) کاردان. ماهر.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [19.04.19 08:12]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
ائششک چادیری (Eşşək çadırı)(خیمه خری):
اين بازي متشكل از دو گروه است. اعضاي گروه اول بايد دور يك دايره طوري خم شوند كه سرشان نزديك هم باشد و دستان يكديگر را بگيرند. يك نفر از اعضاي اين گروه خم نمي كند در عوض با نخ يا طنابي كه حدود دو متر طول دارد و به دست يكي از افراد خم شده وصل است، دور اين حلقه مي چرخد و در واقع از آنها محافظت مي كند.
اعضاي گروه ديگر سعي مي كنند خود را با پرش به پشت يكي از اعضاي گروه اول كه خم شده‎اند، رسانده و از آنها سواري بگيرند. اگر كسي كه طناب دست اوست، بتواند مهاجم (كسي كه قصد سوار شدن به افراد خم شده دارد) را قبل از سوار شدن با پا بزند، گروه مهاجم سوخته و جاي اين دو گروه عوض مي‎شود. اين بازي تا حدي شبيه بازي كبدي است.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [20.04.19 17:21]
#قاعده
انواع فعل ماضی در زبان ترکی (3):
ماضی استمراری خبری: بیلردیم. بیلردین. بیلردی. بیلردیک. بیلردیز. بیلردیلر.

پرویز شاهمرسی, [22.04.19 18:51]
#کنایه
آت قویروغون کسمک: (At quyruğunu kəsmək)   دم اسب را به نشانة عزاداری برای صاحبش بریدن. همة روابط را قطع کردن.

پرویز شاهمرسی, [24.04.19 09:24]
#ترکیب
آبی خاکی: قارا سولو (Qara sulu).

پرویز شاهمرسی, [26.04.19 07:54]
#ضرب_المثل
آرد خود را بیخته و الک آن را آویخته است: گۆنۆن گؤرۆب، دؤورانین سۆرۆب.

پرویز شاهمرسی, [27.04.19 22:35]
#تاریخ
ارواح نیک و بد در میان باستان نیز مانند بیشتر اقوام آسیایی دانسته می شد. ترکان به روح «چور» می گفتند. ارواح نیکو را «آغ چور» و ارواح پلید را «قاراچور» می نامیدند. روحانی شمنی با اصولی خاص  از ارواح نیکو کمک گرفته و ارواح پلید را دور می کرد. مثلث روح، شمن و انسان در ترکان باستان تا زمانی حضور داشت که ترکان با دین مانی آشنا شدند. دین مانی نخستین دین بزرگ با ساختار اخلاقی استوار بود که ترکان آن را می شناختند. با دین مانی ترکان از یک ساختار دینی ساده و طبیعت گرا به یک آیین اخلاقی مدرن پا نهادند. بدین ترتیب آنان آمادگی لازم را برای آشنایی با ادیان بزرگی چون بودا، مسیح و اسلام یافتند. دین مانی 80 سال دین رسمی ترکستان بود.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [29.04.19 19:56]
#قیز_آدلاری
ائل آنا: (El ana) مادر ایل.
ائل آی: (El ay) ماه قبیله.
ائل آی گول: (El ay gül) گل زیبا چون ماه قبیله.
ائل آی گون: (El ay gün) خورشید زیبای قبیله.
ائل آیشین: (El ayşın) ماه شاد ایل.
ائل آیلی: (El aylı) قبیله‎ای دارای ماه.
ائل آیناسی: (El aynası) آینة قبیله.
ائل آییم: (El ayım) ماه قبیله.
ائل اولدوز: (El ulduz) ستارة درخشان قبیله.
ائل اومای: (El umay) رب‌النوع و الهة قبیله.
ائلایدا: (Elayda) پری دریایی.
ائل ایشیق: (El ışıq) دختری از تبار نور.
ائل اینجی: (El inci) مروارید قبیله.
ائل باجی: (El bacı) خواهر قبیله.
ائل بالی: (El balı) شیرینی قبیله.
ائل بایین: (El bayın) دختر بچة نازنین قبیله.
ائل بزر: (El bəzər) زینت قبیله.
ائل بنیز: (El bənizər) زینت قبیله.
ائل بولاق: (El bulaq) چشمة قبیله.
ائل بیلگی: (El bilgi) دانش قبیله.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [03.05.19 07:49]
#قاعده
انواع فعل ماضی در زبان ترکی (4):
ماضی استمراری مفاعله: بیلیشیردیم. بیلیشیردین. بیلیشیردی. بیلیشیردیک. بیلیشیردیز. بیلیشیردیلر.

پرویز شاهمرسی, [04.05.19 16:46]
#ترکیب
آت کسر: (At kəsər) مقدار برفی که اسب تا سینه در آن فرو رود.

پرویز شاهمرسی, [05.05.19 16:48]
#ترکیب
آتش بس: آتیش کس(Atış kəs).

پرویز شاهمرسی, [06.05.19 18:03]
#ضرب_المثل
آستر آستین لحاف پوستین همسایه اش است: ایتیمن قورت داییسیدیر.

پرویز شاهمرسی, [07.05.19 08:13]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
ائششگی سوواردین (Eşşəyi suvardın)(خر را آب دادی؟):
نام نوعی بازی در خوی. یکی از بازیکنان از گوش بازیکن دیگر می‎گیرد و می‎گوید:
- ائششگی سوواردین؟ (خر را آب دادی؟)
- سوواردیم. (آب دادم)
- نه سویلا؟ (با کدام آب؟)
- سویوق سویلا. (با آب سرد) . در اینجا اولی گوش دومی را محکم پیچانده و می‎گوید:«آغیزی دوندو آغیزی دوندو» (دهانش یخ زد، دهانش یخ زد)
اگر بگوید :«ایستی سویلا. (با آب گرم). دوباره گوش او را می‎پیچاند و می‎گوید :«آغیزی یاندی آغیزی یاندی» (دهانش سوخت دهانش سوخت). اگر بگوید:«ایلیق سویلا» (با آب ولرم)، دوباره گوشش را می‎پیچاند و می‎گوید:«اورگی بولاندی اورگی بولاندی» (حالش بهم خورد حالش بهم خورد).
@parvizshahmarasi

+ نوشته شده در پنجشنبه بیست و هفتم آذر ۱۳۹۹ ساعت ۹:۲۵ ب.ظ توسط aliroshanzadehizmara  | 

استاد پرویز شاهمرسی=9 می 2019

پرویز شاهمرسی, [09.05.19 10:18]
#تاریخ
الفبای اویغوری که زمانی از دریای ژاپن تا دریای مدیترانه رواج داشت، در حقیقت تکامل یافتة الفبای سغدی است. 18 حرف داشت که شامل 15 حرف بی صدا و 3 حرف با صدا می شد. این الفبا پس از به قدرت اویغورها در سدة هشتم میلادی رسمیت یافت و در ترکستان شرقی پس از اسلام رایج شد. در دورة مغول الفبای دولتی گردید. از سدة 9 تا اوایل سدة 16 میلادی در آسیای مرکزی کاربرد داشت. مغولها در ترویج آن نقش بزرگی داشتند. اگرچه این الفبا برای ثبت زبان ترکی کارآمد نبوده ولی در مقطعی مورد استفاده نویسندگان ترک بوده و کتابهایی مانند «قوتادقوبیلیک» از یوسف خاص حاجب، «عتبه الحقایق» از احمد یوگناگی، «بختیارنامه» و «سراج القلوب» از منصور بخشی، «معراج نامه» از میرحیدر خوارزمی، مجموعه اشعار قاسم و منصور بخشی، «تزوکات» امیر تیمور گورگانی و بسیاری از فرمانهای خانهای اردوی زرین به این الفبا نوشته شده اند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [10.05.19 08:57]
#قاعده
انواع فعل ماضی در زبان ترکی (5):
ماضی بعید:  بیلمیشدیم. بیلمیشدین. بیلمیشدی. بیلمیشدیک. بیلمیشدیز. بیلمیشدیلر.

پرویز شاهمرسی, [11.05.19 17:03]
#کنایه
آت کلّه لی: (At kəlləli) نترس. جسور.

پرویز شاهمرسی, [12.05.19 16:50]
#ترکیب
آتشفشان خاموش: اؤرتۆن(Örtün).
آتشفشان فعال: اۆرتۆن(Ürtün).

پرویز شاهمرسی, [13.05.19 16:48]
#ضرب_المثل
آسمان در چشمش ریسمان است: آغی قارادان سئچیر.

پرویز شاهمرسی, [18.05.19 14:02]
#قاعده
در زبان ترکی باستان حروف «ه»، «خ»، «ژ»، «و»، «ج» و «ف» وجود نداشته است. این حروف در طول زمان با نرم شدن حروف دیگر در زبان ترکی پدید آمده اند. مثلاً حرف «و» از نرم شدن «ب» ایجاد شده است. یعنی فعل «وئرمک» در اصل «برمک» بوده است. در برخی لهجه های زبان ترکی مانند ترکمنی به همان صورت اصیل است. ترکمنها در نام پسران خود واژه «بردی» دارند مانند «قربان بردی» که همان «قربان وئردی» است. علاوه بر این هیچ واژه اصیل ترکی با حروف «ر»، «ف»، «و» و «ل» آغاز نمی شود. یعنی ترکان باستان این حروف را در آغاز واژه نمی توانستند ادا کنند. در حال حاضر با همه گیر شدن رسانه ها و گسترش میدان واژگان غیرترکی، آندسته از ترکهایی که به زبان دیگری تحصیل کرده اند می توانند این حروف را در آغاز واژه ادا کنند. مثلاً آنها می توانند «رضا» را به صورت Reza یا Riza بیان کنند در حالی که پدر یا مادرشان این اسم را به صورت Irza بیان می کنند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [19.05.19 09:25]
#اوغلان_آدلاری
ائدین: (Edin) مصمم. با اراده.
ائرتان: (Ertan) سپیدة صبح.
ائردیم: (Erdim) نائل شدم.
ائل آلدی: (El aldı) فاتح ایل.
ائل آلمیش: (El almış) فاتح ایل.
ائل آمان: (El aman) سعادت قبیله.
ائلاش: (Elaş) شیرخواره.
ائل اوْغان: (El oğan) دلاور ایل.
ائل اؤگر: (Eldə öyər) وطن پرست.
ائل اینانجی: (El inancı)  معتمد قوم.
ائلبات: (Elbat) رئیس قبیله.
ائلبار: (Elbar) ثمرة ایل.
ائلبارس: (Elbars) ببر قبیله.
ائلباسار: (Elbasar) فاتح.
ائلباشی: (Elbaşı) رهبر قبیله.
ائلبان: (Elban) وطن پرست. کوه بلند.
ائل بکچی: (El bəkçi) نگهبان قبیله.
ائل بوروس: (Elburus) درخشان.
ائل بوغا: (El buğa) دلاور قبیله.
ائلبیر: (Elbir) هم وطن.
ائل بیگی: (El bəyi) رهبر ایل.
ائل بیلگه: (El bilgə) دانش قبیله.
ائلتای: (Eltay) پشتیبان قبیله.
ائل تپر: (El təpər) حاکمی که از طرف خاقان برای ادارة سرزمینهای تازه فتح شده فرستاده شود.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [20.05.19 09:38]
#ترکیب
آتلی خیل: (Atlı xıl) سواره نظام.

پرویز شاهمرسی, [21.05.19 17:02]
#ترکیب
آتش گردان: توْولاما (Tovlama).

پرویز شاهمرسی, [22.05.19 09:18]
#قاعده
انواع فعل ماضی در زبان ترکی (6):
ماضی بعید التزامی:  بیلئیمیشیم. بیلئیمیشسن. بیلئیمیش. بیلئیمیشیک. بیلئیمیشسیز. بیلئیمیشلر.

پرویز شاهمرسی, [24.05.19 11:17]
#ضرب_المثل
آسوده منم که خر ندارم: آج قارنیم دینج قولاغیم.

پرویز شاهمرسی, [25.05.19 16:51]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
ابه یه توپوردو (Әbəyə tüpürdü) (تف اندازی به ابه):
این بازی در دو گروه انجام می‎شود. مکانی مانند تیر برق را به عنوان «ابه» تعیین کرده و یک نفر از گروه اول نگهبان آن می‎شود. نفرات بعدی گروه اول، به تعقیب نفرات گروه دوم پرداخته و می‎کوشند تا دو نفر از آنان را بگیرند. در مقابل، نفرات گروه دوم نیز در حالی برای گرفتار نشدن می‎کوشند، به «ابه» نزدیک می‎شوند و بر آن تف می‎کنند. اگر دو نفر از گروه دوم گرفتار شود، گروه اول برنده است و اگر یکی از نفرات گروه دوم بر «ابه» تف کند، گروه دوم برنده است.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [27.05.19 08:07]
#تاریخ
امیرعلیشیرنوایی
زمانی که فارسی دری دوران باشکوه خود را سپری می کرد، زبان ترکی مجال کمتری برای بروز می یافت. شاعران بزرگ و حتی شاعران ترک همه برای تقرب به حاکمان، به زبان فارسی شعر می سرودند. در دوران تیموریان عرصه برای احیاء زبان ترکی فراهم شد. این کار برعهدة دانشمند و ادیب بزرگ این دوره بود. امیرعلیشیرنوایی یکی از دولتمردان دولت تیموری درهرات بود که با گردآوری هنرمندان و شاعران و ... مکتب هرات را بوجود آورد. کار عظیم او احیاء زبان ترکی بود. نقش او در زبان ترکی مانند نقش فردوسی در زبان فارسی است.  نوایی چهار دیوان ترکی به نامهای غرایب الصغر، نوادرالشباب، بدایع الوسط و فوایدالکبر دارد. در میان آثار نوایی رسالة کوچکی به نام «محاکمه اللغتین» وجود دارد که آن را در سال 905 ق نوشته است. او در این کتاب زبانهای ترکی و فارسی را با هم مقایسه کرده و کوشیده تا برتری زبان ترکی را نشان دهد. نوایی در سال 906ق درگذشت در حالی که آثار او خون تازه ای در رگ زبان ترکی جاری کرد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [29.05.19 11:15]
#واژگان_دخیل_ترکی_در_زبان_عربی
آتشجی - [ مصر. سودان. سوریه] آتاشچی (Ataşçı) (راهنما. آتش افکن. آتشبار).

پرویز شاهمرسی, [30.05.19 10:29]
#واژگان_دخیل_ترکی_در_زبان_فارسی
آباجی- آغاباجی  (Ağa bacı) (خواهر بزرگ).

پرویز شاهمرسی, [31.05.19 09:03]
#قیز_آدلاری
ائل پایی: (El payı) تحفة قبیله.
ائل پینار: (El pinar) چشمة زلال قبیله.
ائل تاج: (El tac) تاج قبیله.
ائل تاماز: (El tamaz) دختر اصیل.
ائل تامای: (El tamay) ماه کامل قبیله.
ائلتان: (Eltan) سپیدة صبح قبیله.
ائل تکین: (El təkin) شاهزادة قبیله.
ائل توران: (El turan) دخترتورانی.
ائل تورفان: (El turfan) نوبر قبیله.
ائل تومار: (El tumar) پرستار قبیله.
ائلجان: (Elcan) جان و دل قبیله.
ائل چیچک: (El çiçək) شکوفة قبیله.
ائلچین: (Elçin) لایق قبیله. باغ. آلت درو. مأمور دولتی. نماینده. خاندان.
ائل خاتین: (El xatın) بانوی قبیله.
ائل خانیم: (El xanım) بانوی قبیله.
ائلدان: (Eldan) سپیدة صبح.
ائلدش: (Eldəş) هموطن. هم قبیله.
ائلدن: (Eldən) غریب.
ائل دورنا: (El durna) دُرنای قبیله.
ائل دوزگون: (El düzgün) پاکزاد.
ائلده گول: (Eldə gül) گل سرسبد قبیله.
ائل دیریم: (El dirim) حیات قبیله.
ائلزار: (Elzar) نالة قبیله.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [01.06.19 16:42]
#ترکیب
آتلی قاراجا: (Atlı qaraca) اسب چوبی چرخ دار.

پرویز شاهمرسی, [03.06.19 13:17]
#قاعده
انواع فعل ماضی در زبان ترکی (7):
ماضی بعید روایتی حالت مفعولی وجه غیرقطعی:  بیله جگیدیم. بیله جگیدین. بیله جگیدی. بیله جگیدیک. بیله جگیدیز. بیله جگیدیلر.

پرویز شاهمرسی, [04.06.19 10:20]
#ترکیب
آتش گیرا: قالین اوْد (Qalın od).

پرویز شاهمرسی, [05.06.19 07:29]
#تاریخ
به گفتة بکیرچوپان زاده، زبان ترکی در دورة اسلامی چهار مدافع بزرگ داشته است:
1- محمود کاشغری صاحب دیوان اللغات الترک.
2- شیخ عاشق پاشا صاحب «غریب نامه».
3- امیرعلیشیر نوایی صاحب «محاکمه اللغتین».
4- قدری برغموی صاحب کتاب صرف ترکی به نام «مسیره العلوم».
سیر زمانی و مکانی این آثار از دورة بنی عباس در ترکستان شرقی تا دورة سلطان سلیمان قانونی در عثمانی نشان از یک حرکت تاریخی زبان ترکی از شرق به غرب دارد. این سیر هم از نظر ادبی و هم از نظر زبانی در بررسی تاریخ این زبان بسیار اهمیت دارد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [06.06.19 05:48]
#واژگان_دخیل_ترکی_در_زبان_عربی
آجغ- آچیق (گشوده).

پرویز شاهمرسی, [07.06.19 08:10]
#واژگان_دخیل_ترکی_در_زبان_فارسی
آتا اوتا- آتا اوتا (Ata uta) (بزرگ و کوچک).

پرویز شاهمرسی, [08.06.19 16:11]
#ترکیب
آتش مزاج: جوْشقون(Coşqun). خیرچین (Xırçın).

پرویز شاهمرسی, [09.06.19 10:35]
#ضرب_المثل
آسیاب به نوبت: آدین نه دی رشید، بیرین دئ بیرین ائشیت.

پرویز شاهمرسی, [10.06.19 17:49]
#اوغلان_آدلاری
ائلتر: (Eltər) وطن پرست.
ائلترگیک: (Eltərgik) برگزیدة ایل.
ائلتریش: (Eltəriş) کسی که حکومت و کشور را سامان دهد. گردآورندة مردم.
ائلتک: (Eltək) همانند قبیله.
ائلتکین: (Eltəkin) شاهزادة قبیله.
ائلتن: (Eltən) شایستة قبیله.
ائل توتار: (El tutar) فاتح قبیله.
ائل توتموش: (El tutmuş) فاتح قبیله.
ائل توران: (El turan) تورانی.
ائل تؤره: (El törə) قانون قبیله.
ائل تومار: (El tumar) مراقب قبیله.
ائلجان: (Elcan) محبوب قبیله.
ائلچی بیگ: (Elçibəy) رئیس ایل.
ائل خاص:(Elxas) برگزیدة قبیله.
ائلخان / ائل خانی: (Elxan) بزرگ ایل.
ائلدار: (Eldar) مردمدار.
ائلداش: (Eldaş) وقار قبیله. هم قبیله.
ائل دایاق: (El dayaq) پشتیبان قبیله.
ائل دمیر: (El dəmir) استحکام قبیله.
ائل دنیز: (El dəniz) دریای قبیله.
ائلدور: (Eldur) ستون قبیله.
ائل دوْغان: (El doğan) شاهین قبیله. اصیل.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [12.06.19 08:16]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
اتگه داش قویدو (Әtəyə daş qoydu)(سنگریزی به دامن):
بازیکنان یک نفر را به عنوان استاد انتخاب می‎کنند و خود روی زمین می‎نشینند. استاد یکی از آنها را به عنوان شاگرد برمی‎گزیند. بعد شروع می‎کند به گشتن و وانمود می‎کند که سنگ را در دامن یکی از بازیکنان گذاشته است. سپس از شاگردش می‎پرسد که سنگ نزد کیست؟ شاگرد حدس خود را می‎گوید. اگر حدس او درست باشد، جای استاد را می‎گیرد وگرنه می‎نشیند و کس دیگری به عنوان شاگرد تعیین شده و بازی ادامه می‎یابد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [13.06.19 08:09]
#قاعده
انواع فعل ماضی در زبان ترکی (8):
ماضی بعید روایتی غیر قطعی مفاعله:  بیلیشه جگیدیم. بیلیشه جگیدین. بیلیشه جگیدی. بیلیشه جگیدیک. بیلیشه جگیدیز. بیلیشه جگیدیلر.

پرویز شاهمرسی, [14.06.19 10:24]
#تاریخ
آیا «مته خان» حکمران هون همان «اوغوزخان» افسانه ای است؟
پس از خوانده شدن تواریخ چینی و روشن شدن شخصیت تاریخی «مته خان» این پرسش به میان آمد که «اوغوزخان» بعنوان یک شخصیت داستانی مهم در فرهنگ ترکان، چه ارتباطی با «مته خان» دارد. برخی شرقشناسان مانند بیچورین و رادلوف این دو را یکی دانستند. دوگین در این تطابق احتیاط می کرد و مارکورات چنگیزخان را با اوغوزخان یکی می دانست. نخستین بار «سلیمان حسنی پاشا» در کتاب «تاریخ عالم» بااستناد به تواریخ غربی و شرقی این تطابق را بصورت قطعی توضیح داد. بعداً کسانی مانند بهاءالدین اؤگل و ضیاء گؤگ آلپ نیز به این عقیده پیوسته و برای ادعای خود، دلایلی مانند تشابه زندگی مته خان و اوغوزخان ارائه کردند. این تطابق خادمان بزرگی چون ذکی ولیدی طوغان و عثمان توران و محمد کؤپرولو نیز پیدا کرده و به اندازة بسیاری قوت یافت. با وجود دلایل ارائه شده و همچنین تطبیق مسائل تاریخی و اسطوره شناسی متون ترکی باستان مانند دده قورقود احتمال این تطابق بسیار افزایش یافته است.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [16.06.19 08:44]
#ترکیب
آتما چای: (Atma çay) چای شیرین.

پرویز شاهمرسی, [17.06.19 08:23]
#ترکیب
آتشین پنجه: الی سولو(Әli sulu).

پرویز شاهمرسی, [18.06.19 07:47]
#ضرب_المثل
آش کشک خاله ته، بخوری پاته نخوری پاته: ایپ اۆزۆلمز جان چیخماز.

پرویز شاهمرسی, [21.06.19 09:42]
#واژگان_دخیل_ترکی_در_زبان_عربی
آرقداش - [لهجة کشور لیبی] آرخاداش (Arxadaş) (پشتیبان).

پرویز شاهمرسی, [22.06.19 07:29]
#واژگان_دخیل_ترکی_در_زبان_فارسی
 آترمه- آتیرما (Atırma) یا آشیرما (حمایل).

پرویز شاهمرسی, [23.06.19 08:48]
#قیز_آدلاری
ائل سئون: (El sevən) دوستدار قبیله.
ائل سئوینج: (El sevinc) شادی قبیله.
ائلسا: (Elsa) همانند ایل.
ائلسانا: (Elsana) همانند ایل.
ائل ساناز: (El sanaz) دختر از تبار بی‎مانند.
ائل سوْنای: (El sonay) آخرین ماه قبیله.
ائلشن آی: (Elşən ay) ماه شاد قبیله.
ائلشن گول: (Elşən gül) گل شاد قبیله.
ائلفیدان: (Elfidan) نهال قبیله.
ائل قیزی: (El qızı) دختر قبیله.
ائل کؤنول: (El könül) تمنای قبیله.
ائلگز: (Elgəz)آنکه دیارش را سیاحت ‌کند.
ائل گؤزلی: (El gözəli) زیبای قبیله.
ائل گؤزو: (El gözü) چشم وچراغ قبیله.
ائل گؤلو: (El gölü) دریاچة ایل.
ائل گولو: (El gülü) دختری از قبیلة گلها.
ائل گون: (El gün) خلق. جماعت. سرزمین. اهالی. ایل و تبار. زندگی.
ائل گونای: (El günay) از تبار خورشید و ماه.
ائل گوندوز: (El gündüz) روز قبیله.
ائل گونش: (El güəş) خورشید قبیله.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [24.06.19 16:17]
#قاعده
انواع فعل ماضی در زبان ترکی (9):
ماضی بعید روایتی غیر قطعی امری مفعولی با فعل متعدی:  بیلیندیریله جگیدیم. بیلیندیریله جگیدین. بیلیندیریله جگیدی. بیلیندیریله جگیدیک. بیلیندیریله جگیدیز. بیلیندیریله جگیدیلر.

پرویز شاهمرسی, [27.06.19 16:40]
#تاریخ
نقش قزاقها در تاریخ ترک
واژة «قزاق» درلهجة ترکی قوموق به معنای سلحشور، عصبانی و سرباز آمده است.  نام قزاق اولین بار در شاهنامة فردوسی به عنوان نام قوم و خان ذکر شده است. قزاقها در سدة 16 میلادی تحت فرماندهی قاسم خان متحد شدند. قزاقها در زمان پسر قاسم خان، تاشکند را تصرف کردند. سه قرن بعد آنها به زیرحاکمیت روسها رفتند. قزاقها نزدیک ترین قرابت فرهنگ را به روسی در میان ترکان دارند. ازبکها و قزاقها از دیرباز به همین دلیل باهم کشمکش داشته اند. از نظر ازبکها، قزاق شدن نخستین قدم برای روس شدن است. زبان ترکی قزاقی جزء گروه ترکی قپچاق- نوقای بوده و با ترکی قرقیزی اشتراکات فراوان دارد. ادبیات کتبی قزاقی از نیمه دوم سدة نوزدهم و زمان پیوستن به روسیه آغاز می شود. چوگان ولیخانوف، ایبرای آلتین ساری و آبای گونانبای پیشقراولان ادبیات  قزاقی هستند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [29.06.19 07:42]
#ترکیب
آتما سؤز: (Atma söz) کنایه. متلک.

پرویز شاهمرسی, [01.07.19 17:08]
#ترکیب
آتشین مزاج: ایستی یئللی(Isti yelli).

پرویز شاهمرسی, [03.07.19 15:24]
#ضرب_المثل
آشپز که دو تا شد، آش یا شور می شود یا بی نمک: ماما ایکی اوْلسا، اوشاق ترسه گلر.

پرویز شاهمرسی, [05.07.19 17:11]
#واژگان_دخیل_ترکی_در_زبان_عربی
آرمغان - [لهجة سوریه] آرماغان (Armağan).

پرویز شاهمرسی, [07.07.19 19:51]
#واژگان_دخیل_ترکی_در_زبان_فارسی
آچمز- آچماز (Açmaz) (باز نمی کند) (حالت مهره در شطرنج که هرگاه آن را از برابر شاه بردارند، شاه در حال کیش واقع شود).

پرویز شاهمرسی, [08.07.19 13:17]
#اوغلان_آدلاری
ائلده گز: (Eldə gəz) هر که در میان ایل گردش ‌کند.
ائلده نور:(Eldə nur) روشنایی ایل.
ائلرچی: (Elərçi) پیشرو.
ائلزاد/ائلزاده: (Elzad) فرزند قبیله.
ائل سئون: (El sevən) وطن پرست.
ائل سوْن: (El son) آخرین فرزند قبیله.
ائلشاد: (Elşad) شادی قبیله.
ائلشن: (Elşən) ارزش قبیله.
ائلفان: (Elfan) دانش قبیله.
ائل قاتمیش: (El qatmış) فاتح.
ائلقال / ائلقالا: (Elqal) حیات قبیله.
ائلقان: (Elqan) ایلخان. غلبة خداوند.
ائلقای: (Elqay) وطن پرست.
ائلقایا: (Elqaya) پشتیبان قبیله.
ائل قیرمیش: (El qırmış) فاتح.
ائلقیل: (Elqıl) اجتماعی.
ائل کؤمک: (El kömək) یاور ایل.
ائللر: (Ellər) ملل. قبایل.
ائلمار: (Elmar) رئیس قبیله.
ائلمالی: (Elmalı) ثروت قبیله.
ائلمان: (Elman) دلاور قبیله.
ائل مدد: (El mədəd) یاور ایل.
ائلمیر: (Elmir) رئیس قبیله.
ائلوار: (Elvar) ثروت قبیله.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [10.07.19 09:30]
#قاعده
انواع فعل ماضی در زبان ترکی (10):
ماضی بعید روایتی غیر قطعی مفعولی با فعل متعدی:  بیلینه جگیدیم. بیلینه جگیدین. بیلینه جگیدی. بیلینه جگیدیک. بیلینه جگیدیز. بیلینه جگیدیلر.

پرویز شاهمرسی, [11.07.19 08:36]
#تاریخ
تومروس
تومروس از سرکردگان سکاها، در سال 530 قبل از میلاد مسیح در صحنة تاریخ دیده شد. نام او هم در منابع یونانی و هم در منابع ایرانی آمده است. زمان تولد و مرگش مشخص نیست. احتمال دارد او نوة «آلپ ارتونقا» خاقان بزرگ ترک باشد. آلپ ار تونقا که درمنابع ایرانی به نام «افراسیاب» شناخته می شود، در سال 624 قبل از میلاد درگذشته است. 94 سال بعد جنگ میان کوروش و تومروس روی داده است. به همین جهت رابطة خویشاوندی میان تومروس و آلپ ار تونقا محتمل است. کوروش در سال 539 قبل از میلاد بابل را تصرف کرده و دراندیشة مصر بود اما با شنیدن خبر ایلغار سکاها، روی به شرق یا به تعبیر بهتر شمال نهاد. کوروش قاصدی به نزد تومروس فرستاده و پیشنهاد ازدواج  داد. تومروس پاسخ منفی داد. کوروش روی رودخانة «آراکس» پلهایی برپا کرده و کوشید تا به سرزمین سکاها وارد شود. تومروس او را از این کار منع کرد ولی کوروش که کشورهای بزرگی مانند بابل و لیدیه را تصرف کرده بود، جنگ با یک قبیلة گمنام را بسیار آسان می شمرد. گروهی از لشکریان کوروش به سکاها حمله کرده و سپس رو به فرار نهادند. سکاها به تعقیب آنها پرداختند. «اسپارگاپیس» پسر تومروس فرمانده این گروه بود. سربازان کوروش به آنان در هنگام استراحت حمله کرده و بسیاری از آنان را کشتند. اسپارگاپیس نیز اسیر شد. چون این خبر به تومروس رسید، نامه ای به کوروش نوشته و آزادی پسرش را خواست. دستهای اسپارگاپیس را باز کردند ولی او خود را کشت. با رسیدن خبر مرگ اسپارگاپیس، سکاها به سپاه کوروش حمله کردند. این جنگ در جایی تنگ اتفاق افتاد. سکاها از یک تاکتیک جنگی به نام «تاکتیک تورانی» استفاده کردند. در پایان جنگ ایرانیان شکست خوردند و کوروش نیز کشته شد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [13.07.19 13:07]
#کنایه
آتمیش اوْیناتمیش: (Atmış oynatmış) شیک و پیک.

پرویز شاهمرسی, [15.07.19 13:47]
#اصطلاح
آتو دست کسی دادن: قویروغو قاپییا وئرمک (Quyruğu qapıya vermək).

پرویز شاهمرسی, [16.07.19 07:55]
#ضرب_المثل
آش دهان سوزی نیست: نه آغیز یاندیران آشدیر، نه باش سیندیران داش.

پرویز شاهمرسی, [18.07.19 07:53]
#واژگان_دخیل_ترکی_در_زبان_عربی
آری - [لهجة سوریه] آری (Arı) (عسل).

پرویز شاهمرسی, [19.07.19 16:57]
#واژگان_دخیل_ترکی_در_زبان_فارسی
آخُر- آخیر (Axır) (جای علف خوردن چارپایان).

پرویز شاهمرسی, [20.07.19 08:37]
نام سیارات منظومة شمسی در زبان ترکی:
عطارد= تيلك.
زهره= سئويت.
زمين= يئرتينج.
مريخ= كوروت.
مشتري= اؤنگي.
زحل= اركليك.
اورانوس= يئتنتير.
نپتون= قونوشوق.
پلوتون= يالديريق.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [22.07.19 10:24]
#قیز_آدلاری
ائل گونو: (El günü) روز قبیله.
ائل گونوز: (El günüz) روز روشن قبیله.
ائللشمه: (Elləşmə) همبستگی.
ائللی: (Elli) دارای قبیله. آزاد. مستقل.
ائللی شن: (Elli şən) دختر شاد دارای قبیله.
ائللی یار: (Elli yar) یار دارای قبیله.
ائل مارال: (El maral) آهوی قبیله.
ائل ماهنی: (El mahnı) ترانة قبیله.
ائل موران: (El muran) رودخانة ایل.
ائلمیرا: (Elmira) تمثیل کنندة ایل. فدایی ایل.
ائلناره: (Elnarə) آتش ایل.
ائلناز: (Elnaz) نازنین قبیله.
ائل نورای: (El nuray) قبیله‎ای از تبار نور روشن ماه.
ائل نورو: (El nuru) روشنایی قبیله.
ائل یارار: (El yarar) دختری از قبیله‌ای شایسته.
ائل یاز: (El yaz) بهار قبیله.
ائل یانا: (El yana) دلسوز قبیله.
ائلی تورک: (Eli türk) دختر از تبار ترکان.
ائلی قیزیل: (Eli qızıl) دختر والا.
ائلین: (Elin) هم قبیله.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [24.07.19 08:48]
#قاعده
انواع فعل ماضی در زبان ترکی (11):
ماضی بعید شرطی: بیلسئیمیشم. بیلسئیمیشسن. بیلسئیمیش. بیلسئیمیشیک. بیلسئیمیشسیز. بیلسئیمیشلر.

پرویز شاهمرسی, [26.07.19 08:21]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
ائرمنی جیزیغی (Erməni cızığı)(لی لی ارمنی):
نوعی بازی دسته جمعی یا دونفره. شکلی هشت خانه شبیه خاچ (صلیب) می‎کشند و به همین دلیل است که این بازی را ائرمنی جیزیغی (لی لی ارمنی) نامیده اند. پس از خانه‎های 7 و 8، نیمدایره‎ای رسم می‎کنند که آن را جهنم می‎نامند. در این بازی با وجود استفاده از سنگ برای پرتاب به خانه‎ها، سنگ را با پا نمی‎زنند و سنگ در هر خانه که بیفتد، از روی آن خانه می‎پرند. بازی از خانة اول شروع می‎شود و درخانة هشتم پایان می‎یابد. آخرین مرحله جهنم است که بازیکن باید سعی کند سنگ او به جهنم نیفتد. وقتی او به خانة هشتم رسید، باید از روی جهنم بپرد. اگر موفق شد ازهمان جا باید سنگ را دوباره به خانه بیندازد. در این صورت او برنده است.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [27.07.19 08:08]
#تاریخ
حماسة شیراق
«شیراق» یکی از حماسه های ترکان است که کمتر به آن پرداخته شده است. زمان تقریبی وقوع این حماسه، هزارسال بعد از ماجرای «تومروس» است. در این حماسه نیز سکاها به نبرد به ارتش ایران می پردازند. در روایات مختلف سال وقوع این حماسه 513 میلادی بیان شده است. در این سال سکاها علیه دولت ساسانی شورش می کنند. ارتش ساسانی به قلمرو سکاها وارد می شود. «آمریس» سرکردة سکاها، به طرح نقشة جنگ می پردازد. در این میان چوپانی به نام «شیراق»، نقشة دیگری پیشنهاد می کند. او خود را زخمی کرده و به اردوی ایران پناه می برد. او وانمود می کند که به قصد انتقام از سکاها می خواهد ارتش ایران را راهنمایی کند. شیراق سپاهیان ساسانی را به مدت هفت روز در صحرایی بی آب و علف پیش می برد. چون فرمانده ساسانی اثری از سکاها نمی بیند، دستور اعدام او را می دهد. شیراق می گوید در هر چهارطرف هفت روز راه است. به هر سو بروید مرگ در انتظار شماست. داستان شیراق در ردیف داستانهای حماسی ترکان آسیای مرکزی است. از نظر تاریخی نیز هدایت دشمن به صحراهای بی آب و علف، از ترفندهای رایج در آسیای مرکزی بوده و مؤرخان یونانی نیز به آن اشاره کرده اند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [29.07.19 23:02]
#کنایه
آتیب توتماق: (Atıb tutmaq) انداختن چیزی و گرفتن آن در هوا. مسئله را به طور کامل فهمیدن. کاملاً متوجه شدن. سبک و سنگین کردن.

پرویز شاهمرسی, [31.07.19 07:46]
#اصطلاح
آخرش چی؟: سوْنو هاردا(Sonu harda).

پرویز شاهمرسی, [01.08.19 09:52]
#ضرب_المثل
آشش شور بود یا چشمش کور؟: داشی وار قومو؟

پرویز شاهمرسی, [03.08.19 08:17]
#واژگان_دخیل_ترکی_در_زبان_عربی
آزق - [لهجة الجزایری] آزیق (Azıq) (توشه).

پرویز شاهمرسی, [05.08.19 07:28]
#واژگان_دخیل_ترکی_در_زبان_فارسی
آداش (Adaş) (همنام).

پرویز شاهمرسی, [06.08.19 07:40]
#اوغلان_آدلاری
ائلوین: (Elvin) اعتبار قبیله.
ائله من: (Eləmən) با نفوذ.
ائلیار: (Elyar) یاور قبیله.
ائل یاشار: (El yaşar) زنده برای قبیله.
ائلیانار: (Elyanar) دلسوز قبیله.
ائلیزبر: (Elizbər) زینت قبیله.
ائلیک: (Elik) خانزاده. نجیب زاده. حکمران. پادشاه.
ائلین آغا: (Ev ağa) سرور قبیله.
ائل ییغدی: (El yığdı) فاتح.
ائو اوْغلو: (Ev oğlu) پسر خاله. غلام خانه‎زاد.
ائورک: (Evrək) منطقه. سبز. اردک.
ائورن: (Evrən) اژدها. دنیا. جهان.
ائوری: (Evri) پادشاه. افندی.
ائوگین: (Evgin) شتابان.
ائوین: (Evin) جوهر. اصل. خود. عصاره. وعدة غذایی.
ائیمن: (Eymən) مطمئن.
اجه: (Әcə) پیشرو.
اجه میش: (Әcəmiş) دانا.پیشرو.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [09.08.19 08:22]
#قاعده
انواع فعل ماضی در زبان ترکی (12):
ماضی بعید مفاعله: بیلیشمیشدیم. بیلیشمیشدین. بیلیشمیشدی. بیلیشمیشدیک. بیلیشمیشدیز. بیلیشمیشدیلر.

پرویز شاهمرسی, [10.08.19 08:47]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
اکینچی ام اکینچی(Əkinçiyəm əkinçi): (کشاورزم کشاورز)
نوعی بازی جمعی در اردبیل. بازیکنان در دو دست به دست هم داده و روبروی هم قرار می‎گیرند. به قید قرعه گروهی بازی را چنین شروع می‎کند و چنین می‎گویند و پاسخ می‎شنوند:
گروه اول: «اکینچی ام اکینچی» (کشاورزم کشاورز)
گروه دوم: «آی منیم بالام اکینچی» (ای فرزندم کشاورز)
گروه اول: «اکه رم» (می‎کارم)
گروه دوم: «بیچه رم» (می‎چینم)
گروه اول: «بیر دانا جیران سئچه رم» (یک جیران انتخاب می‎کنم).
بعد نام یکی از افراد گروه دوم را می‎گویند. آن فرد باید به سرعت از گروه خود جدا شده و خود را به دستهای گره خوردة اعضای گروه اول بزند. او می‎کوشد تا صف را گسسته و یکی از اعضای گروه دوم را با خود بیاورد. اگر بتواند، بر نفرات گروه اول افزوده می‎شود و بازی ادامه می‎یابد. در غیر اینصورت خود نیز به گروه دوم می‎پیوندد. در پایان وقت مقرّر، تعداد هر کدام گروهها بیشتر باشد، برنده است. این بازی را «بندیرم بنؤوشه» نیز گویند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [11.08.19 08:37]
#تاریخ
طایفة «بهارلو»
بهارلوها طایفه ای از ترکان اوغوز هستند. زمانی که حکومت قره قویونلوها در ایران بوجود آمدند، بهارلو ها معروفترین طایفة تشکیل دهندة این حکومت بودند. بهارلوها پس از سقوط قره قویونلوها راهی خراسان و تیره ای از آنان راهی هند شدند.  در سال 1512 فردی از این طایفه به نام سلطانقلی در «دکن» اعلام استقلال کرده و حکومت «قطب شاهیان» را بوجود آورد. فرد دیگر به نام محمدقلی نیز شهر حیدرآباد را بنیان گذاشته و پایتخت خود کرد. این حکومت تا سال 1687 دوام آورد. آنها در شهر دکن آثار برجسته ای از خود به یادگار گذاشته و نقش مهمی در گسترش اسلام ایفاء کردند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [12.08.19 08:14]
#کنایه
آتی داشلیغا سۆرمک: (Atı daşlığa sürmək) کوتاه نیامدن. توافق نکردن.

پرویز شاهمرسی, [13.08.19 07:41]
#ترکیب
آخر و عاقبت: اوتار قوتار (Utar qutar).

پرویز شاهمرسی, [15.08.19 09:25]
#ضرب_المثل
آشنا داند زبان آشنا: لالین دیلین ننه سی بیلر.

پرویز شاهمرسی, [16.08.19 08:11]
#قیز_آدلاری
ائوده بولان: (Evdə bulan) خانه پرورده.
اتک چیچک: (Әtək çiçək) دامن پر از گل.
اردني:(Әrdənəy)خداي خبررسان.
ارز: (Әrəz) علفی که در گندمزار روید. کامروا. جسور.
ار قیز: (Әr qız) دختر دلاور.
اركين آی: (Әrkin ay) ماه آزاده.
اركين قیز: (Әrkin qız) دختر آزاده.
ارلی: (Әrli) شوهر دار.
ازمه گول:(Әzməgül) گل ظریف.
ازنه: (Әznə) ظریف.
اسکی ناز: (Әskinaz) همیشه ناز.
اسمر: (Әsmər) گندمگون. سیاه چرده.  
اسمناز: (Esmnaz) نازنام.
اسمه: (Әsmə) وزش. لرزش. تشنج. نفس. دعا.
اسمه تئل: (Әsmə tel) گیسوی لرزان.
اسمه گول: (Әsmə gül) گل لرزان.
اسن بیکه: (Әsən bikə) بانوی سالم و عفیف.
المناز: (Elmnaz) نازنین قبیله.
انگول: (Әngül) گل اصل.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [17.08.19 08:08]
#قاعده
انواع فعل ماضی در زبان ترکی (13):
ماضی بعید وجوبی: بیلمه لیمیشم. بیلمه لیمیشسن. بیلمه لیمیش. بیلمه لیمیشیک. بیلمه لیمیشسیز. بیلمه لیمیشلر.

پرویز شاهمرسی, [19.08.19 07:56]
#تاریخ
جایگاه اوغوزخان در تاریخ ترک
اوغوزخان شخصیتی است که منابع مکتوبی مانند «جامع التواریخ» و «شجرة تراکمه» به آن اشاره کرده اند. اگرچه زندگی او ترکیبی از افسانه و داستان است ولی نقش مهم او در تاریخ ترکان این نتیجه را بوجود آورده است که یکی از دو شاخة مهم ترکان به نام او «اوغوز» نامیده شود. داستان اوغوزخان به دو صورت نظم و نثر موجود است. گذشته از جنبه های داستانی زندگی او، نکتة مهم تأثیر او ترکیب قبایل ترک است. اوغوز خان 6 پسر داشت که به نام عناصر طبیعت نام گذاری شده بودند: 1- گون خان (سرور آفتاب) 2- آی خان (سرور ماه)، 3- اولدوزخان (سرور ستارگان)، 4- گؤی خان (سرور آسمان)، 5- داغ خان (سرور کوهستان) 6- دنیزخان (سرور دریاها). هر کدام از این پسران، صاحب چهار پسر شدند. این 24 نوه بنیانگذار 24 قبیلة اوغوز شدند. اولاد سه فرزند نخست را «بوزاوخ» (صاحب تیر خاکستری) و اولاد سه پسر بعدی را «اوچ اوخ» (صاحب سه تیر) نامیدند. بوزاوخها چون در حومة یورت اصلی می زیستند به نام «دیش اوغوز» (اوغوزهای بیرونی) و اوچ اوخها به دلیل زندگی در درون یورت، به نام «ایچ اوغوز» (اوغوزهای درونی) مشهور شدند.این تقسیم بندی هم در منابع تاریخی مانند «جامع التواریخ» آمده و هم در کتاب «دده قورقود» به آن اشاره شده است.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [21.08.19 10:28]
#تاریخ
ترجمة ترکی شاهنامة فردوسی
می توان گفت ترجمة ترکی بهترین ترجمة شاهنامة فردوسی است. توجه ترکان به شاهنامه، پیشینه ای بسیار طولانی دارد. از میان شخصیتهای این حماسه، افراسیاب و رستم بیشتر از همه مورد توجه ترکان بودند. توجه به افراسیاب و تطبیق آن با «آلپ ارتونقا» و همچنین توجه به نیای سکایی رستم، از نکات مهم این ارتباط است. در قرن شانزدهم میلادی در زمان حکومت مملوکان مصر، شاعری به نام «شریف عمیدی» شاهنامة فردوسی را در 56 هزاربیت به ترکی ترجمه کرد. کار او تنها منحصر به ترجمه نبوده بلکه منابع تاریخی و ادبی مرتبط با این حماسه را بررسی کرده و تعابیر اسلامی مانند معراج پیامبر (ص) را به متن افزوده است. این ترجمه نمونه ای عالی از رویارویی دو زبان و مهمتر از آن دو اندیشة اجتماعی است.
«در دخمه بستند و گشتند باز ، شد آن نامور شیر گردن فراز».
«قزرلر قبرن آنک باغ ایجنده، تیررلر آنی اوجماغ ایجنده».
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [22.08.19 08:03]
#ترکیب
آتیر دؤندر: (Atır döndər) تپه ماهور. فراز و نشیب.

پرویز شاهمرسی, [24.08.19 08:44]
#ترکیب
آداب معاشرت: گلیش گؤرۆش (Gəliş görüş).

پرویز شاهمرسی, [25.08.19 07:59]
#ضرب_المثل
آش نخورده و دهان سوخته: الیم خمیر قارینیم آج.

پرویز شاهمرسی, [26.08.19 08:21]
#تاریخ
قره خانیان
«قره خان» یا «خان اعظم» در زبان ترکی به معنای حاکمی است که از سلالة حاکمان نیست و به زور بازوی خود، قدرت را کسب کرده است. در این معنا مقابل «ساری خان» است که حاکمی از تبار حاکمان می باشد. تقابل رنگ سیاه و زرد، نشانة سهم حاکم از اصالت خانوادگی است. «ساتوق بوغراخان» نخستین حاکم این خاندان، پس از مسلمان شدن در نیمة اول قرن چهارم هجری خود را «عبدالکریم» نامید. او پس از رسیدن به قدرت، اسلام را دین رسمی اعلام کرد. این نخستین بار بود که حکومتی از ترکان، اسلام را می پذیرفت. پس از این رویداد، راه ورود به ماوراءالنهر، برای قره خانیان گشوده شد.استیلای اینان با فراز و فرودهایی، تا زمان حملة مغول ادامه یافت. بخارا پایتخت اصلی این دولت بود. ادبیات ترکی اسلامی نخستین بار در این دوره شکل گرفت و آثاری چون «قوتادقوبیلیک» و «دیوان لغات الترک» در چنین فضای فرهنگی پدید آمد. به عقیدة برخی مورخان، حکومت قره خانیان، آغاز گرایش به سلطة سیاسی در میان ترکان است.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [27.08.19 07:46]
#قاعده
انواع فعل ماضی در زبان ترکی (14):
ماضی حالت حکایی: بیلیرمیشم. بیلیرمیشسن. بیلیرمیش. بیلیرمیشیک. بیلیرمیش سیز. بیلیرمیش لر.

پرویز شاهمرسی, [28.08.19 08:17]
#تاریخ
تابقاج
«تابقاج» ها گروهی از ترکان بودند که در نواحی شمالی چین ساکن شده و به تدریج تحت تأثیر فرهنگ چینی قرار گرفتند. آنها بتدریج آنچنان قدرتی بدست آوردند که حکومتی مستقل ایجاد کردند. برجسته ترین فرمانروای آنها «توپاتائو» بود که از سال 423 تا 452 میلادی حکومت کرد. او تمام سلطنت نشینهای ترکی و مغولی را در چین شمالی تصرف کرد. ترکها حکومت او را «تابقاج» و چینی ها «توپا» نامیدند. او قویترین شخصیت این خاندان جدّی و بارادة ترک بود. رشادتی خارق العاده داشت. مغولان بی اندازه از او وحشت داشتند. اگرچه توپاتائو فرهنگ چینی را پذیرفته بود ولی هنوز امید داشت که ریشه های ترکی خود را حفظ کند به همین خاطر هم دستور مجازات راهبان بودایی را صادر کرد. به مرور زمان تابقاجها در فرهنگ چینی مستحیل شدند و بعدها حکومتی جایگزین آنان شد که «وئی» نام گرفت. در منابع تاریخی از این دو حکومت به نام «چین» و «ماچین» یاد می شود که منظور همان «چین شمالی» و «چین جنوبی» است.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [29.08.19 08:26]
#اوغلان_آدلاری
ارآلپ: (Әralp) دلاورمرد.
ار آی: (Әr ay) دلاور خوشایند.
ار اؤز: (Әr öz) دلاور اصیل.
ار اولنگ: (Әr üləng) مرد میدان.
ار ایگیت: (Әr iyit) دلاورمرد. جوانمرد.
ار ایلان: (Әr ilan) مرد هوشیار و تیز.
ارباتور: (Әrbatur) دلاورمرد.
ارباسان: (Әrbasan) مردافکن.
اربای: (Әrbay) سرور دلاور. ثروتمند.
ار بوتون: (Әr bütün) مرد کامل.
اربول: (Әrbul) مرد باش!
اربوْی: (Әrboy) والاتبار  
اربیگ: (Әrbəy) سرور دلاور.
اربیل: (Әrbil) مرد دانا.
ارپوسوق: (Әrpusuq) مرد کمینگر.
ارتاش: (Әrtaş) مرد مانند آهن.
ارتان: (Әrtan) مرد سَحَرزاد.
ارتانیش: (Әrtanış) مرد شناس.
ارتای: (Әrtay) همچون مردان. مردانه.
ارتایلان: (Әrtaylan) مردانه. خوش هیکل. خوش قامت.
ارتپر: (Әrtəpər) مردافکن.
ارتپن: (Әrtəpən) مردافکن.
ارتک: (Әrtək) مردانه.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [30.08.19 08:25]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
ال اله (Әl ələ)(دست به دست) :
نام نوعی بازی کودکانه. دو کودک روبروی هم ایستاده و دستهای هم را می‎گیرند و می‎چرخند و می‎خوانند:
«ال اله کتان کله، بیز گئدیریک بابام گیله، بابام منه پاپیش آلیب، ایچی دولو کیشمیش آلیب، بیر تایی سنین، بیر تایی منیم، دونباللان پیس»
(دست به دست و کتان به کل. ما می‎رویم خونه بابا. بابام برام کفش خریده. توش پر از کشمش خریده. یک لنگه مال تو. یک لنگه مال من).
و می‎نشینند. سپس برخاسته و این کار را تکرار می‎کنند.  
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [31.08.19 08:10]
#ترکیب
آداب و ارکان: سیرا سایقی (Sıra sayqı).

پرویز شاهمرسی, [01.09.19 08:13]
#ترکیب
آتیش چاپیش: (Atış çapış) جنگ و گریز.

پرویز شاهمرسی, [02.09.19 08:48]
#ضرب_المثل
آفتاب به زردی افتاد، تنبل به جلدی افتاد: ناخیرچی قیزینین غیرتی ناخیر گلنده توتار.

پرویز شاهمرسی, [03.09.19 08:04]
#تاریخ
گورشاد
گورشاد یکی از شخصیتهای نامدار تاریخ ترک است. او نمونه ای از قهرمانان است که جان خود را بر سر حیثیت و شرافت مردمش فدا کرد.  زمانی که «تای تسونگ» در سال 627 میلادی امپراتور چین شد، ترکان وضعیتی بسیار ناگوار پیدا کردند. تای تسونگ با زور و حیله ترکان را شکست داد و خاقان آنها را اسیر کرد. پیمانی ذلت بار بر ترکان تحمیل شد و آنان استقلال و فرمانروایی خود را از دست دادند. این دوران را که بیش از 50 سال طول کشید، در تاریخ ترک «دوران فترت» می نامند. ترکان در این دوران انواع و اقسام تحقیرها را تجربه کردند. در کتیبه های اورخون آمده است که مردم به هم می گفتند: «ما دولتی داشتیم، ما خاقانی داشتیم، آنها چه شدند؟». در این دوران سخت «گورشاد» که یکی از افسران گارد سلطنتی چین بود تصمیم گرفت به همراهی چند تن از دوستانش پاسخ این تحقیرها را با قتل «تای تسونگ» بدهد. آنها چهل نفر بودند. در روز موعود بدلیل بدی هوا امپراتور از پایتخت بیرون نیامد و اوضاع طبق نقشه پیش نرفت ولی گورشاد و دوستانش حمله را آغاز کردند. همة آنها در این ماجرا جان باختند. نام گورشاد در ردیف قهرمانان ترک جاودان شد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [04.09.19 08:27]
#قیز_آدلاری
اؤبوگول: (Öbügül) گل بوسه.
اؤپوش: (Öpüş) بوسه.
اؤپوش چیچک: (Öpüş çiçək) گل بوسه.
اؤپوش گول: (Öpüşgül) گل بوسه.
اؤتکه شیک: (Ötəkəşik) متفاوت.
اؤتن قوش: (Ötən quş) پرنده آوازخوان.
اؤجلو: (Öclü) کینه دار. غیور. با ناموس. حق خواه ناحق.
اوچارتای: (Uçartay) پرنده سا.
اوْخشاش آی: (Oxşaş ay) مهوش.
اوْخ کیپریک: (Ox kiprik) مژگان تیروَش.
اوْدانا: (Odana) مادر آتش.
اوراز: (Uraz) هدیه. بخت. طالع. شرف. کمک. یاری.  
اوْرتا گول: (Orta gül) دختر وسطی.
اوْرناچیق: (Ornaçıq) گشاده رو. مهمان نواز.
اؤرو کؤی:(Örü köy) حجله.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [05.09.19 09:06]
#واژگان_دخیل_ترکی_در_زبان_فارسی
آداک- آداق (Adaq) (جزیره).

پرویز شاهمرسی, [06.09.19 09:11]
#واژگان_دخیل_ترکی_در_زبان_عربی
آزقی - آسقی (Asqı) (آویز. کول انداز)

پرویز شاهمرسی, [07.09.19 08:20]
#قاعده
انواع فعل ماضی در زبان ترکی (14):
ماضی حالت حکایی: بیلیرمیشم. بیلیرمیشسن. بیلیرمیش. بیلیرمیشیک. بیلیرمیش سیز. بیلیرمیش لر.

پرویز شاهمرسی, [08.09.19 09:04]
#تاریخ
هنر نگارگری ترکان باستان
ترکان باستان همانند دیگر اقوام صحرانشین هنر نگارگری خود را بر روی یراق اسب یا سگک کمربند انجام می دادند در حالی که اقوام یکجانشین در قلمرو هخامنشی یا آشور آن را برروی تخته سنگهای ثابت انجام می دادند. تفاوت هنر نگارگری این دو را می توان چنین بیان کرد که در تصاویر مربوط به هنر اقوام یکجانشین حیوانات در فضایی آرام و در میان شاخ و برگ درختان در حال گذر هستند در حالی که در نگارگری ترکان باستان، صحنه شکار بصورتی واقعی نشان داده می شود بطوری که صحنة فرورفتن چنگال عقاب یا شیر بر بدن شکار و خرد شدن بدن او به زیبایی تصویر شده است. در این تصاویر پیوستگی خاصی میان شکار وشکارچی دیده می شود گویا که این هردو تا ابد باهم هستند. بقایای هنر ترکان باستان در جاهایی مانند اوردوس و پازیریک یافت شده است.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [09.09.19 11:55]
#ترکیب
آتیل قاتیل: (Atıl qatıl) قوم و خویش. کس و کار.

پرویز شاهمرسی, [10.09.19 09:14]
#ترکیب
آداب و رسوم= گله نک گؤره نک (Gələnək görənək). یوْل یؤندم(Yol yöndəm).

پرویز شاهمرسی, [11.09.19 08:28]
#تاریخ
ترکان جهان
طبق پژوهش احمدجعفراوغلو، همة کسانی که امروزه به عنوان ترک زبان شناخته می شوند، به شاخه های زیر تقسیم می شوند:
1- ترکان سیبری: یاکوت، کاراگاس، سوین، ایرتیش و توبول.
2- ترکان آلتایی: کیشی، تلنگیت، تلئوت، توبا و کوماند.
3- ترکان خاکاس: ساگاس، بلتیر، کاچار، کویبال، قیزیل، شور، کاماسین، چولم و چات.
4- ترکان ترکستان شرقی و غربی: قاراقالپاق، ازبک، قرقیز، قزاق و ترکمن.
5- ترکان قفقاز: نوغای، کوندور، قره چای، بالکار، قمق و آذربایجانی.
6- ترکان ایران: آذربایجانی، قشقایی، افشار، قاجار، شاهسون، قره داغ، قره پاپاق، خمسه، کنگرلو، خراسانی، بوچاقچی، قرایی، بیات، قاراچورلو، ترکمن.
7- ترکان ایتیل - اورال: غازان، آستاراخان، باشقیر و چوواش.
8- ترکان کریمه، لهستان، لیتوانی و گاگائوز.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [12.09.19 10:12]
#تاریخ
ادبیات ترکمن
اشعار اولیة شاعران ترکمن که شفاهی بودند، بیشتر حاوی مویه بر نزاعهای قبیله ای بود. در قرن دوازدهم هجری نخستین بار «دولت محمد آزادی» (1173-1112ق) و سپس فرزندش «مختوم قلی فراغی» (1196-1146ق) این قاعده را تغییر دادند. آنان مفاهیمی چون ایثار را وارد اشعار خود کردند. «سیّدی» شاگرد مختوم قلی و «ذلیلی» خواهرزادة او این شیوه را ادامه دادند. صد سال بعد نثر بطور جدی در ادبیات ترکمن پدید آمد. به تدریج گرایش به افسانه کمتر و مضامین واقعی مورد توجه واقع شدند.«بردی کربابایف» و «خضر دریایف» از نخستین نثرنویسان این دوره بودند. در دورة پهلوی، ادبیات ترکمنی تحت فشار قرار گرفت ولی افرادی مانند «حاجی مراد دوردی قاضی» برای حفظ آن کوشیدند. اشعار آهنگین کوتاه هم تراز با اشعار حماسی محبوبیت یافته است. در چهل اخیر سال، ادبیات ترکمن با نمایندگان جوانی چون «عبدالقهارصوفی»  و دیگران پای در راه رشد و بالندگی نهاده است.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [13.09.19 08:10]
#تاریخ
ادبیات قرقیز
قرقیزها ادبیات خود را با اشعار «آقین» یا شاعران مردمی مانند «مولدوقلیچ» و «تغلق مولدو» آغاز کردند.حماسة ماناس جایگاه مهمی در ادبیات قرقیز دارد. در صد سال اخیر نمایشنامه، اپرا و داستانهایی بر اساس این حماسه خلق شده اند. «قوبانیچبک ملکوف» و «یوسف توروس بکوف» از برجستگان این حوزه هستند. در نثر قرقیزها بیشتر از ادبیات روسی تأثیر گرفتند. «قاسم علی جانتوشف»، «تولبای صدیق بکوف» و «قاسم قائموف» از برجسته ترین رمان نویسان قرقیز هستند. بی تردید «چنگیز آیتماتوف» درخشان ترین چهرة ادبیات معاصر قرقیز است. او کلیشه های سیاسی «دوست- دشمن» را رها ساخته و با دیدگاهی انتقادی و جسورانه به موضوعات می نگریست. در رمانهای او تصاویر شاعرانة بسیار قوی از عادی ترین جنبه های زندگی روزمره ارائه شده است. «روزی به درازای یک قرن» از بهترین و تأثیرگذارترین رمانهای اوست.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [14.09.19 08:14]
#تاریخ
ادبیات قزاق
تاتارها بیشتر نمونه های ادبیات عامیانة قزاقها را گردآوری کردند از این رو این نمونه ها، مختصات زبان دورگه را دارد. ادبیات نوین قزاقی با ترجمه از جغتایی و عثمانی آغاز گردید. «آقین» ها یا شاعران مردمی نیز عامل انتقال و رشد ادبیات و بویژه شعر بودند. «آخان سری قرامسااولی» از مشهورترین آنهاست. بی تردید «آبای قونانبای اولی» (متوفی در 1904 میلادی) بزرگترین شاعر ملی قزاق است. او از بیان احساسات فردی خود اکراه نداشت که نکتة بدیعی در شعر قزاقی است. قزاقها از اروپاییها یاد گرفتند که ادبیات بدو ن نثر قادر به ادامة حیات نیست از این رو گروهی از قزاقها، به کار ترجمه آثار روسی پرداخته و گروهی دیگر خلق آثاری به زبان خود را آغاز کردند. «مختار آزوف» در آثار نثر خود به درگیری چادرنشینان هنگام رویارویی با فرهنگهای دیگر پرداخت. «مخاغالی ماقاتایف» (متوفی 1976میلادی) نیز شعر قزاق را با فرهنگ جهانی پیوند داد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [15.09.19 08:23]
#تاریخ
ادبیات تاتارهای روسیه
تاتارها منشأ ادبیات را به ترکی خوارزم و ادبیات مملوک - قپچاق می رسانند. تاتارها در قرن نوزدهم کوشیدند تا راهی مستقل از سیطره علمی و فرهنگی بخارا در ادبیات پیش گیرند. «عبدالرحیم اوتیز ایمانی» و «عبدالنصیر قورساوی» از پیشگامان این دوره هستند. «قیوم نصیری» راه را برای کاربرد زبان تاتاری به عنوان زبان ادبیات گشود. ترجمه متون نظم و نثر از ترکی عثمانی به تاتاری، از اقدامات ادیبان این دوره بود. «عالم جان ابراهیموف» (متوفی 1938) نقشی قابل توجه در توسعه زبان تاتاری و نظام نوشتاری آن داشت. تاتارها از دوران جنگ جهانی دوم برای اثبات خودآگاهی ملی خود کوشیده و با تشریح زندگی نیاکانشان، به بیان موضوعات تاریخی پرداختند. «نوری خان فتاح»، «امیرخان ینیکی» و «عیاض علاجف» از برجسته ترین ادیبان معاصر تاتار هستند. تاتارها ار نظر پذیرش و حرکت به سوی آینده و نوگرایی، سرآمد ترکان شناخته می شود.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [16.09.19 06:18]
#تاریخ
ادبیات تاتارهای کریمه
سابقة حکومت مستقل تاتارهای کریمه تقریباً به 600 سال پیش باز می گردد. این گروه قومی در تاریخ پرفراز و نشیب خود، ادبیاتی پیشرو و قابل توجه داشته اند. «آشیق عمر« (متوفی 1707میلادی) یکی از آغازگران شعر تاتارهای کریمه است. اسماعیل گاسپرالی (1851-1914) یکی از برجسته ترین شخصیتهای فرهنگی آنها است. او نشریة «ترجمان» را تأسیس و پیشروترین افکار فرهنگی و سیاسی را در آن مطرح کرد. او یکی از شخصیتهای عمده در پیدایش ملی گرایی ترکان جهان است. «بکیرچوپان زاده» (متوفی 1928) نیز جزء نخستین مؤلفان قرن بیستم تاتارهای کریمه است. مهاجرت اجباری تاتارهای کریمه در دوران استالین به آسیای مرکزی، واقعه ای هولناک در تاریخ این مردم است که شالودة حیات آنان را به خطر انداخت.  مرگ و آوارگی هزاران انسان بیگناه، تأثیر خود را بر آثار ادیبانی چون «یوسف بولات»، «شامل علاءالدین» و «انوار سلامت» برجای نهاد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [17.09.19 08:47]
#تاریخ
ادبیات قره قالپاق
«قرق قیز» و «ماس پاتشا» معروفترین حماسه های قره قالپاق ها هستند. شاعران دوره گردی که این افسانه ها و انواع ترانه ها را با صدای خوش می خوانند، «ژیرائو» و «باقسی» نامیده می شوند. «اوتش آلشین بای» (متوفی 1875) و «برداک» (متوفی 1900) پیشگامان شعر نوین قره قالپاق هستند. وقایع تاریخی قرن نوزدهم و بویژه شورش قره قالپاقها بر ضد خانات خیوه، مضمون اصلی نظم و نثر قرن بیستم را تشکیل می دهد. «کرامت الدین سلطانوف»، «طالب برگن غیب برگن» و «ژل میرزا آی میرزا» نخستین رمانها را پدید آوردند. بعد از دهة 1930 نیز نمایشنامه نویسی رونق یافت. حماسه ها منبع مضامین گردید و داستان «آشیق غریب» منبع پرطرفدار نمایشنامه نویسان بزرگ قره قالپاق از جمله «میرزا علی دربایوف» (متوفی 1942) بود.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [18.09.19 07:01]
#تاریخ
ادبیات باشقیر
«ذاکر رمیف» با تخلص «دردمند» برجسته ترین شاعر باشقیر است. از دهة 1920 آثار ادبی به زبان باشقیری نوشته شدند. «مجید غفوری» و «داود یولتی» از نخستین نویسندگان باشقیر هستند که شیوة ادبیات متعهد اجتماعی را ادامه دادند. آنچه که در سالهای بعد الهامبخش کوشندگان باشقیر در زمینة نظم و نثر شد، حضور «صلوات» خواننده از شخصیتهای باشقیر در میان رهبران قیام پوگاچف در سال 1773 بود. این موضوع مدتها موضوعی جذاب در ادبیات بود. ادبیات باشقیر ترکیبی از سبکها و قالبهای متنوع ادبی است و «سیفی قوداش» (993-1894) و «مستی کریم» (متولد 1919) از سرآمدان ادبیات نوین باشقیر هستند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [19.09.19 06:37]
#تاریخ
ادبیات چوواش
در اواخر قرن نوزدهم نویسندگان چوواش از جمله «فئودوروف»، «تورخان» و «پولوروسوف» اشعار عامیانه را جمع آوری و مضامین آنها را درونمایة شعر خود کردند. داستانهای کوتاه و بلند مانند «خن خور آینچه» از «الکر» (متوفی 1966) و «تو اورلاسول» از «اوخای» (متوفی 1986) بسیار پرطرفدار بود. شعر غالباً اساس نمایشها بود و زندگی و باورهای عامه، مضامین آن را تشکیل می داد. «میشی سسپل» (متوفی 1922) شعر هجایی - نواختی را به زبان چوواش عرضه کرد و «واسلی میتا» (متوفی 1957) برای شخصیتهای ملی در زندگی روزمره جایگاه مهمی قائل شد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [20.09.19 07:16]
#تاریخ
ادبیات یاکوت
یاکوتها شرقی ترین ترکان جهان هستند. با وجود این بُعد مسافت آنها توانسته اند در صد سال گذشته ادبیات خود را داشته باشند. اولین شعرای آنها مانند «اسلپتسوف»، «نوویکوف» و «کولاکوفسکای» در اوایل قرن بیستم ظهور کردند. آنها آوازهای خوانهای معروف به «آلانخوسوت» بودند که حماسه های «آلانخو» را می خواندند. اسلپتسوف (متوفی 1938) شعر هجایی را به زبان یاکوت عرضه کرد و ابداعات سبک شناختی را به ارمغان آورد. نمایشنامه ویسی هم با کسانی مانند «سافرونوف» ، «نوسترویف» و «گوگولف» در میان یاکوتها رواج یافت. اولین قطعات نثر نیز به صورت طرح و قصه بود و کسانی مانند «اریلیک اریستین» (متوفی 1942) و «آفاناسی فئودوروف» (متوفی 1959) از نویسندگان این بخش از ادبیات بودند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [21.09.19 06:37]
#ترکیب
آتیلما قوش: (Atılma quş) کبوتری که روی آن شرط بسته باشند.

+ نوشته شده در پنجشنبه بیست و هفتم آذر ۱۳۹۹ ساعت ۹:۱۲ ب.ظ توسط aliroshanzadehizmara  | 

استاد پرویز شاهمرسی=22 سپتامبر 2019

پرویز شاهمرسی, [22.09.19 06:39]
#تاریخ
ترکها و عربها
عربها از دورة قبل از اسلام با ترکها آشنایی داشته اند. در اشعار برخی از شعرای آن دوره مانند نابغه ذبیانی و اعشی و نیز مطالبی که از ابوطالب عموی پیامبر اکرم نقل شده، از گؤگ ترکها با اسم ترک سخن رفته است. در برخی از منابع نیز به چادر ترکی (قبه ترکیه) که یپامبر اکرم در آن اعتکاف کرده اشاره شده است. در دوره ای از فتوحات بویژه در منطقة خراسان، ترکها و عربها با هم درگیر شدند ولی سرانجام جنگ «تالاس» موجب شکست چین و پیروزی عربها شد. پس از این حادثه، ترکها دسته دسته به دین اسلام راه یافتند. ورود ترکان به عالم اسلام، روز بروز افزایش یافته و در دورة بنی عباس به اوج خود رسید. ذکر احادیث جعلی در ستایش ترکها نیز در این دوره رشد یافت. در دوره های بعدی، ترکان حکومتهایی مانند مملوکان در مناطق اسلامی ایجاد کردند و سپس عربها بمدت بیش از چهارصد سال تحت سیطرة حکومت عثمانی درآمدند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [23.09.19 07:16]
#اصطلاح
آزارش به مورچه هم نرسیده= توْیوغا داش آتماییب  (Toyuğa daş atmayıb)(به مرغ سنگ نینداخته است).

پرویز شاهمرسی, [24.09.19 15:49]
#قاعده
انواع فعل ماضی در زبان ترکی (15):
ماضی حالت خبری: بیلیردیم. بیلیردین. بیلیردی. بیلیردیک. بیلیردیز. بیلیردیلر.

پرویز شاهمرسی, [26.09.19 16:24]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
ال اله دوگمه جه له (Әl ələ düyməcələ):
نام نوعی بازی کودکانه. چند کودک دستهای هم را گرفته و حلقه می‎زنند. بعد شعری می‎خوانند و در جای معینی از شعر همه باهم می‎نشینند. مثلاً: «ال اله دوگمه جه له، بابام گئدیب باشماق آلا، بیر جوت منه، بیر جوت سنه، پیس» کسی که حواسش جمع نباشد و ایستاده باشد، از بازی بیرون می‎رود. در دور بعدی به جای «باشماق» چیزهای دیگری چون جوراب و ... می‎گویند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [28.09.19 17:09]
#اوغلان_آدلاری
ارتکین: (Әrtəkin)مردانه. شاهزادةدلاور.
ارتوران: (Әrturan) مرد تورانی.
ار تؤره: (Әr törə) مردمنظم.
ارتوغ: (Әrtuğ) مردنشاندار.
ارتوغرول: (Әrtoğrul) دلاور و تیزچنگ.
ارتون: (Әr tün) دلاور شب.
ار تونقا:(Әr tunqa) دلاور ببرآسا.
ار جان: (Әr can) مرد محبوب.
ار چالیم: (Әr çalım) مردانه.
ارچلیک: (Әrçəlik) پولادمرد.
ارچه: (Әrçə) بالغ.
ارچین: (Әrçin) غیور.
ارخان: (Әrxan) سرور دلاور.
اردابان: (Әrdaban) دلاور.
ارداغ: (Әrdağ) مرد کوه آسا.
اردم: (Әrdəm) فضیلت. فرهنگ. معرفت. شخصيت. مردانگي. توانایی.
ار دمیر: (Әr dəmir) مرد آهنین.
ار دوْغان: (Әr doğan) نیرومند مانند پرندة شکاری.
ار دوْغموش: (Әr doğmuş) دلاور زاده.
اردؤگون: (Әrdöyün) دلاور سالم.
اردؤنمز: (Әrdönməz) مرد شکست ناپذیر.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [30.09.19 08:08]
#واژگان_دخیل_ترکی_در_زبان_عربی
آشی - [لهجه های سوری و مصری ] آشی (Aşı) (مایة دباغی. آهار. واکسن).

پرویز شاهمرسی, [02.10.19 15:54]
#واژگان_دخیل_ترکی_در_زبان_فارسی
آدخ- آتیق (Atıq) (خوب. نیکو. بلندی در زمین. پشته).

پرویز شاهمرسی, [04.10.19 08:32]
#تاریخ
معنای واژه ترکمن
زمانی که اسلام در میان ترکان اوغوز به عنوان یک دین غالب درآمد، این گروه بزرگ به دو گروه مسلمان و غیرمسلمان تقسیم شدند. مسلمانان ماوراءالنهر برای جدا کردن اینها عنوان «ترکمن» یا «ترکمان» را برای اوغوزهای مسلمان برگزیدند. واژه «ترکمن» در اصل به معنای «ترک مانند» است. البته ابراهیم قفس اوغلو آن را به معنای «ترک بزرگ» می داند و رواج آن را از سدة نهم میلادی می داند. نخستین بار «المقدسی» این واژه را به صورت «الترکمان» و یا «ترکمانیون» بکار برد و کسان دیگری همچون کاشغری و خواجه رشدالدین نیز همین رویه را ادامه دادند. البته در زمانهای بعد این واژه به معنای «اوغوزهای کوچرو» نیز در برخی منابع آمده است. نشانة این اطلاق، در واژة «ترکمه» در زبان کنونی آذربایجان باقی است. اوغوزها ابتدا این نام را بر خود نمی پذیرفتند ولی از اوایل قرن سیزدهم در همه جا واژه «ترکمن» جای «اوغوز» را گرفت.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [05.10.19 16:45]
#ترکیب
آجار آشار: (Acar aşar) تازه و کهنه.

پرویز شاهمرسی, [06.10.19 16:14]
#قاعده
انواع فعل ماضی در زبان ترکی (16):
ماضی ساده التزامی: بیلئیدیم. بیلئیدین. بیلئیدی. بیلئیدیک. بیلئیدیز. بیلئیدیلر.

پرویز شاهمرسی, [08.10.19 09:41]
#ضرب_المثل
آفتاب لب بام است= آغیزی یئردن توْپراق قاپیر(دهانش از زمین خاک می قاپد).

پرویز شاهمرسی, [09.10.19 11:57]
#تاریخ
معنای نام «افشار»
افشارها تیره ای از ترکان اوغوز هستند. طبق گفتة محمود کاشغری در کتاب «دیوان لغات الترک»، افشارها یکی از 22 طایفة اوغوز بودند. بنابر نوشتة رشیدالدین فضل الله (جامع التواریخ)، علی یازیچی اوغلو (سلجوق نامه) و ابوالغازی بهادرخان خیوه ای (شجرة تراکمه)، معنای نام افشار «کاربلد و شکار دوست» است. گرمن وامبری این نام را به معنای «گردآورنده» و در جای دیگر «افسر» توضیح می‎دهد. با توجه به معانی این واژه درلهجه های مختلف زبان ترکی، معنای «کارآمد» رایج ترین معنا برای این واژه است. افشارها در زمان ظهور و حضور صفویه گروهی از قزلباشان بودند که پس از سقوط صفویه، توسط نادر از تیرة «قرخلو» به قدرت دست یافتند. در حال حاضر افشارها در مناطقی از کرمان، خوزستان، کهگیلویه و بویراحمد، خمسه، خراسان، اورمیه، تکاب و قفقاز و آناتولی و سوریه پراکنده هستند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [11.10.19 08:10]
#ترکیب
آج تپر: (Ac təpər) حریص. تنگ چشم. طمّاع.

پرویز شاهمرسی, [13.10.19 20:54]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
الیم سنده/ الیم قالدی (Əlim qaldı): بازی بدو بایست.
نفرات که غالباً دختربچه‎ها هستند، قرعه کشی می‎کنند و یک نفر دیگران را دنبال می‎کند و اگر بتواند دست خود را به یکی از آنها بزند، جای آن دو نفر عوض می‎شود و تا مرز خسته شدن بازی را ادامه می‎دهند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [14.10.19 16:44]
#تاریخ
ترکان آذربایجان
ترکان آذربایجان از نظر تبارشناسی به همراه ترکمنها، و قشقایی ها جزء شاخة «اوغوز» یا ترکان غربی هستند. زبان ترکی آذربایجانی سیر تکوین خود را با اشعار شاه اسماعیل صفوی متخلص به «ختایی» آغاز کرده است. محمد فضولی را می توان آغازگر برجستة شعر در این لهجه از زبان ترکی دانست. ترکان آذربایجان از نظر فرهنگی و سیاسی و اجتماعی، پرتحرک ترین و برجسته ترین ترکان ایران هستند. از نهضت مشروطه که امواج ملی گرایی به ایران رسید، آذربایجانیان از آن تأثیر پذیرفته و به سرعت در صدر قرار گرفتند. آنان از نظر سیاسی تاکنون فعالیت چشمگیری در عرصة سیاسی داشته و حداقل در دو دوره با شیخ محمد خیابانی و سیدجعفر پیشه وری گام در راه خودمختاری نهاده اند. «بابک خرمدین» برجسته ترین شخصیتی است که به نماد مبارزاتی و اعتراضی فعالان آذربایجان تبدیل شده است. حجم انبوه مقالات و کتابهای منتشر شده در موضوع قومی بویژه در چهل سال اخیر نشان از رشد و بالندگی حس آگاهی قومی در میان ترکان آذربایجان دارد که نظیر آن در میان ترکان قشقایی و ترکمن دیده نمی شود. این حس آگاهی را می توان «جنبش هویت طلبی آذربایجان» نامید.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [15.10.19 15:07]
#قیز_آدلاری
اوره میش: (Ürəmiş) بالیده.
اوره ین: (Ürəyən) بالنده.
اوره ییش: (Ürəyiş) تولید. رشد.
اؤز آی: (Öz ay) ماه وجود.
اؤزتان: (Öztan) پگاه واقعی.
اؤزتن: (Öztən) لاغر. اصیل.
اوز دیللی: (Uz dilli) بلبل زبان.
اؤزگول: (Özgül) خصوصی. جنس. نوع. ویژه نامه. گلزار.
اؤزگولوم: (Özgülüm) گل من.
اوزن قاز: (Üzən qaz) غاز شناور.
اوزن قوش:(Üzən quş) مرغ شناور.
اوزوک قاش:(Üzük qaş) نگین انگشتر.
اوزوم آی:(Üzük ay) ماهرو.
اوزون آی: (Uzun ay) ماه بلند.
اوساندیق: (Usandıq) بیزار شدیم. دختربس.
اوستم:(Üstəm) برتر. غالب. قاضی.
اوستونگول: (Üstüngül) گل برتر.
اوسکون: (Üskün) نهال. بلندقد.
اوْغلان گرک: (Oğlan gərək) پسر باید. دختربس.
اوغورقال: (Uğurqal) خجسته.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [17.10.19 16:45]
#قاعده
انواع فعل ماضی در زبان ترکی (17):
ماضی ساده خبری: بیلدیم. بیلدین. بیلدی. بیلدیک. بیلدیز. بیلدیلر.

پرویز شاهمرسی, [19.10.19 09:17]
#ترکیب
آدم آهنی= دمیر بابا(Dəmir baba).

پرویز شاهمرسی, [21.10.19 17:05]
#واژگان_دخیل_ترکی_در_زبان_عربی
آغر- آغیر (سنگین).

پرویز شاهمرسی, [22.10.19 07:46]
#واژگان_دخیل_ترکی_در_زبان_فارسی
آدر- آجیر (Acır)(نیشتر. فصاد).

پرویز شاهمرسی, [24.10.19 17:58]
#تاریخ
ایلیک بیگ
در سال 1902 متن یک داستان قدیمی مربوط به ادبیات شفاهی ترکان به نام «ایلیک بیگ» از ناحیة کاشغر بدست آمد. این اثر تقریباً منسوب به سدة هشتم و نهم میلادی مربوط بوده و سیمای قهرمانی را نشان می دهد که شجاعانه در برابر نیروهای پلید شیطانی مبارزه کرده و مردم را از مرگ نجات می دهد. در بخشی از این متن چنین آمده است که اجنّه بسیاری از افراد قبیلة ایلیک بیگ را هلاک می کنند. دشمن وحشتناکی به نام «رکشاش» یک بیماری خطرناک را سرایت می دهد. اجنّه مردم را تکه تکه می کردند. ایلیک بیگ به جنگ آنها می رود و اجنّه با هیاهو و غوغا به او حمله ور می شوند ولی ایلیک بیگ ترس به خود راه نمی دهد. او خطاب به آنها می گوید: «ای یگلر! تارکین منگاسوز لنگلر،منیگ بالیقیمتاقی بودونوغ بوقونوغ ناگولوگ اولدرورسیز؟» (ای اجنّه! زود به من بگویید که مردم شهر مرا چرا به قتل می رسانید؟) ایلیک بیگ اجنّه را شکست می دهد و به جنگ رکشاش می رود. اگرچه نتیجة این جنگ در پایان متن، روشن نشده ولی فحوا و سیمای اثر، حاکی از پیروزی ایلیک بیگ است.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [26.10.19 19:55]
#ضرب_المثل
آفتابه خرج لحیم=عینالی قیزیلی.

پرویز شاهمرسی, [28.10.19 19:16]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
اوچدو اوچدو (Uçdu Uçdu)(پرید پرید):
نوعی بازی – سرگرمی دسته جمعی مانند بازی کلاغ پر در تبریز. بازیکنان به صورت دایره می‎نشینند و یکی از آنها استاد می‎شود. همگی انگشت سبابه را روی زمین گذاشته و منتظر استاد می‎شوند. استاد که خودش هم انگشت را روی زمین گذاشته شروع می‎کند به شمردن: «اوچدو اوچدو قوش اوچدو» (پرید پرید پرنده پرید)   همگی دستهاشان را به علامت پرواز بلند می‎کنند. استاد پشت سر هم نام پرنده‎ها و یا غیر پرنده‎ها را می‎برد و بازیکنان باید دقت کنند که در مورد غیر پرنده‎ها، نباید دستشان را بلند کنند و گرنه سوخته و از بازی خارج می‎شوند. نفر آخر برنده محسوب می‎شود.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [30.10.19 15:49]
#ترکیب
آج دوْیوران: (Ac doyuran) مهمان نواز.

پرویز شاهمرسی, [31.10.19 16:07]
#ترکیب
آدم برفی: قار کیشی (Qar kişi).

پرویز شاهمرسی, [01.11.19 08:17]
#تاریخ
«دمیر بایرامی» (جشن آهن)
ترکان از نخستین اقوامی هستند که آهنگری آموختند. در همة لایه های تاریخ ترکان باستان، نشانه هایی از این قابلیت دیده می شود. آهنگران افرادی محترم در میان ترکان و سپس مغولان بودند. ترکان اوغوز به مناسبت بزرگداشت خروج از «ارکنه قون» همواره یک روز از سال را به عنوان «دمیربایرامی» جشن می گرفتند. آغاز این جشن چنین بود که تکه ای آهن گداخته را روی سندان طلایی می گذاردند. خاقان ترک با یک چکش طلایی بر آن می کوبید و کار آهنگران را تقلید می کرد. با این اقدام بزم و طرب آغاز می شد. حتی ایلچیان کشورهای بیگانه نیز در هنگام ورود به سرزمین ترکان، باید در منطقة مرزی، با چکش بر آهن می کوبیدند. بدین ترتیب تشریفات ورود آنها آغاز می شد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [02.11.19 17:06]
#قاعده
انواع فعل ماضی در زبان ترکی (18):
ماضی ساده شرطی: بیلسئیدیم. بیلسئیدین. بیلسئیدی. بیلسئیدیک. بیلسئیدیز. بیلسئیدیلر.

پرویز شاهمرسی, [03.11.19 20:55]
#اوغلان_آدلاری
اردیل: (Әrdil) جسور. تنومند.
ارسان: (Әrsan) دلاور پرآوازه.
ارسانجمیش: (Әrsancmış) مردافکن.
ارسای: (Әrsay) دلاورگونه.
ارسایین: (Әrsayın)عزیز‌ چون دلاوران.
ارسلان: (Әrsəlan) شیر. مردافکن.
ارسن: (Әrsən) مانند قهرمانان. شاد.
ارسوْی: (Әrsoy) از تبار دلاوران.
ارشاد: (Әrşad) شاهزادة دلاور.
ارشان: (Әrşan) مرد باشکوه.
ارقال: (Әrqal) مردانه بمان!
ارقامیش: (Әrqamış) پشتیبان.
ارقان: (Әrqan) از تبار دلیران.
ارقوت: (Әrqut) مرد مسعود.
ارقوتای: (Әrqutay) مرد مسعود.
ارکل: (Әrkəl) والاتبار. پتانسیل. مردانه. مستقل.
ارکلی: (Әrəkli) هدفدار.
ارکمن: (Әrkmən) مرد نیرومند. مقتدر.
ارکن: (Әrkən) بالغ. رشید.
ارکنه: (Әrkənə) کوه. کمر. معدن.
ارکؤنول:(Әrkönül) مردمحبوب.
ارکیبی: (Әrkibi) مانند مردان.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [04.11.19 17:53]
#ترکیب
آدم بزرگ: یئکه بابا(Yekə baba).

پرویز شاهمرسی, [05.11.19 11:10]
#تاریخ
داستان «زرینه و وستریانگیه»
هنگامی که ترکان سکایی با مادها درگیر می شوند در کشاکش جنگ و نبرد، داستانی عاشقانه شکل می گیرد که از قدیمی ترین داستانهای ادبیات ترکان است. درونمایة این داستان را «دیودور» مورخ سیسیلی (سدة اول پیش از میلاد) در اثر خود به نام «کتابخانه» آورده است. «زرینه» همسر حکمران سکاهاست که پس از مرگ شوهر، جانشین او می شود. زرینه در نبرد با «وستریانگیه» حکمران مادها زخمی می شود ولی آزاد می شود. وستریانگیه دلباختة او شده است. چندی بعد پارتها به مادها حمله می کنند و وستریانگیه اسیر می شود. زرینه به کمک او می آید و او را از چنگ پارتها آزاد می کند. عشق وستریانگیه به زرینه، بی نتیجه می ماند. زرینه هیچ چیز را بر استقلال قبیله اش ترجیح نمی دهد. این داستان عشق و قهرمانی که با خودکشی وستریانگیه پایان می یابد، نشانگر دوران فرمانروایی زنان سکا بوده و از نظر مضمون، مقدمه ای برای ماجرای «تومروس» است.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [06.11.19 09:05]
#ترکیب
آج قورساق: (Ac qursaq) طمعکار. آدم ندید بدید.

پرویز شاهمرسی, [07.11.19 16:49]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
اوچ زویدو (Üç züydü):
نوعی بازی با چوبدستی در سولدوز که بوسیلة 2 عدد چوبدستی به طول 30 الی 40 سانتیمتر اجرا می‎شود. بازیکنان به دو گروه مساوی تقسیم می‎شوند. ابتدا در زمینی صاف، محلی را به عنوان نقطة شروع مشخص می‎کنند. سپس یکی از آن دو، چوبدستی را در فاصلة تقریبی 1/5 تا 2 متر از نقطة شروع قرار می‎دهد. پس از قرعه کشی، یکی از دو گروه بازی را به نوبت با نفراتش شروع می‎کند. نفر اول از گروه اول، پشت نقطة شروع ایستاده و با چوبدستی که در دست دارد، چوبی را که در فاصلة دورتر تعبیه شده، هدف قرار می‎دهد. باید چوب را طوری پرتاب کند تا ضمن اصابت به هدف، روی آن سرخورده، آن را جلوتر ببرد. بار دوم با گذاشتن چوب دوم در نقطه‎ای که چوبدستی به آنجا رسیده، دوباره مثل دفعة اول، با چوب خود بر چوب دوم ضربه می‎زند و به این ترتیب بار سوم نیز این کار را تکرار می‎کند. هر بازیکن 3 فرصت دارد و چنانچه نتواند چوب دوم را بزند، یک فرصت از 3 فرصت را از دست می‎دهد. پس از آنکه نفرات گروه دوم نیز همین کار را انجام دادند، مسافت طی شده توسط هر گروه را اندازه می‎گیرند و تیم برنده  برنده شناخته می‎شود. تیم بازنده باید نفرات برنده را بر کول خود گرفته و تمام مسافت مسابقه را ببرد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [10.11.19 16:26]
#ضرب_المثل
آفتابه لگن هفت دست، شام و نهار هیچی:
دیمبیلی الک دیمبیلی ساج، الیم خمیر قارنیم آج.

پرویز شاهمرسی, [11.11.19 18:36]
#قیز_آدلاری
اؤگونجه: (Öyüncə) مدال افتخار.
اولدوز: (Ulduz) ستاره.
اولدوز آی: (Ulduz ay) ماه و ستاره.
اوْلگا: (Olqa) کشور. سرزمین.
اولگن: (Ülgən) بزرگ. آفریدگار. جای بزرگ. سرور آسمان. پسر خدا.
اؤلمز آنا: (Ölməz ana) مادر جاوید.
اؤلمه قال: (Ölmə qal) زنده بمان!
اؤلوشمز: (Ölüşməz) جاوید.
اومار: (Umar) آرزومند.
اومانا: (Umana) ماما. قابله.
اومای: (Umay) الهة بركت، مهربانی و نگهدارندة کودکان. فرشتة بخت. برگزیده. بزرگ. تخمدان. همراه. امید. مورد انتظار. جفت.
اؤن گول: (Ön gül) گل نخستین.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [12.11.19 10:41]
#تاریخ
واژگان ترکی در شاهنامة فردوسی
طبق پژوهش آقای سجاد آیدنلو تعداد 10 واژه اصیل ترکی در شاهنامة فردوسی موجود است. این واژه ها عبارتند از:
 1- بگماز. 2- تاراج. 3- ترک. 4- تگین. 5- چالش. 6- خدنگ. 7- خاقان. 8- طغرل. 9- قربان. 10- منجوق.
اگرچه تعداد این واژگان نسبت به کل متن شاهنامه اندک هستند ولی میزان تکرار برخی از آنها مانند تاراج و خدنگ که حدود 50 بار در شاهنامه ذکر شده اند نشان می دهد که اولاً عمر حضور این واژگان در زبان مردم خراسان طولانی بوده و ثانیاً تاریخ ارتباط و تعامل زبانهای ترکی و فارسی به دورانی پیش از سروده شدن شاهنامه باز می گردد. همچنانکه واژگان دیگری نیز در شعر شاعرانی مانند بوشکو بلخی و بندار رازی و ... به چشم می خورند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [13.11.19 13:43]
#قاعده
انواع فعل ماضی در زبان ترکی (19):
ماضی ساده وجوبی(الزامی): بیلمه لی ایدیم. بیلمه لی ایدین. بیلمه لی ایدی. بیلمه لی ایدیک. بیلمه لی ایدیز. بیلمه لی ایدیلر.

پرویز شاهمرسی, [14.11.19 16:26]
#ترکیب
آدم حسابی: یاشلی باشلی(Yaşlı başlı).

پرویز شاهمرسی, [15.11.19 08:08]
#باخیش
کندیمیزده اوغرو چوخدور. هره سی بیر یاندان داراشیب چاپیر. ایشه یئتیشنلرده قاتیشیبلار اونلارا. گزمه اوغرو، دیوان اوغرو. بیلینمیر کیم اوغرودور کیم دوغرو. گئجه نین بیر چاغیندا کندده های قالخدی. اوغرولار یامانلاشیب ساواشیردیلار. «دئییم دئییم» سسی «دئیه رم دئیه رم» سسینه قاتیشمیشدی. گون گؤرموش بیر قوجا دئدی: «خیردا اوغرولار چیرپیشیرلار، اوغروباشی آماندا قالسین».
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [26.11.19 07:56]
#کنایه
آج قیلینجا چاپماق: (Ac qılınca çapmaq) به آب و آتش زدن.

پرویز شاهمرسی, [27.11.19 15:39]
#ترکیب
آدم ربا: قاچیرمان(Qaçırman).

پرویز شاهمرسی, [29.11.19 08:09]
#ضرب_المثل
آفرین خدای بر پدری که تو را آورد و مادری که تو را زاد: ذات و سۆدۆنه بارک الله.

پرویز شاهمرسی, [30.11.19 17:03]
#قاعده
انواع فعل ماضی در زبان ترکی (20):
ماضی شرطی مفاعله وجه آرزو: بیلیشسئیدیم. بیلیشسئیدین. بیلیشسئیدی. بیلیشسئیدیک. بیلیشسئیدیز. بیلیشسئیدیلر.

پرویز شاهمرسی, [01.12.19 16:30]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
اوچ یاستیق(Üç yastıq)(سه بالش):
نوعی بازی در سولدوز که بازیکنان در دو یا سه دستة 3 نفری آن را انجام می‎دهند. یک گروه آغازگر بازی و گروههای دیگر در کنار آنها به صورت مثلث مستقر می‎شوند. از گروه دوم، دو نفر به صورت نیم خیز پشت هم می‎ایستند و نفر سوم سرش را میان رانهای دو نفر قبلی نگه می‎دارد و تا حدود 90 درجه خم شده، محکم پاهای دو نفر دیگر را می‎گیرد. گروه آغازگر به ترتیب یکی یکی آمده در حالی که کف دست خود را پشت نفر سوم از گروه دوم می‎گذارد، از پشت آنها می‎پرد و در فاصله‎ای مناسب همانند گروه اول مثلث تشکیل می‎دهد. پس از اینکه همة یاران گروه اول با موفقیت پرش را انجام دادند، این بار بازیکنان گروه دوم مثل گروه اول پریده، نیم خیز می‎شوند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [02.12.19 19:48]
#اوغلان_آدلاری
ار کیشی: (Әr kişi) مرد. بالغ.
ارگن: (Әrgən) رشید. جوان دم بخت.
ارگودر: (Әrgüdər) ناظم. دلاور.
ارگون: (Әrgün) مرد زمانه.
ار گؤی:(Әr göy) مرد آسمانی.
ارگیل: (Әrgil) پس انداخته. مبارز.
ارگین: (Әrgin) مایع. مذاب. رسیده. بالغ. کامل. اراده.  
ارلاچین: (Әrlaçın) مرد شاهین آسا.
ارمان: (Әrman) نترس. جسور.
ارن: (Әrən) دلاور. جوانمرد. دنیا دیده. خوشبخت. هدف. دوست.
ار یاریق:(Әr yarıq) مرد نورانی.  
ار یامان:(Әr yaman) مرد نترس.
اریشدی: (Әrişdi) واصل.
اریشدیم: (Әrişdim) واصل شدم.
اریشمن: (Әrişmən) عارف. واصل.
اسلان: (جان)(Әslan) شير.
اسلم: (Әsləm) سالم.
اسن تکین: (Әsən təkin) شاهزادة سالم.
اسن قارا: (Әsən qara) سالم و قوی.
اسیم: (Әsim) نسیم. الهام.
اسین: (Әsin) نسیم. الهام. رُخاء.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [04.12.19 20:47]
#تاریخ
معنای واژه «خزر»
خزرها گروهی از ترکان بودند که دولتی مستقل و نیرومند در شمال دریای کنونی خزر آفریدند و نامشان را بر این دریا به یادگار گذاشتند. آنان به هنگام پیشروی سپاهیان عرب به سمت شمال، حدود یک قرن راه آنان را در خط قفقاز سد کردند. کلمة «خزر» از مصدر ترکی «گزمک» (گردش کردن) گرفته شده و معنای سادة آن صحراگرد است. خزر از نظر لغوی در اصل «گزر» (گردان) بوده که به مرور زمان حرف نخست آن صیقل خورده و تغییر یافته است. مجارها برای سواره نظام از واژة «هوسار» استفاده می کنند. این واژه به صورت Ketzer در معنای «ملحد» وارد زبان آلمانی شده و برای یهودیان استفاده میشود چون خزران برای حفظ استقلال خود در برابر اعراب مسلمان و رومیان مسیحی، دین یهود را پذیرفته بودند. اعقاب ترکان یهودی خزر با تشکیل دولت اسرائیل و مهاجرت به این کشور آداب و باورهای خود را نیز به اینجا بردند. بطور مثال اکنون نیز در اسرائیل خوردن ماهی در روز شنبه امری پسندیده است. این رسم به آداب ترکان خزر در سواحل دریای خزر باز می گردد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [06.12.19 09:26]
#ترکیب
آدم فروش: ساتمیش(Satmış).

پرویز شاهمرسی, [09.12.19 16:46]
#واژه_جدید
سلبریتی= سایلانمیش.

پرویز شاهمرسی, [10.12.19 08:53]
#تاریخ
موقعیت زن در میان ترکان
موقعیت زن در میان ترکان در طول تاریخ با فراز و نشیب همراه بوده است. در دوران باستان زن موقعیتی ویژه در میان ترکان داشته اند. زنان  در صلح و جنگ دوشادوش مردان بودند. در میان ترکان هرگز ازدواج با محارم از جمله خواهر و مادر وجود نداشته است. حجاب نیز در میان ترکان بسیار کمرنگ بوده و زنان آزادانه در اجتماع حضور می یافتند. به دلیل همین عدم محدودیت، اشعار عاشقانه در ادبیات اولیة ترکان کمتر دیده می شود. زنان ترک همواره می توانستند در هیئت حاکمه حضور داشته باشند. «تومروس» بانوی حکمران سکاها یکی از این نمونه هاست. پس از گرویدن ترکان به اسلام، بانوان ترک یا همان «خاتون»ها در قدرت حضور داشتند ولی در دورانی مانند غزنویان بدلیل تعصبات دینی، مسئلة حجاب پررنگتر شد. نمی توان انکار کرد که امتیاز فرزند پسر بر دختر در میان ترکان نیز وجود داشته است. میرخواند در کتاب «روضه الصفاء» چنین می گوید:
همه ترکان سرائی آفرینند، همه مه پیکر و زهره چینند
عروسان چون در جامه خوابند ، هژبرانند چون در پشت زینند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [11.12.19 13:36]
#تاریخ
ترکان عراق
ترکان عراق که به خودشان ترکمن یا ترکمان می گویند، بین نیم تا یک میلیون نفرهستند و به لهجة ترکی آذربایجانی سخن می گویند. در شمال عراق از شهر «تل عفر» تا قصبة «بدره» در جنوب شرقی عراق در 16 شهر، قصبه و صدها روستا سکونت دارند. شهر کرکوک مرکز ترکان عراق است و به همین جهت نیز لهجة ترکان عراق را لهجة ترکی کرکوک نیز می گویند. تل عفر، اربیل، آلتین کوپرو، کرکوک، داکوک، کیفری، مندلی، قارانیه و خانقین مهمترین شهرهای ترکان عراق است. در استان موصل نیز عدة زیادی از ترکان زندگی می کنند. شعر و ادب در میان ترکان عراق، بستگی فراوانی با ترکان آذربایجان دارد. محمد فضولی، احمد جلایری، روحی بغدادی، بدری و نورس قدیم مهمترین شاعران ترکی عراقی هستند. محمد فضولی نقشی عظیم در رستاخیز ادبی و زبانی لهجة ترکی آذربایجانی دارد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [12.12.19 14:16]
#تاریخ
21 آذر یا حکایت شکوفه در توفان
21 آذر در خاطرة آذربایجان تلفیقی از غرور و حسرت است. در 21 آذر 1324 حکومتی بر سر کار آمد که چون برآوردن کردن مطالبات برحق مردم آذربایجان در زمینه های اقتصادی و فرهنگی را هدف خود قرار داده بود، شایستة آن است که حکومت ملی نامیده شود. اگرچه این حکومت با کمک خارجی برسر کار آمده بود ولی در مدت یکسال سیاهة بلندبالایی از اقدامات افتخارآمیز در زمینه های مختلف پدید آورد که بیشتر از همة دوران بسیاری از حکومتهاست. مهمترین اقدام این حکومت رسمیت دادن و اجرایی کردن آموزش زبان مادری در آذربایجان و همچنین تبلور شخصیت خودکفایی و خودمختاری آذربایجان بود. رهبران این حکومت با وجود برخی نارسایی ها، انسانهایی پاکدست و غیور بودند که هرگز در بند منافع خود نبودند. این دورة کوتاه همچون حماسه ای شورانگیز در حافظة تاریخی آذربایجان باقی مانده است. حماسه ای که در 21 آذر 1325 پایانی غمبار یافت و آذربایجان دوباره به اشغال ستمگران طاغوت درآمد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [13.12.19 09:07]
#ترکیب
آجی آغری: (Acı ağrı) درد و رنج. درد و بلا.

پرویز شاهمرسی, [14.12.19 18:54]
#ترکیب
آدمکش: اؤلکر(Ölkər). جان آلان (Can alan). سیجیللی پوْزان (Sicilli pozan).

پرویز شاهمرسی, [16.12.19 08:49]
#ضرب_المثل
آقا میاره نواله، خانم می ریزه تو گاله= آغا گتیریر نوْغالا، خانیم سالیر چووالا.

پرویز شاهمرسی, [17.12.19 08:18]
#قاعده
انواع فعل ماضی در زبان ترکی (21):
ماضی کامل خبری: بیلمیشم. بیلیبسن. بیلیب. بیلمیشیک. بیلیبسیز. بیلیبلر.

پرویز شاهمرسی, [18.12.19 15:40]
#تاریخ
مملوکان مصر، تجربه ای موفق از حکومت ترکان
مملوکان غلامانی بودند که ملک صالح ایوب پسر صلاح الدین ایوبی از ترکان قپچاق خریده و به مصر برد. پس از سقوط سلسلة ایوبیان، این مملوکان به رهبری امیر آیبک در سال 1250 م قدرت را در مصر بدست گرفتند. حکومت ممالیک ترک نزدیک به 267 سال طول کشید و آنان حدود 550 سال در این کشور حضور داشتند. سپاه مملوکان مصر در سال 1260 م در عین جالوت، سپاهیان مغول را شکست دادند. این اولین و بزرگترین شکست تاریخ مغول بود. سرداران ترک یعنی «قودوز» و «بیبرس»، به افسانة شکست ناپذیری مغول پایان دادند و مصر و سوریه را از سرنوشت غمباری نجات دادند که بر سر ایران و چین آمده بود. مملوکان در طول دوران حکومت خود، شیوه ای از کشورداری و اخذ مالیات را برپا کردند که به عنوان نمونه ای موفق شناخته می شود. «بیبرس» و «قلاون» دو نفر از مشهورترین حکمرانان این سلسله به شمار میروند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [19.12.19 18:02]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
اوزر ییغار: (Üzər yığar)(می‎بُرد و جمع می‎کند):
نوعی بازی الک دولک در اردبیل که بازیکن چوب یا چیلینگ را پرتاب کرده و پای را در مره یا گودال گذاشته و می‎کوشد تا به صورت سینه خیز چوب را بردارد. نوع دیگر این بازی با نام «اوزدو ییغدی» قواعدی شبیه به الک دولک دارد ولی بازیکن در هنگام شمارش روچوبی زدن می‎گوید: «بیر آللاهدیر، ایکی پیغمبر، اوچ امام، دؤرد، بئش، آلتی و ...»
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [20.12.19 08:07]
#قیز_آدلاری
اونوتمایان: (Unutmayan) وفادار.
ایبا: (Iba) قامت. قواره.
ایپک: (Ipək) ابریشم.
ایپک تئل: (Ipək tel) گیسوی ابریشمی.
ایپک تورنا: (Ipək turna) شال ابریشمی.
ایپيلتی: (Ipilti) نسیم آرام.
ایچلی: (Içli) حساس. صمیمی.
ایستک: (Istək) آرزو.
ایستک آی: (Istək ay) ماه محبوب.
ایستک گول: (Istək gül) گل محبوب.
ایستملی: (Istəmli) محبوب.
ایسته گول: (Istə gül) گل آرزو.
ایسته لیک: (Istəlik) طلب. آرزو.
ایسته مز:(Istəməz)لازم نیست.دختربس.
ایستی قوجاق: (Isti qucaq) آغوش گرم.
ایلکای: (Ilkay) ماه نخست قبیله.
ایلکی ناز: (Ilkinaz) نخستین دختر.
اینجه: (Incə) ظریف. خفیف.
اینجه بنیز: (Incə bəniz) ظریف چهره.
اینجه قیز: (Incə qız) دختر ظریف.
اینجه گول:(Incə gül) گل ظریف.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [21.12.19 10:21]
#ترکیب
آجی اوجو: (Acı ucu) ادویه جات.

پرویز شاهمرسی, [22.12.19 10:12]
#واژگان_دخیل_ترکی_در_زبان_عربی
آغز- [لهجة سوریه] آغیز (دهان. دهانه).

پرویز شاهمرسی, [23.12.19 10:20]
#واژگان_دخیل_ترکی_در_زبان_فارسی
آذین- آسین (Asın)(زیور. زینت. آرایش. رسم. قاعده.)

پرویز شاهمرسی, [24.12.19 13:05]
#ضرب_المثل
آلوچه به آلو نگرد، رنگ بگیرد: چیراق چیراقدان یانار.

پرویز شاهمرسی, [25.12.19 08:40]
#تاریخ
ادوار زبان ترکی:
1- دورة آلتایی مادر (پروتور آلتاییک).
2- دورة ترکی مادر (پروتو ترکی).
3- دورة ترکیه اولیه (پر ترکی).
4- دورة ترکی باستان.
5- دورة ترکی میانه.
6- دورة ترکی جدید.
7- دورة ترکی مدرن.
سه دورة اول تا سدة اول و دوم میلادی ادامه داشته و در دورة تاریک تاریخ قرار دارند. چهار دورة بعدی در سایة اسناد و سنگ نوشته ها به صورتی بهتر روشن و مشخص شده اند. سنگ نوشته های ترکی متعلق به دورة چهارم نشان از بالندگی و پیشینة پربار ادبی زبان ترکی می دهند. این به آن معناست که زبان ترکی در طول هزاران سال مراحل پویایی خود را طی کرده و وارد مرحلة کتابت شده است.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [26.12.19 12:21]
#ترکیب
آدم ماشینی: قورمالان (Qurmalan).

پرویز شاهمرسی, [27.12.19 09:09]
#کنایه
آجی باغیرساق: (Acı bağırsaq) پرحرف.

پرویز شاهمرسی, [28.12.19 13:54]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
اوستا شاگرد (Usta şayırd)(استاد شاگرد):
یک نوع بازی – سرگرمی چند نفره. استاد که از میان بازیکنان انتخاب شده، یکی از بچه‎ها را صدا می‎زند و چشمهای او را می‎بندند. از فرد دیگری می‎خواهد که ضربه‎ای به پشت او بزند. آنگاه از بازیکن اولی می‎پرسد تا اسم زننده رابگوید. اگر موفق شد جای آنها عوض می‌شود وگرنه بازی ادامه پیدا می‎کند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [30.12.19 13:35]
#تاریخ
زبان آلتایی مادر:
دورة آلتایی مادر به دوره ای گفته می شود که این زبان ریشه ای در آن رایج بوده است. بطور کلی این زبان در جنوب سیبری و در منطقة آلتای دیرزمانی حضورداشته و پس از مدتها از میان آن زبانهای خویشاوندی بوجود آمدند که امروزه «گروه زبانهای آلتایی» نامیده می شوند. این گروه به دو شاخة «زبان آلتایی شرقی» و «زبان آلتایی غربی» تقسیم شده است. «زبان آلتایی غربی» خود به دو شاخة «زبان ترکی مادر» و «زبان چوواش مادر» و «زبان آلتایی شرقی» نیز به دو شاخة «زبان مغولی مادر» و «زبان آلتایی مادر» تقسیم می شود.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [31.12.19 08:39]
#ضرب_المثل
آمدی خوردی برو انگل مشو: کندلی یئمگه بنددیر.

پرویز شاهمرسی, [01.01.20 11:51]
#قاعده
انواع فعل ماضی در زبان ترکی (22):
ماضی کامل حکایی یا روایی: بیلمیشم. بیلمیشسن. بیلمیش. بیلمیشیک. بیلمیشسیز. یبلمیشلر.

پرویز شاهمرسی, [02.01.20 19:15]
#اوغلان_آدلاری
اصلی بیگ: (Әslibəy) نجیب زاده.
افشار: (Әfşar) ماهر. چربدست.
اُکتای: (Oktay) تیروَش.
اگیر: (Әyir) قوی. دلاور.
اگیلمز: (Әyilməz) شکست ناپذیر.
اگین: (Әyin) قامت. انحناء.
ال توتار: (Әl tutar) نیکوکار.
ال وئرن: (Әl verən) نیکوکار. کارآمد.
الی دمیر: (Әli dəmir) آهن پنجه.
امان: (Әman) صلح.
امراه: (Әmrah) عاشق.اهل ساز و رقص.
انوشتکین: (Әnuştəkin) شاهزادة جاوید.
اوبای: (Ubay) پدر کوچک.  
اوتامان: (Utaman) محجوب.
اوْتامیش: (Otamış) پزشک. حکیم.
اوْتان: (Otan) وطن.
اؤتر: (Ötər) پیشرو. امیدوار.
اوْتورخان: (Oturxan) شخصیت خیالی دارای ثروت و قدرت.
اؤته مز: (Ötəməz) جاویدان.
اؤج آلان: (Öc alan) انتقام گیر.
اوجاتای: (Ucatay) کوه بلند.
اوجار: (Ucar) هجران. دوری. سرنخ.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [03.01.20 19:16]
#تاریخ
دورة ترکی مادر:
دوره ای است که زبان آلتایی مادر، به دو شاخة شرقی و غربی تقسیم شده است. از نظر زبانشناسی تقریباً 8400 سال پیش در نخستین دورة حیات «آلتایی غربی»، از زبان اصلی جدا شده است. این شاخه همان زبان ترکی است. در این دوره لهجه های زبان ترکی مانند ترکی، چوواش و یاکوت یک مجموعه را تشکیل می دادند. زبان «آلتایی شرقی» نیز به نوبه خود، مجموعه ای مرکب از زبانهای مغول-تنگوز، کره ای و ژاپنی را در بر می گرفت. به مرور زمان هر کدام از این زبانها از ریشة اصلی فاصله گرفته و ساختار زبانی نیمه مستقلی را تشکیل دادند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [04.01.20 16:01]
#ترکیب
آراسته و پیراسته: برلی بزکلی(Bərli bəzəkli).

پرویز شاهمرسی, [05.01.20 08:59]
#کنایه
آجی چؤرک: (Acı çörək) نان یا طعامی که تا سه روز خویشاوندان، به خانة عزادار بیاورند.

پرویز شاهمرسی, [06.01.20 16:51]
#تاریخ
معنای واژة «گورکان»
نام گورکان لقب تیمور و همچنین پسرش الغ بیگ بوده است. دولت ایشان و همچنین دولتی که یکی از نواده های او در هندوستان بوجود آورد، به نام «گورکان» مشهور شده است. واژه «گورکان» یا بصورت اصلی Kürgen در زبان مغولی به معنای «داماد» است. عبارت Kürgen keüken نیز به معنای «داماد و عروس» است. تیمور به واسطة خویشاوندی با مغولان و ازدواج با «سرای ملک خانم» دختر غازان خان از طرف مغولان لقب «کورگن» را یافته و به همین لقب نیز سکه ضرب نمود. اگرچه پس از این ازدواج هیبت و شوکت تیمور فراگیر شد ولی او به این لقب تا پایان عمر افتخار می کرد. علت نیز این بود که او ارتباط با دولت مغول را یکی از پایه های مشروعیت خود می دانست. پسرش الغ بیگ نیز با دختر «محمدسلطان»ازدواج کرد و چون این دختر از طرف مادر منسوب به خوانین مغول بود، لقب کورگان را گرفت. در متن سکه هایش بصورت «امیر تیمور کورگان همتیدین اولوغ بگ کورگان سؤزوم» اضافه شد. به مرور زمان واژة «کورگان» در متون تاریخی ایرانی بصورت «گورکان» درآمد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [08.01.20 08:53]
#تاریخ
دوره ترکی اولیه:
این دوره از 1700 قبل از میلاد تا قرن دوم میلادی طول کشیده است. از اوایل این دوره کوچ بزرگ ترکان از وطن اولیه آغاز شده و جمعیت بزرگ ترک در طی هزارسال به سوی مناطقی در جنوب و غرب حرکت خود را آغاز کرد. مقصد اصلی این مهاجرت، سرزمینهای اطراف دریاهای خزر و سیاه بود. این پراکندگی جغرافیایی زمینه را برای انشعاب زبانی گشود. ترکان شرقی از جمله هونها، تابقاجها، گؤگ ترکها، اویغورها، سابارها، خزرها، پئچنکها، قبچاقها و اوغوزها از صداهای «ز» و «ش» استفاده می کردند در حالی که ترکان غربی شامل اوغورها، بلغارها و چوواشها صداهای «ر» و «ل» را بکار می بردند. این تفاوت به حدی رسید که یاکوتها یعنی شرقی ترین ترکان و چوواشها یعنی غربی ترین ترکان، تفاوت بیشتری در زبان پیدا کردند. ترکان شرقی در آغاز کلمه ای مانند «یاقا»(یقه) صدای «ی» بکار می بردند در حالی که ترکان غربی آن را بصورت «ساقا» تلفظ می کردند. این تغییرات تا سدة سوم میلادی پایان پذیرفته بود.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [09.01.20 11:20]
#ضرب_المثل
آن امرود است، در پاییز می رسد: اوْ بوبپودور یازدا گلر.

پرویز شاهمرسی, [10.01.20 08:59]
#تاریخ
ریشه یابی معنایی واژه های «آقا» و «آغا»:
در ادبیات تاریخی ایران پس از دورة مغول دو واژه جدید به چشم می خورد. یکی «آقا» به معنای «سَرور» و دیگری «آغا» به صورت پسوند برای نام بانوان خاندان سلطنتی مانند «گوهرشادآغا». هر دو این واژه ها مغولی بوده و از طریق زبان ترکی وارد زبان فارسی شده اند. در هیچیک از متون کهن و سنگ نوشته های باستانی ترکان نشانی از این واژگان نیست. باتوجه به فرهنگ مغولی فردیناند لسینگ واژة «آقا» در زبان مغولی به صورت Aaq به معنای «قدرت، قاطعیت» است. واژة «آغا» نیز در اصل به صورت Aqaa به معنای «بانو و همسر» است. این واژه بصورت پسوند در نام بانوان سلطنتی دورة مغول و تیموری آمده است. فارس زبانها در گفتار برای نشان دادن اوج احترام از واژة «آقا» و برای احترام معمولی از واژة «آغا» استفاده می کنند. عبارت «حضرت آقا» یکی از عبارتهای مشهور جامعة ارباب - رعیتی و استبدادی ایران تا به امروز باقی مانده است. ترکان ایران در نوشتار «آقا» می نویسند ولی همواره «آغا» بیان می کنند. پیشوند «آقا» در نام «آقامحمدخان قاجار» نیز به معنای نخستین است چون این لقب به گفتة رضا قلی خان هدایت در کتاب «روضه الصفای ناصری» به دلیل تولد ایشان در منزل «سید مفید استرآبادی» از سادات مازندران به نام ایشان اضافه شده است. برخی تاریخ پژوهان ایرانی بدلیل عدم آشنایی با ظرایف زبانی به اشتباه گفته اند نام ایشان بدلیل اخته بودن «آغامحمدخان» است. در حالی که علاوه برای محل تولد، نکته مهم این است که ایشان در 7 یا 8 سالگی اخته شده است.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [12.01.20 13:18]
#واژه_جدید
پهپاد= سورمه قوش.

پرویز شاهمرسی, [13.01.20 17:40]
#ترکیب
آرامش طلب: آوینساق (Avınsaq).

پرویز شاهمرسی, [14.01.20 09:10]
#تاریخ
دوره ترکی باستان:
این دورة هزارساله از قرن دوم تا دوازدهم میلادی را شامل می شود. در این دوره روند انشعاب و تشکیل لهجه های اصلی زبان ترکی صورت گرفته است. در این دوره تشکیل دو شاخة اصلی ترکی غربی باستان (شامل لهجة بلغاری و چوواش) و ترکی شرقی باستان (شامل لهجة یاکوت و ترکی عمومی) کامل شده است. ترکی شرقی باستان مهمترین شاخة زبان ترکی است که در سنگ نوشته های یئنی سئی و تالاس نمایان می شود. این شاخه به مرور زمان تکامل یافته و به سه دورة ترکی گؤگ ترک، ترکی اویغور و ترکی قاراخانی تقسیم شده است.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [15.01.20 12:59]
#قیز_آدلاری
اینجه ناز:(Incə naz) ظریف و نازنین.
اینجی بیبی:(Incibibi) خانم ظریف.
اینجی سرپن: (Inci sərpən) دُرافشان.
اینجیک: (Incik) آزرده خاطر. رنجیده. دلخور.
اینجیکه: (Incikə) ظریف.
اینچال: (Inçal) مربای توت.
اینگیلی: (Ingili) آراسته.
باتماز آی: (Batmaz ay) ماه بی غروب.
باجی قیز: (Bacı qız) دختر دلبند.
باخانای: (Baxanay)ماه کامل. مهوش.
باخچا گول: (Baça gül) گل باغچه.
بادامچا: (Badamça) بادامک.
بادام قیز: (Badam qız) دختر ریز نقش و ظریف اندام.
بادام گول: (Badam gül) گل بادام.
بارچین: (Barçın) پارچة ابریشمی.
بارخانیم: (Barxanım) خانم مفید.
بارسانا: (Barsana) مادر ببرآسا.
بارسو: (Barsu) آب حیات.
باریندیق: (Barındıq) سیر شدیم. دختربس.
بارینقی: (Barınqı) ابدی.
باسدی اورک: (Basdı ürək) دلارام.
باسماق آی: (Basmaq ay) ماه غالب.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [16.01.20 13:30]
#ضرب_المثل
آنانکه به آتش نزدیکترند، بیشتر گرم می شوند:
یوخاری کند سو ایچر، آشاغی کند آند.

پرویز شاهمرسی, [17.01.20 09:55]
#تاریخ
دورة ترکی گؤگ ترک:
این دوره مقطعی مهم از تاریخ ترکان یعنی حدود 193 سال از سال 552 تا 745م را شامل می شود. در این دوره حکومت گؤگ ترک یا به عبارت دیگر دولت خاقانات ترک بر سر کار بوده و سنگ نوشته های ترکی باستان به عنوان مهمترین اسناد تاریخ ترک در این دوره بوجود آمده است. الفبای مورد استفاده در این سنگ نوشته ها، مهمترین و یکی از چهار الفبای مهمی است که ترکان در طول تاریخ بکار برده اند. این الفبا که الفبای ملی ترکان شده بود، 38 حرف داشت. حروف در این الفبا بهم نمی چسبد و میان کلمات دو نقطه فاصله وجود دارد. خطوط در کتیبة بیلگه خان و کول تکین از راست به چپ و در کتیبة تونیوکوک از چپ به راست نوشته شده اند. دورة ترکی گؤگ ترک نخستین دورة زبان ترکی است که بطور منسجم نوشتار وارد این زبان شده و بر دیگر دوره ها تأثیر مهمی داشته است.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [18.01.20 08:22]
#تاریخ
معنای واژه «تَرکان»
واژه «ترکان» با فتحة اول به عنوان نام چند تن از بانوان خاندان سلطنتی ترک از جمله در زمان خوارزمشاهیان آمده است. این واژه در اصل «درگن» (برگزیده) از مصدر «درمک» (چیدن، برگزیدن) است. به مروز زمان بصورتهای «ترخان» به عنوان یک مقام ممتاز در حکومت ترکان و «ترکان» آمده است. در ترکیه آن را «تارکان» می گویند. «ترکان» دختر سلطان جلال الدین خوارزمشاه، «ترکان سلطان» از دختران سلطان محمدخوارزمشاه و «ترکان خاتون» همسر تکش و مادر سلطان محمدخوارزمشاه از معروفترین شخصیتهایی هستند که این نام را داشته اند. عنوان «ترخان» نیز به کسی داده می شد که به سبب خدماتش از مالیات معاف می گردید.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [19.01.20 09:37]
#دیدگاه
دو انتشارات «اندیشه نو» و «تکدرخت» که ناشر کتابهای ترکی بودند، توقیف شده اند. با دومی سالها کار کرده بودم. جوانی اصفهانی و نیک نفس و شیفتة زبان ترکی است. برای انتشار کتب ممنوعه ای مانند «دده قورقود» و «تحفه حسام» و ... بسیار کوشید و کار به سرانجام رساند. خدماتی بسیار بزرگ به زبان و ادبیات ترکی کرده است. علت و بهانة این کار را نمی دانم. معمولاً در آستانة انتخابات یا مدتی بعد از آن، بصورت تصنّعی در کار صدور مجوز کتاب نرمشی نشان می دادند. به نظر می رسد در موقعیت فعلی شمشیر را از رو بسته اند و قربانی نخست هم ما هستیم. بارها گفته ام اقلیتهای مذهبی و زبانی تحت ستم مضاعف هستند. اولی ستم استبداد و گرانی و اختلاس و تبعیض و .. است دومی نیز سانسور و سرکوب فرهنگی است. اگرچه بر دیوار اصطبل نوشته اند «صبار و شکور» ولی صبر از اوصاف الاغ است و انسان سرشتی متفاوت دارد. آرزوی روزهای بهتر و کوشش برای آن فرق ماجراست.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [20.01.20 16:00]
#قاعده
انواع فعل ماضی در زبان ترکی (23):
ماضی مفاعله: بیلیشدیم. بیلیشدین. بیلیشدی. بیلیشدیک. بیلیشدیز. بیلیشدیلر.

پرویز شاهمرسی, [21.01.20 09:46]
#کنایه
آجی چیخارماق: (Acı çıxarmaq) انتقام گرفتن.

پرویز شاهمرسی, [22.01.20 16:13]
#ترکیب
آرایش و پیرایش: بزک دۆزک (Bəzək düzək).

پرویز شاهمرسی, [24.01.20 10:32]
#تاریخ
حماسه ماناس
حماسة ماناس با 500 هزار بیت، بزرگترین حماسة جهان است. این حماسه از نظر حجم 14 برابر حماسة ایلیاد و اودیسه، 5 برابر شاهنامه فردوسی و 3 برابر مهابهاراتای هندی است. این حماسه محصول قرنهای 10 تا 13 میلادی است. حدود 40 روایت از ماناس وجود دارد که در طول زمان سینه به سینه نقل شده است. در سال 1995 این حماسه در 18 جلد به زبان ترکی قرقیزی منتشر شد. این حماسه شرح نبردهای ماناس و سرداران و فرزندان او با غیرمسلمانان است. به تعبیر دیگر نبرد میان «خیر و شر» به عنوان مفهومی باستانی در این حماسه نیز به اعلاترین شکل و با آهنگی جذاب به چشم می خورد. اگرچه این حماسه مروارید درخشانی از گنجینة ادبی قرقیزهاست ولی این حماسه را می توان دایره المعارفی شگفت انگیز از باورها و حیات ترکان دانست.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [25.01.20 16:55]
#اوغلان_آدلاری
اوْجاق وئردی: (Ocaq verdi)  خداداد. اجاق داده.
اوجال: (Ucal) اثر. رد.
اوجالار / اوجالان: (Ucalar) اوج گیرنده.
اوجام: (Ucam) پناهگاه.
اوجان: (Ucan) بلند. رساء. بی نهایت.
اوچمان: (Uçman) چرخ فلک.
اوْخات: (Oxat) شانس.
اوْخ باخیش: (Ox baxış) تیزبین.
اوْخ بولوت: (Ox bulut) ابرتیرآسا.
اوْختاش: (Oxtaş) سنگ تیرسا.
اوْختای: (Oxtay) تیروَش.
اوْخ دنیز: (Ox dəniz) پیکان دریا.
اوْخسان: (Oxsan) تیروَش.
اوْخلامیش: (Oxlamış) تیرانداز. فرزندخوانده.
اوْدئل: (Odel) آتش یا نگهبان ایل.
اوْد ار: (Od ər) مرد آتشین.
اودار: (Udar) پیروز.
اوْدای: (Oday) آتش و ماه.
اوْدمار: (Odmar) آتشین. آتشفشان.
اودموش: (Udmuş) پیروزمند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [26.01.20 20:49]
#ضرب_المثل
آنانکه غنی ترند، محتاجترند: گؤزۆ دوْیمایان آجی، دۆنیادا دوْیورا بیلمز.

پرویز شاهمرسی, [27.01.20 17:48]
#ترکیب
آجی دادلی: (Acı dadlı) خوب و بد. تلخ و شیرین.

پرویز شاهمرسی, [28.01.20 09:28]
#واژه_جدید
آرتروز= اوْیماجا (Oymaca).

پرویز شاهمرسی, [29.01.20 09:04]
#دیدگاه
توهین به ترکها به رسمی مألوف در رسانه ها و یا فضای مجازی تبدیل شده است. آنچه که در پس فریادهای گوشخراش ایران ایران آشکار می شود، نگرش تحقیرآمیز به ترکهاست که مورد هدایت و حمایت پنهان و آشکار برخی نهادهای رسمی و حکومتی است. تفاوتی ندارد که بگوییم آیا هدف از این توهینها سنجش حساسیتها و سرکوب آنهاست. در همة این سالها و در همة موارد از روزنامة «ایران» تا نشریه «طرح نو»  و برنامه «فتیله» آنچه دیده می شود عدالت معکوس است. توهین کنندگان در امان هستند و اعتراض کنندگان فوراً محکوم و مجازات می شوند. این رویکرد موذیانه و ریاکارانه تنها یک نتیجه دارد و آن واگرایی بیشتر است. عاملان این توهینها بازیچه هایی بیش نیستند ولی آمران یا طراحان پشت پرده را ره بجایی نیست چون با افزایش توهینها، دلبستگی و علاقه به زبان مادری بیشتر می شود.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [30.01.20 17:25]
#تاریخ
دوره ترکی اویغوری
در سال 745میلادی دولت گؤگ ترک سرنگون شده و دولت اویغور جانشین آن شد. اویغورها در اؤتوکن ساکن شده و فعالیت فرهنگی و اجتماعی گؤگ ترکها را ادامه دادند. صد سال بعد یعنی در 845م آنها مغلوب قرقیزها شده و به حوزه تاریم عقب نشستند و زندگی یکجانشینی را برگزیدند. اگرچه مدتی نیز کاربرد الفبای گؤگ ترک را ادامه دادند ولی آنها با مبلغان ادیان مختلف مانند بودایی، مانوی و نسطوری در ارتباط بوده و از الفبای آنان برای کتابت زبان ترکی استفاده کرده اند. همین امر موجب ورود واژگانی از زبانهای سانسکریت، چینی، فارسی و سریانی رایج در متون دینی و فلسفی به زبان ترکی شده است. آثار مشهور این دوره عبارتند از:
1-«آلتون یاروق» کتابی 700 صفحه ای در ارتباط با دین بودایی.
2- «ایرق بیتیک» کتابی با الفبای گؤگ ترک و در ارتباط با دین مانی.
3- «سکیزیوگنک» کتابی در ارتباط با دین بودایی.
4- «داستان کالیانام کارا و پاپام کارا» داستان دو برادر افسانه ای بودایی.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [31.01.20 09:43]
#قاعده
انواع فعل ماضی در زبان ترکی (24):
ماضی مفاعله الزامی: بیلیشمه لیدیم. بیلیشمه لیدین. بیلیشمه لیدی. بیلیشمه لیدیک. بیلیشمه لیدیز. بیلیشمه لیدیلر.

پرویز شاهمرسی, [01.02.20 20:56]
#اۆرکدن
یاشاییش ائله بوروشوق. بیلینمیر آتان کیمدیر توتان کیم. گؤز آچیب اؤزۆمۆ بو دۆنیادا گؤردۆم. منی کیمدن سوْروشورسان؟ اوزون یوْللارین توْزوندایام من. چن باسمیش دره لرین نیسگیلینده یم من. کئچمیشیمده قارقاشا قاوال چالیب، قیسینتی اوْینایب. من بو اوْرتادا چاشیب قالمادیم. چالیشیب ووروشدوم. تاپدالاندیم آنجاق یئنه ده دیرچه لیب، باش قاوزادیم. سازاقلار قاباغیندا اگیلمه دیم. ایندی دایانمیشام یوردومون گؤزل قوْینوندا. الیم آتام الینده، دیلیم آنام دیلینده.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [02.02.20 21:46]
#ضرب_المثل
آنانکه مدبّرند، سرگردانند: چوخ جومما، سو باشدان آشا.

پرویز شاهمرسی, [03.02.20 16:41]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
اوستا عابباس (Usta abbas):
یک بازی سه نفره. یک نفر اوستا، یک بادبزن و دیگری شاگرد. عدّه‎ای نیز تماشاگر با عنوان شاگردان، با دهانشان صدای چکش زدن آهنگر را تقلید می‎کنند و می‎گویند:«اوستا عابباس، کوروگو باس». (اوستا عباس، بادبزن را بکار بینداز) او هم مثلاً باد می‎زند. اوستا آهنگر می‎گوید: «آخشامدیر کوروگون آغزینی پالچیقلایین گئدک ائوه» (غروب است در بادبزن را گل بگیرید، به خانه برویم) یک نفر که از پیش گل را آماده کرده، به دهان بادبزن می‎مالد. بچه‎ها می‎خندند و بازی تمام می‎شود.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [04.02.20 08:36]
#ترکیب
آرزو به دل= آرزیمان(Arzıman).

پرویز شاهمرسی, [05.02.20 15:18]
#کنایه
آجی دادماق: (Acı dadmaq) سختی کشیدن.

+ نوشته شده در پنجشنبه بیست و هفتم آذر ۱۳۹۹ ساعت ۸:۵۲ ب.ظ توسط aliroshanzadehizmara  | 

استاد پرویز شاهمرسی=7 فوریه 2020

پرویز شاهمرسی, [07.02.20 08:07]
#قیز_آدلاری
باش چیچک: (Baş çiçək) گل سرسبد.
باش خانیم: (Baş xanım) خانم بزرگ.
باشین: (Başın) مفتون.
باشینا: (Başına) خودسر. آزاده.
باغدا سر: (Bağda sər) گلچین.
باغدا قیز: (Bağda qız) دختر در باغ.
باغدا گول: (Bağda gül) گل در باغ.
باغداوار: (Bağdavar) باغ نشین.
بال آی: (Balay) ماه شیرین.
بالا باجی: (Balabacı) خانم کوچک.
بالا بیگیم / بالا خانیم: (Bala bəyim) خانم کوچک.
بالا قیز: (Bala qız) دخترکوچک.
بالاگؤز:(Balagöz) چشم کوچک.
بالاناز: (Balanaz) ناز کوچولو.
بالتات:(Baltat) طعم عسل.
بالتاش / بالتای / بالسان: (Baltaş) شیرین چون عسل.
بالجان: (Balcan) عسل طینت.
بال دوْداق: (Bal dodaq) شیرین زبان. لافزن.
بالساری: (Balsarı) به رنگ عسل.
بال قاشقای:(Bal qaşqay) دختر زیبا.
بالقیز: (Balqız) شیرین چون عسل. محبوب.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [08.02.20 17:45]
#تاریخ
دورة ترکی قاراخانی:
قاراخانیها گروهی از ترکان بودند که در سدة دهم میلادی از قبایل «یغما» یا «قارلوق» جدا شدند. این قبایل از نظر سیاسی و فرهنگی تابع اویغورها بودند. قاراخانیها بر نواحی کاشغر و یئتدی سو تسلط یافته و دولت قاراخانی را تشکیل دادند. زبان ترکی که در این حکومت رایج بود، به نامهای «ترکی کاشغری» نیز معروف شده و محمود کاشغری آن را به نام «ترکی خاقانی» و یا «ترکی اصیل» می داند. قاراخانیان در سدة یازدهم زبان ادبی و نوشتاری به وجود آوردند که عالیترین نمونه های ادبی زبان ترکی به شمار می روند. این آثار که پس از گرویدن ترکان قاراخانی به دین اسلام تألیف شده اند، عبارتند از:
1- «دیوان لغات الترک» تألیف محمود کاشغری.
2- «قوتادقو بیلیک» تألیف یوسف خاص حاجب.
3- «عتبه الحقایق» تألیف ادیب احمد یوکنکی.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [09.02.20 16:06]
#ضرب_المثل
آن چنان مادر، این چنین دختر= ایکی قیرانلیق ائششگین، اوْن شاهیلیق قوْدوغو وار .

پرویز شاهمرسی, [11.02.20 09:27]
#کنایه
آرزو به گور بردن: آرماندا گئتمک (Armanda getmək).

پرویز شاهمرسی, [12.02.20 14:23]
#ترکیب
آجی داش: (Acı daş) زاج. شاب. منیزیت.
آجیداش: (Acıdaş) همدرد.

پرویز شاهمرسی, [13.02.20 15:39]
#قاعده
انواع فعل ماضی در زبان ترکی (25):
ماضی مفاعله غیرقطعی: بیلیشردیم. بیلیشردین. بیلیشردی. بیلیشردیک. بیلیشردیز. بیلیشردیلر.

پرویز شاهمرسی, [14.02.20 09:25]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
اوستا میندی (Usta mindi):
 نوعی بازی در سولدوز. بازیکنان به دو گروه مساوی تقسیم می‎شوند و پس از قرعه کشی، یکی از گروهها در داخل دایره قرار می‎گیرد و گروه دوم در خارج دایره. افراد گروه در وسط دایره به صورت ایستاده در حالی که سرهایشان را به تکیه داده‎اند و دستهایشان را داخل دایره قرار می‎گیرند. در جریان بازی، قبل از آنکه افراد گروه رقیب بتوانند بر پشت دوستانش سوار شوند، یکی از آنها را (در داخل دایره) با لگد بزند، بازی پایان می‎یابد که در این صورت گروهها جایشان را عوض می‎کنند. اگر رئیس گروه موفق به این کار نشود، یاران گروه مقابل تا جایی که بتوانند برپشت افراد گروه اول سوار شده و سواری می‎گیرند. چنانچه فردی با موفقیت بتواند به کول افراد تیم مقابل سوار شود تا زمانی که بخواهد و بتواند سواری می‎کند اما اگر خسته شود و پایش به زمین بخورد، استاد محافظ می‎تواند او را با لگد بزند و گروه خود را برنده اعلام کند. معمولاً فرد سوارکار قبل از رسیدن محافظ، موفق به فرار می‎شود.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [15.02.20 17:49]
#اوغلان_آدلاری
اودور: (Udur) پیروزمند. برنده.
اودوق: (Uduq) پیروزی.
اؤده گلدی: (Ödə gəldi) جانشین.
اوراز: (Uraz) هدیه. بخت. طالع. شرف. کمک. یاری.
اوْرامان: (Oraman) برازنده. مناسب.
اوْران: (Oran) حد و حدود. قلمرو.  
اوْرای: (Oray) خم گیسو. فرصت. حمله. ماه سرخ.
اوْرخان: (Orxan) سرور مبارزه. دژبان.
اوْردوباد: (Ordubad) پایتخت.  
اوْردوخان: (Orduxan) سپهسالار.
اوْرسولای: (Orsulay) مبارز.
اورشات: (Urşat) آذرخش. مبارز. کوبنده.
اوْرقارون: (Orqarun) پرچمدار. دژ.
اورقو: (Urqu) بخت. طالع.
اوْرمان: (Orman) جنگل.
اوْرموش: (Ormuş) دروگر.
اؤرنك: (Örnək) اُسوه. الگو.
اوروات: (Urvat) احترام. حرمت.
اوروز: (Uruz) دلاور اوغوزها.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [17.02.20 10:08]
#تاریخ
دورة ترکی میانه
این دوره از قرن 12 تا 15 میلادی بطول کشیده و دورة گذر محسوب می شود. بدین معنی که هم ویژگیهای ترکی باستان را دارا بوده و هم کسب ویژگیهای زبانی دورة جدید را نیز آغاز کرده است. در این دوره تأثیرات زبان عربی بر زبان ترکی آغاز شده و همچنین خط عربی جانشین خطوط پیشین زبان ترکی شد. اویغورهای ساکن حوضة رود تاریم، با پذیرش ادیان آسیای غربی تحت تأثیر زبانهای فارسی، چینی، سانسکریت و سریانی قرار گرفتند. با ورود طوفانی مغولان به صحنة تاریخ، تغییرات اساسی در ساختار قومی و زبانی آسیای مرکزی پدید آمد. تغییرات عمیقی در حیات سیاسی و فرهنگی ترکان نیز نتیجة همین تحولات بود. گروههای بزرگی از ترکان که از امواج سپاهیان مغول می گریختند، مجبور به کوچ شدند. آنان در اطراف دریای خزر جای گرفته و مراکز فرهنگی جدیدی ایجاد کردند. دیری نگذشت که ترکی رایج در این مراکز با ترکی پیشین تفاوت یافت و خود به دو شاخة شمال شرقی و جنوب غربی تقسیم شد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [18.02.20 08:10]
#ضرب_المثل
آنچه با حیلت توان کرد، به قوّت ممکن نباشد:
دۆشمان سنی داشینان، سن دۆشمانی آشینان.

پرویز شاهمرسی, [19.02.20 15:42]
#ترکیب
آزادمرد: ارن(Әrən).

پرویز شاهمرسی, [20.02.20 16:45]
#ترکیب
آجی دومان: (Acı duman) دود سیاه آتش.

پرویز شاهمرسی, [21.02.20 08:13]
#اۆرکدن
آنا دیلی
بو گۆن دۆنیا دا آنا دیلی گۆنۆدۆر. اوزون ایللردن بوْغولموش سسلرین گۆنۆ. آنالارین لایلاسی، نازلاماسی قولاغیمیزدا جینگیلده ییب، وارلیغمیزدا ایز قوْیوب. آنا دیلیندن دانیشاندا نیسگیل اۆرگی سیخیر. ندن آنا دیلیمی یازیب اوْخویا بیلمیرم؟ بیر زامان «ایران» آدی ایله آنا دیلیمی تاپدادیلار سونرالار «اسلام» آدینی گۆپۆن کیمی باشیما چالدیلار. «بیرلیک» بیر چوْماق اوْلدو باشیمیز اۆستۆنده. آنجاق بونلارین هئچ بیری آنا دیلین باسمارلایا بیلمز. اۆرگی یانانلار باسقین آلتیندا چالیشدیلار. قاپی دۆگۆلنده اۆرکلری تۆکۆلدۆ آنجاق دوْستاقلاردا یئنه دئدیلر: «آنا دیلی». دیلیمیز یاساق اوْلدو، یئریمیز دوْستاق. آنجاق بو آللاهین گؤزل وئرگیسی اوْلان آنا دیلین تیتره ین اللریمیزده ساخلادیق. اوْنو شاختا وورماسین دئیه باغریمیزا باسدیق. ایندی بو گؤن چیغیرماق چاغیرماق گۆنۆدۆر. قوْی سسیمیز داغلارا دۆشسۆن، ائللری گزسین. آنادیلیمیزی سئویب ساخلاییریق. دگرلی وارلیق کیمی اوْنو گله جک یوْللارینا تاپشیرماق گرک.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [22.02.20 15:04]
#قاعده
انواع فعل ماضی در زبان ترکی (26):
ماضی مقدم حکایی: بیلمیش ایمیشم. بیلمیش ایمیش سن. بیلمیش ایمیش. بیلمیش ایمیشک. بیلمیش ایمیش سیز. بیلمیش ایمیشلر.

پرویز شاهمرسی, [23.02.20 16:01]
#تاریخ
ترکی خوارزم
ترکی خوارزم گونه ای از ترکی نوشتاری است که از ترکی شرقی منشعب شده و از سدة دوازدهم میلادی در منطقة خوارزم (میان دریای خزر و دریاچة آرال) رواج داشته است. دیرزمانی به عنوان دنبالة ترکی قاراخانی رایج بوده و زمینه را برای تقسیمات بعدی فراهم نمود. آثار مهم به این گویش عبارتند از:
1-قصص الانبیاء: اثری منثور است که در 1310 میلادی توسط ناصر رابغوزی در موضوعات دینی تألیف شده است.
2-نهج الفرادیس: اثری منثور است که در 1358 میلادی توسط محمود بلغاری در موضوعات دینی تألیف شده است.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [24.02.20 10:18]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
اویدوم اویدوم (Uydum uydum)
نوعی بازی دسته جمعی در میانه. یک نفر چوبی را به آسمان پرتاب می‎کند و دیگران با چوبدستیهایشان می‎کوشند آن را در آسمان بزنند. هرکدام که موفق شد نفر اول باید او را بر کول خود سوار کرده و تا محل افتادن چوبدستی ببرد. این بازی را در اردبیل «اویدو میندی» گویند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [25.02.20 07:40]
#قیز_آدلاری
بال گلدی: (Bal gəldi) عسل آمد.
بال گول: (Bal gül) گل زیبا.
باللی: (Ballı) عسلی.
بالیم: (Balım) عسلم.
بانو چیچک: (Banu çiçək) گل باشکوه و برتر. شکوفه.
بانی: (Banı) بانو. خانم. لقب شاهزاده خانمها در گذشته.
باهار: (Bahar) بهار.
باهار بی بی: (Bahar bibi) بانوی بهار.
بای بیکه: (Bay bikə) علیاحضرت. مهین بانو.
بای چیچک: (Bay çiçək) گل بانو.
بایرام خاتین: (Bayram xatın) خجسته.
بایقیز: (Bayqız) مهیندخت.
بای گول: (Bay gül) مهین گل.
بایلان: (Baylan) نازنین. طناز. تنبل.
بایلی: (Baylı) مادر. مقدس. مصون. دارا.
باینا: (Bayna) قوی. نیرومند.
بایین: (Bayın) دختر طناز. قرمز. آباد.
بختلی: (Bəxtli) خوشبخت.
بدل آی: (Bədəl ay) مهوش.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [27.02.20 08:35]
#ضرب_المثل
آنچه جاوید بماند نام است: آت اؤلنده یهری قالار، آدام اؤلنده آدی.

پرویز شاهمرسی, [28.02.20 09:04]
#ترکیب
آزاده دل: قاسقینماز (Qasqınmaz).

پرویز شاهمرسی, [29.02.20 08:57]
#ترکیب
آجیر اؤجۆر: (Acır öcür) مهر و قهر.

پرویز شاهمرسی, [01.03.20 09:16]
#تاریخ
ترکی قپچاقی
قپچاقها دنباله ای از امپراتوری بزرگ گؤگ ترک یا دولت خاقانات ترک هستند که در سدة دهم میلادی، منطقه ای وسیع از بالخاش تا رود ایرتیش در شمال خزر را تحت فرمان خود داشتند.  این منطقه در منابع اسلامی به نام «دشت قپچاق» و در اروپا به نام Comania مشهور است. قپچاقها رفته رفته بر قلمرو خود افزودند و احتمالاً تحت فشار قاراختاییان بیشت به سمت غرب تا مجارستان کنونی گرایش یافتند. از آنجا که قپچاقها همواره درحال کوچ بودند، اثری از ترکی قپچاقی به دست ما نرسیده است. مهمترین اثری که دربارة این گویش برجای مانده کتاب «کودکس کومانیکوس» است که توسط مبلغان ایتالیایی و آلمانی در سال 1303 میلاید در کریمه ترتیب یافته است. این کتاب در دو جلد بصورت یک کتاب گرامر و همچنین لغتنامة قپچاقی- لاتین- فارسی و قپچاقی- آلمانی است. پس از فروکش کردن موج ایلغار مغولان، زبان نوشتاری قپچاقها در زمان اردوی زرین احیاء شد. مهمترین آثار مربوط به ترکی قپچاقی عبارتند از:
1- منظومة خسرو و شیرین قطب که در 4370 بیت به تینی بیگ خان حاکم اردوی زرین و همسرش ملکه خاتون تقدیم شده است.
2- ترجمة گلستان از سیفی سرایی که در سال 1391 میلادی در مصر تألیف شده است.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [02.03.20 09:36]
#قاعده
انواع فعل ماضی در زبان ترکی (27):
ماضی مقدم خبری: بیلمیشدیم. بیلمیشدین. بیلمیشدی. بیلمیشدیک. بیلمیشدیز. بیلمیشدیلر.

پرویز شاهمرسی, [03.03.20 08:24]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
ایپ کئچدی (Ip keçdi):
نام نوعی بازی با طناب. اگر بازی تک نفره باشد، بازیکن یک سر طناب را به مچ یکی از پاهایش می‎بندند و طناب را از زیر پای دیگر خود رد می‎کند اما اغلب این بازی گروهی انجام می‎شود. گاهی نیز بازیکن طناب را به دور مچ یکی از پاهایش بسته و آن ر به صورت دایره می‎چرخاند و پای دیگر را از روی آن عبور می‎دهد. بازی دو نفره به صورتی است که هر بازیکن یک سر طناب را می‎گیرند و هر دو می‎پرند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [04.03.20 08:24]
#اوغلان_آدلاری
اورونگ: (Ürüng) سفید. معنویت.
اوزئییر: (Üzeyir) استمداد. عفو.
اؤز ائل: (Öz el) وطن حقیقی.
اوزار: (Uzar) ماهر. همراه. روسری.
اوزال: (Uzal) قبل. پیش. ابدی.
اوزامیش: (Uzamış) پهناور.
اوزان: (Uzan) خنياگر. نوازنده.
اؤز بیلگه: (Öz bilgə) دانا.
اؤز تکین: (Öztəkin) شاهزادة یکتا.
اؤزجان: (Özcan) جانان. محبوب.
اؤزخان: (Özxan) خان اصیل.
اؤز دوْغدو: (Öz doğdu) اصیل.
اوز دؤن: (Üzdön) مطلوب.
اؤز دینج: (Öz dinc) دل آرام.
اؤزر: (Özər) اصیل.
اؤزشان: (Özşan) اصیل.
اؤزگن: (Özgən) جوانه. شخصی.
اوزلوق: (Uzluq) نیکویی. هنر. پنهان.
اوزمان: (Uzman) متخصص.
اوزمز: (Üzməz) جاوید. متمادی.
اؤزمن: (Özmən) درست. مختار.
اوزموش: (Uzmuş) ماهر.
اوز وئردی: (Uz verdi) نیکزاد.
اؤزول: (Özül) اساس. بنا. بنیان.  
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [05.03.20 08:27]
#ضرب_المثل
آنچه دلم خواست نه آن می شود، آنچه خدا خواست همان می شود:
سن سایدیغینی سای، گؤر فلک نه سایار.

پرویز شاهمرسی, [06.03.20 08:46]
#ترکیب
آزادیخواه: ارکینچی (Ərkinçi). اؤزگؤرچۆ (Özgörçü).

پرویز شاهمرسی, [07.03.20 09:53]
#کنایه
آجی سوْغان دوْغراماق: (Acı soğan doğramaq) حرف ناراحت کننده زدن.

پرویز شاهمرسی, [08.03.20 08:49]
#تاریخ
آثار ترکی تألیف شده در مصر
در سدة سیزدهم میلادی حاکمان سلسلة ایوبی برای تقویت نیروی نظامی خود تعداد زیادی از جوانان ترک را از دشت قپچاق خریده و به مصر آوردند. این افراد بیشتر از قبایل اوغوز، چرکس و قپچاق بودند. آنها به چنان قدرتی در اینجا دست یافتند که سرانجام یکی از آنان به نام «عزالدین آیبک» در سال 1250 میلادی قدرت رابه دست گرفت. قپچاقها با هدف آموزش زبان ترکی به عربها و همچنین مهارتهایی مانند سوارکاری و تیراندازی، کتابهایی را در مصر پدید آوردند. مهمترین این آثار عبارتند از:
1-«ترجمان ترکی و عربی». کتاب دستورزبان و لغت ترکی -عربی است که در سال 1245 تألیف شده است.
2-«کتاب الادراک للسان الاتراک» کتاب دستورزبان و لغت که در سال 1312 توسط ابوحیان تألیف شده است.
3-«التحفه الذکیه فی اللغت الترکیه» کتاب دستورزبان در سال 1425 تألیف شده و مؤلف آن مشخص نیست.
4-«کتاب بلاغه المشتاق فی اللغه الترک والقفجاق» لغتنامة ترکی-عربی در سال 1451 تألیف شده است.
5-«القوانین کلیّه فی ضبط اللغه الترکیه» کتاب دستورزبان به زبان ترکی است.
6-«کتاب فی العلم النشّاب» کتابی با موضوع تیراندازی است.
7-«منیت الغزات» کتابی دربارة نظامی گری است.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [09.03.20 08:42]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
ایت قوسلو (It quslu):
دو نفر دستهایشان را بهم می‎دهند و نفر سوم ازدور می‎دود و سعی دارد با بدن خود پیوند دست دو بازیکن را باز کند. اگر موفق نشود خود را روی دست آنها می‎اندازد و آنها هم او را تاب می‎دهند و ترانه‎ای را می‎خوانند:«ایت قوسلوها ایت قوسلو! ایتیم دره ده قوسدو! قارتال داغلارا اوچدو! داغا گئدیرسن دره یه؟» (دمروها دمرو! سگ در دره بالا آورد! عقاب به کوهها پرواز کرد! می‎خواهی به کوه بروی یا دره؟) اگر طرف مقابل بگوید کوه، او را روی پایش به زمین می‎گذارند و اگر بگوید دره، او را با سر می‎اندازند. بازیکنی که زمین خورد، جای خود را با یکی از دو طرف عوض می‎کند و بازی به همین شکل ادامه پیدا می‎کند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [10.03.20 08:13]
#قاعده
انواع فعل ماضی در زبان ترکی (28):
ماضی موصولی: بیلدیگیم. بیلدیگین. بیلدیگی. بیلدیگیمیز. بیلدیگینیز. بیلدیکلری.

پرویز شاهمرسی, [11.03.20 08:23]
#ضرب_المثل
آنچه را اینجا آورده ای، می خواستی نزد خاله ات ببری:
بئله بؤرکۆن وار، آپار قوْی جبرئیلین باشینا (چنین کلاهی داری، ببر بگذار سر جبرائیل)

پرویز شاهمرسی, [12.03.20 07:42]
#اصطلاح
آجی سوْغان قورو یاوان: (Acı soğan quru yavan) هرچه باداباد.

پرویز شاهمرسی, [13.03.20 08:40]
#کنایه
آزارش به مورچه هم نرسیده: توْیوغا داش آتماییب  (Toyuğa daş atmayıb)(مرغ را سنگ نینداخته).

پرویز شاهمرسی, [14.03.20 08:42]
#قیز_آدلاری
بزن آی: (Bəzən ay) ماه آراسته.
بسته بوْی: (Bəstə boy) خوش هیکل.
بسته رک: (Bəstərək) ریزنقش.
بستی: (Bəsti) کوزه. ضعیف.
بستی قیز: (Bəstiqız) دختر بس.
بستی گول: (Bəstigül) دختر بس.
بستی ناز: (Bəstinaz) دختر بس.
بسدی: (Bəsdi) بس است. دختر بس.
بسلر: (Bəslər) پرورش دهنده.
بگنج: (Bəyənc) شادی. بانوی دلپسند.
بلگیم:(Bəlgim) روشن. شناخته.
بلیز: (Bəliz) نشانه.
بنؤوشه: (گیا)(Bənövşə) بنفشه.
بورا: (Bura) اینجا. شتر نر. آهو. باران طوفانی. رنگ باخته.
بورای: (Buray) بانوی بلندقد.
بورجو: (Burcu) طناز.
بورچال: (گیا)(Burçal) لالة صحرا.
بورچون:(جان)(Burçun) آهوی ماده.
بورلا: (Burla) انگور. قد بلند. انگشتر. بقچه. مُهر. باغ. باغچه.
بورلاخاتین: (Burla xatın) بانوی قدبلند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [15.03.20 08:41]
#تاریخ
ترکی آناتولی
از سدة یازدهم میلادی کوچ بزرگ اقوام اوغوز به آناتولی شدت گرفت و طولی نکشید که زبان ترکی در این سرزمین به زبان ادبی و نوشتاری تبدیل شد. این روند تقریباً دویست سال طول کشید. متأسفانه از آنجا که ادبیات در این دوره بیشتر ماهیت شفاهی داشته، آثار زیادی به دست ما نرسیده است. از میان آثار مکتوب این دوره که در دسترس بوده و پژوهش روی آنها می تواند تا حدودی موقعیت زبان ترکی را مشخص کند می توان به این موارد اشاره کرد:
1- اشعار ترکی و یا ترکی - فارسی مولانا جلال الدین رومی بالغ بر 23 بیت.
2- 76 بیت در کتاب «ابتدانامه»، 162 بیت در «رباب نامه» و 128 بیت اشعار ترکی، ترکی- فارسی -رومی همگی از سلطان ولد.
3-«چرخ نامه» از احمد فقیه شامل  83 بیت.
4- 6 غزل با 59 بیت در «یوسف و زلیخای» شیاد حمزه.
5-قصیدة 26 بیتی و 9 غزل شامل 68 بیت از خواجه دهّانی.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [16.03.20 07:56]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
ایکی داش: (Iki daş) (دو سنگ):
نوعی بازی در اردبیل که شبیه بازی هفت سنگ است با این تفاوت که در اینجا تنها دو سنگ کوچک و بزرگ جود دارد. برنده کسی است که بتواند دفعات بیشتری سنگ کوچک را بر سنگ بزرگ بگذارد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [17.03.20 07:34]
#قاعده
انواع فعل ماضی در زبان ترکی (29):
ماضی وجه قطعی با فعل متعدی: بیلدیرتدیردیم. بیلدیرتدیردین. بیلدیرتدیردی. بیلدیرتدیردیک. بیلدیرتدیردیز. بیلدیرتدیردیلر.

پرویز شاهمرسی, [18.03.20 08:10]
#ضرب_المثل
آنچه شیران را کند روبه مزاج، احتیاج است احتیاج است احتیاج:
آجلیق آیییا قاوال چالدیرار (گرسنگی خرس را وادار می کند دف بزند).

پرویز شاهمرسی, [19.03.20 07:41]
#کنایه
آجیسی چیخماق: (Acısı çıxmaq) تقاص پس دادن.

پرویز شاهمرسی, [21.03.20 09:03]
#ترکیب
آزار و اذیت: قیس بوْغوم (Qıs boğum). سیخما بوْغما.

پرویز شاهمرسی, [22.03.20 09:43]
#اوغلان_آدلاری
اوسار: (Usar) معقول. دانا.
اوسان: (Usan) سرور ارواح آب. آرزومند.
اوسلو: (Uslu) عاقل. دانا.
اوسمان: (Usman) با تجربه.
اوسوشلو: (Üsüşlü) رشید.
اوسه دی: (Üsədi) رشد کرد.
اوشات: (Uşat) بشکن!. خرد کن!
اوشاتماز: (Uşatmaz) نشکن.
اوغرامیش: (Uğramış) خوش شانس.  
اوْغوز: (Oğuz/ Uğuz) سالم. نیرومند. پاک نفس.
اوْغودور: (Oğudur) رازدار.
اوْغول بارس: (Oğul bars) فرزند دلیر مانند ببر.
اوْغول تونقا: (Oğul tunqa) فرزند دلیر مانند تونقا.
اوْقتا دورموش: (Oqtadurmuş) دانا. مقاوم.
اوْکتای/ اوْکسان: (Oktay) تیروَش.
اؤگل: (Öyəl) پسندیده.
اؤگودولموش: (Öyüdülmüş) پسندیده.
اؤگه دی: (Öyədi) دانا.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [23.03.20 08:51]
#تاریخ
دورة ترکی جدید
این دوره از تاریخ زبان ترکی، سدة پانزدهم تا بیستم میلادی را شامل می شود. در این دوره زبان ترکی هم به سه شاخة مهم تقسیم شده و هم اینکه هر شاخه در درون خود لهجه های مختلف را بوجود آورد. فاصلة جغرافیایی ترکانی که در مناطق مختلف ساکن شده بودند دلیل اصلی این انشعاب و افتراق بوده است. به عبارت دیگر ترکان پس از فروکش کردن کوچهای بزرگ و ترتیب دادن حکومتهای گسترده، بیشتر سکونت یافته و هر کدام فعالیت فرهنگی خود را در پیش گرفتند که می توانست با ترکان دیگر تفاوت داشته باشد. بطور کلی در این دوره ترکی را با سه شاخة مهم در صحنه می بینیم:
1- ترکی عثمانی 2- ترکی جغتایی 3-ترکی تاتاری.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [24.03.20 09:36]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
ایگنه ایگنه (Iynə iynə)(سوزن سوزن):
بازیکنان دور هم می‎نشینند و دستهایشان را جلو می‎آورند. یکی ازآنها استاد شده و متلی را می‎خواند: «ایگنه ایگنه، اوجو دوگمه، بربرینجی برین کئچیر، شاهماجی شاتیر کئچیر، قوچ آغاجی قوتور کئچیر، هاببان هاببان، ییرتیل ییرتیل سو ایچ قورتول» (سوزن سوزن نوکش دوگمه، خال کوب می‎آید، زخمی می‎رود، کلنگ دوسر، کلنگ به دست می‎رود. قوچ قوی هیکل، نیز زخمی می‎رود. بپر این ور، بپر آن ور، بخور، بترک، آب بخور تمامش کن» و در ادای هر کلمه یکی از انگشتان بازیکنان را رد کرده و پیش می‎رود. آخرین کلمة متل یعنی «قورتول» به نام هر انگشتی افتاد، آن انگشت کنار گذاشته می‎شود. استاد دوباره شروع به خواندن متل می‎کند تا زمانی که فقط انگشت یا انگشتان دست یا دستهای یک نفر باقی بماند. در این صورت این بازیکن بازنده محسوب می‎شود.
در این هنگام استاد رویش را به طرف بازنده کرده و از او می‎پرسد که از دو کلمة «قا» و «قو» کدامیک را می‎خواهد. بازنده مجبور است یکی از این دو را انتخاب کند. اگر بگوید «قا» می‎خواهم به عنوان اینکه خواسته «قارقا» (کلاغ) باشد، همگی او را هو می‎کنند و میخندند و اگر بگوید «قو» می‎خواهم استاد می‎گوید که این بچه «قوتور» (جرب) است و باز بچه‎ها با هلهله و کف زدن بازی را به پایان می‎برند و اگر مایل باشند بازی به همین شیوه تکرار خواهد شد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [25.03.20 09:04]
#قاعده
انواع زمان حال در زبان ترکی:
1-حال استمراری فاعلی: بیلیرم(می دانم). بیلرسن(می دانی). بیلیر(می داند). بیلیریک. بیلیرسیز. بیلیرلر.
2-حال استمراری مفعولی: بیلینیرم(دانسته می شوم). بیلینیرسن(دانسته می شوی). بیلینیر(دانسته می شود). بیلینیریک. بیلینیرسیز. بیلینیرلر

پرویز شاهمرسی, [26.03.20 08:59]
#ضرب_المثل
آنچه عوض دارد گله ندارد: عوضین بدل آددا قارداشی وار (عوض برادری به نام بدل دارد).

پرویز شاهمرسی, [27.03.20 09:21]
#کنایه
آجیغا مینمک: (Acığa minmək) خشمگین شدن.

پرویز شاهمرسی, [28.03.20 09:18]
#ترکیب
آزمایش و خطا: سیناق سینیق(Sınaq sınıq).

پرویز شاهمرسی, [30.03.20 09:28]
#تاریخ
زبان ترکی جغتایی
منظور از زبان ترکی جغتایی، گویشی از ترکی است که در محدودة فرمانروایی جغتای پسر چنگیزخان رواج یافت. از آنجا که این دولت نیروی اصلی نظامی خود را از ترکان می گرفت، این گویش به سرعت در قلمرو آن گسترش یافت. درست به همین دلیل نیز در سکه های خاقانهای جغتایی، واژگان مغولی وجود ندارد. ترکی جغتایی را می توان ادامة ترکی قراخانی و ترکی خوارزمی دانست. دورة فرمانروایی تیموریان (1506-1404م) مهمترین دورة رشد و تکامل این گویش بود. امیرعلیشیر نوایی بزرگترین شخصیت ادبی این گویش است که نقشی بسیار بزرگ در تکامل و تبدیل آن به یک زبان ادبی داشته است. ظهیرالدین بابر بنیانگذار سلسلة گورکانیان هند نیز کتاب «بابرنامه» خود را به این گویش نوشته است. از آنجا که مسلمان شدن مغولان در قلمرو دولت جغتایی تا سدة شانزدهم بطول انجامید، خیل عظیمی از واژگان مغولی در این گویش به چشم می خورد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [31.03.20 09:46]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
ایلدیریم آغاج (Ildırım ağac)(چوب آذرخش):
نوعی بازی دسته جمعی. نفر اول چوبی را به آسمان پرتاب می‎کند. نفر دوم باید با چوب خود آن را در آسمان بزند. اگر موفق شود نفر اول باید او را تا محل افتادن چوب خود کول بگیرد و گرنه نفر دوم بازی را ادامه می‎دهد. این بازی با نام «اویما آغاج» در نواحی دیگر نیز انجام می‎شود.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [01.04.20 08:56]
#قاعده
انواع زمان آینده در زبان ترکی (1):
آینده حالت مفاعله غیرقطعی: بیلیشه رم. بیلیشه رسن. بیلیشر. بیلیشه ریک. بیلیشرسیز. بیلیشرلر.

پرویز شاهمرسی, [03.04.20 08:45]
#ضرب_المثل
آنچه نپاید دلبستگی را نشاید: جان وئریرسن قوشا وئر، قارانقوش گلیب گئدندی (جان را به پرنده بده، پرستو رفتنی است).

پرویز شاهمرسی, [04.04.20 09:00]
#کنایه
آجیغینی آلماق: (Acığını almaq) انتقام گرفتن.

پرویز شاهمرسی, [05.04.20 09:28]
#ترکیب
آسان گیر: یئنگیلجان (Yengilcan).

پرویز شاهمرسی, [06.04.20 10:05]
#تاریخ
معنای نام «منکبرنی»
واژه «منکبرنی» به عنوان لقب شاهزادة مشهور خوارزمشاهیان یعنی جلال الدین پسر سلطان محمد در منابع تاریخی ایران وارد شده و تلفظ و معنای آن مانند همة واژگان دیگر ترکی محل مناقشه شده است. اشکال اساسی در این مسئله نارسایی الفبای عربی برای ثبت واژگان ترکی و همچنین وجود دبیران فارسی در ساختار دیوان و اصرار آنها بر ثبت فارسی و یا عربی نامهای ترکی و مغولی است. علامه محمد قزوینی در مقاله ای مبسوط به معنای این نام پرداخته است. فاروق سومر نیز در پژوهشی بسیار ارجمند به توضیح و تحلیل اسامی ترکی دولتمردان در دولتهای مختلف پرداخته است. باتوجه به این نکات واژه «منکبرنی» صورت مقلوب «منگو+وئرنی» (خدا+داد) است. واژه «منگو» در زبان ترکی به معنای «ابدی»، «خدا» و «جاویدان» است. واژه «وئرنی» ، «وئردی» نیز به معنای «احسان» و «عطا» است. صورت درست تلفظ واژه «منکبرنی»  Menkoberni نیز با کسرة میم و ب و ضمة کاف است.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [07.04.20 10:15]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
اینجه له قیز (Incələ qız):
نام نوعی بازی دسته جمعی کودکانه. چهارپنج بازیکن یک دایره درست می‎کنند. یک نفر نیز میان آنها چمباتمه می‎زند. بازیکن دیگری که نقش مادر را بازی می‎کند، در بیرون از دایره به دنبال دخترش می‎گردد و می‎خواند: « اینجه له قیزیم ایتیبدیر، توربادا دوزوم ایتیبدیر».(دختر نازنینم گم شده، نمک در کیسه ام گم شده) او سرانجام دخترش را می‎یابد.  
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [08.04.20 09:31]
#قاعده
انواع زمان آینده در زبان ترکی (2):
آینده حالت مفاعله قطعی: بیلیشه جگم. بیلیشه جکسن. بیلیشه جک. بیلیشه جگیک. بیلیشه جکسیز. بیلیشه جکلر.

پرویز شاهمرسی, [09.04.20 09:57]
#ضرب_المثل
آن دفتر را گاو خورد و آن گاو را قصاب برد: کسیلدی آغاجلار، داغیلدی قوشلار (بریده شد درختان، پراکنده شد پرندگان).

پرویز شاهمرسی, [10.04.20 09:12]
#ترکیب
آجیق اؤجۆک: (Acıq öcük) حرص و خشم.

پرویز شاهمرسی, [11.04.20 08:49]
#ترکیب
آستین بلند: اوزون قوْل (Uzun qol).

پرویز شاهمرسی, [12.04.20 08:46]
#تاریخ
بومین خان نخستین خاقان گؤگ ترک
بومین خان بنیانگذار امپراتوری گؤگ ترک و نخستین خاقانی است که به نام ترک حکومت کرده است. نام این دولت در منابع ایرانی به صورت «دولت خاقانات ترک» آمده است. حکومت دهساله او (552-542میلادی) زمانی آغاز شد که ترکها با رقیبی نیرومند بنام ژوژانها (نیاکان مغولها) روبرو بودند. بومین ابتدا به ژوژانها در سرکوب یک شورش کمک کرد و به پاس این خدمت، دختر رئیس آنها را خواستگاری کرد. چون ژوژانها نپذیرفتند با دولت «وئی» غربی در چین ارتباط برقرار کرد. چینی ها پیشنهاد بومین را پذیرفتند و در سال 551 م شاهزاده خانم «چانگ لو» به همسری او درآمد. بومین که از جانب چین مطمئن شده بود، به سراغ ژوژانها رفت و با شکست آنان، قدرت دولت مستقل خود را افزایش داد. او عنوان «ایل خاقان» (رهبر کشور) را گرفت و به سرعت به تحکیم موقعیت کشورش پرداخت. بومین خان در سال 552م درگذشت و پسرش «قارا ایسیق خان» جانشین او شد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [13.04.20 08:59]
#ضرب_المثل
آن را که حساب پاک است، از محاسبه چه باک است: اۆزۆم آغ آلنیم آچیق (صورتم سفید و پیشانی ام باز).

پرویز شاهمرسی, [14.04.20 08:39]
#قیز_آدلاری
بوْروق: (Boruq) بادام کوهی. رنگ. اخلاق.
بوْز باهار: (Boz bahar) نوعی پرنده.
بوْستان گول: (Bostangül) گل بوستان.
بوغدا زر: (Buğdazər) گندم طلا.
بوغدا نور: (Buğdanur) نورانی به رنگ گندم.
بوکت: (Bükət) گلدسته.
بولاق: (Bulaq) چشمه.
بولاق آی: (Bulaq ay) چشمه روشن.
بولان: (جان)(Bulan) آهو.
بولجا: (Bulca) مهلت. یافته. سُرب.
بوْلون: (Bolun) کومة علف. چراگاه.
بولونج: (Bulunc) وجدان.
بولونما: (Bulunma) تجلی. نمایش.
بوْیلاب: (Boylab) سراسر. کامل.
بؤیوک باجی: (Böyük bacı) خواهر بزرگ.
بؤیوک خانیم: (Böyük xanım) خانم بزرگ.
بیتیش ناز: (Bitişnaz) دختربس.
بیچان: (Biçan) خواهر.
بیرجه: (Bircə) یک. یکی. تنها. تک.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [15.04.20 08:45]
#قاعده
انواع زمان آینده در زبان ترکی (3):
آینده نزدیک خبری(غیرقطعی): بیله رم. بیله رسن. بیلر. بیله ریک. بیلرسیز. بیلرلر.

پرویز شاهمرسی, [16.04.20 08:23]
#ترکیب
آجیق سوجوق: (Acıq sucuq) تلخ و شیرین.

پرویز شاهمرسی, [17.04.20 08:19]
#اصطلاح
آستینم کهنه است: ساققالیم یوْخدو سؤزۆم کئچمیر (ریش ندارم سخنم نفوذ نمی کند).

پرویز شاهمرسی, [18.04.20 08:19]
#تاریخ
عاشیق قربانی
عاشيق قرباني از اولين عاشيقهايي كه آثاري از آنها در دوره صفوي مكتوب شده است. اين عاشيق مشهور بواسطة تولدش در روستايي به نام دیری محال تبريز، به «دیریلي قرباني» مشهور است. قرباني از اولين عاشيقهايي است كه به عنوان عاشيق استاد و در مرحلة عالي هنر عاشيقي به روايت اسناد تاريخي و تذكره‌ها قرار گرفته است. شعرهاي عاشيق قرباني مملو از مسائل اجتماعي است. علاوه بر روحيات اجتماعي، اخلاقي و مذهبي قرباني، در شعر وي با انتقادهايي از فرومانروايان نيز رو به رو مي‌شويم. وي همدورة شاه اسماعيل و در مرحلة آغازين نهضت ادبي ختايي قرار دارد. هر چند از وفات و زندگي‌اش اطلاع دقيقي نيست ولي به استناد سروده‌اي كه به شاه اسماعيل دارد، همعصر بودنش با شاه اسماعيل و آغاز دوره صفويه محتمل است. وي در قوشمايي خطاب به شاه اسماعيل، از حكمرانان وي زبان به انتقاد باز گشوده و به موطنش اشاره مي‌كند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [19.04.20 08:19]
#ضرب_المثل
آن را که عیان است، چه حاجت به بیان است: گؤرۆکن کنده بلدچی ایسته مز (روستایی که دیده می شود، راهنما نمی خواهد).

پرویز شاهمرسی, [20.04.20 08:27]
#اوغلان_آدلاری
اولاتا: (Ulata) پدر والا.
اولاشخان: (Ulaşxan) سرور غیور.
اولاشدی: (Ulaşdı) واصل شد.
اولان: (Ulan) بزرگ. متصل. سرخ.
اولجای /اولجایتو: (Ulcay) خوشبخت.
اولم: (Üləm) سهم من. سرنوشت.
اوْلماز: (Olmaz) غیرممکن.
اؤلمز:(Ölməz) جاوید.
اولوبای: (Ulubay) سرور اعظم.
اولوخان: (Uluxan) خان والا.
اولوس آغا: (Ulus ağa) دولتمرد.
اولوسیار: (Ulusyar) یاور ملت.
اولوشان: (Uluşan) عالیجاه.
اولوق تورک: (Uluq türk) ترک بزرگ.
اولوق شاد: (Uluq şad) حضرت والا.
اولوقلو: (Uluqlu) عالیجناب.
اولوق وئردی: (Uluq verdi) خداداد.
اومان: (Uman) امیدوار.
اوماندیق: (Umandıq) خوشحال شدیم.
اومسون: (Umsun) پژمان. ناکام.
اومود: (Umud) آرزو. خواسته.
اومود گلدی: (Umud gəldi) امیدزاد.
اومورال: (Umural) باتجربه.
اومورزاق: (Umurzaq) خیاط.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [21.04.20 08:09]
#قاعده
انواع زمان آینده در زبان ترکی (4):
آینده دور خبری(قطعی): بیله جگم. بیله جکسن. بیله جک. بیله جگیک. بیله جک سیز. بیله جکلر.

پرویز شاهمرسی, [22.04.20 08:39]
#ترکیب
آجیق قیجیق: (Acıq qıcıq) خشم و کینه.

پرویز شاهمرسی, [23.04.20 08:36]
#ترکیب
آسمان ریسمان: آسما ساچما (Asma saçma).

پرویز شاهمرسی, [24.04.20 09:15]
#تاریخ
قانیشقا
قانیشقا مشهورترین و جنگاورترین حکمران دولت کوشانها است. کوشانها گروهی از ترکان موسوم به یوئه چی بودند که در منطقة پاکستان و هند شمالی غربی دولتی نیرومند به نام دولت کوشان تأسیس کردند. کوشانها در زمان قادفیس دوم  بخشهای باقیماندة پنجاب، دشت گنگ و دشت سند را تا اقیانوس هند تصرف کردند. قادفیس دوم در سال 73 میلادی آسیای مرکزی را تا سواحل دریای خزر تصرف کرد. حاکم بعدی یعنی قانیشقا در نخستین سال حکمرانی، کشمیر را تصرف کرد و چون آنجا را بسیار پسندید، شهری به نام قانیشقا پورا (پورکند) برپا کرده و آثار فراوان در آن ساخت. او با اشکانیان حاکم بر ایران درگیر شده و به حاکمیت آنان بر خراسان پایان داد.
سپس او سفرهای جنگی مشهوری به کاشغر، یارکند و ختن انجام داد. او پس از 45 سال حکمرانی توسط سربازانش که از جنگهای بی پایان بیزار شده بودند، کشته شد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [25.04.20 11:10]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
ایننی ایننیجه (Inni innicə):
بچه‎ها دستهایش را به صورت باز بر زمین گذارده و یکی از آنها با انگشت سبابة خود روی انگشتان آنها گذاشته و با هر حرکت می‎خواند «ایننی ایننیجه، اوجو دوگمه جه، شامماجی، شاطیر گئدیر، قوس آغاجی، هاپپان هوپپان، یاریل ییرتیل، سو ایچ قورتول» (بند آخر بر هر انگشت افتاد، باید جمع شود. کسی که آخرین انگشتش باز مانده باشد، «ماللا» می‎شود و در دور بعد او می‎خواند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [26.04.20 09:16]
#ضرب_المثل
آنکس اهل بشارت است که اشارت داند: قانانا میلچک قانادی سازدی، قانمایانا زیرنا قاوال آزدی (برای انسان فهمیده، بال مگس ساز است. برای انسان نفهم سرنا و دف هم کم است)

پرویز شاهمرسی, [27.04.20 09:17]
#قیز_آدلاری
بیرجه ناز: (Bircənaz) بیتا.
بیردال:(Birdal) تک فرزند. تک شاخه.
بیردانا: (Birdana) یگانه. بیتا.
بیرسن: (Birsən) یگانه. بیتا.
بیرسو: (Birsu) یک جرعه آب.
بیرقان: (Birqan) همخون.
بیر گول: (Birgül) گل تنها.
بیرین: (Birin) یگانه. بیتا.
بیگ خانیم:(Bəy xanım) بانوی والا.
بیگ گولو: (Bəy gülü) شاه گل.
بیگناز: (Bəynaz) خانم ناز.
بیلدیرچین: (جان)(Bildirçin) کرک.
بیلزر: (Bilzər) زرگر.
بیلگن: (Bilgən) دانا.
بیلگه قادین: (Bilgə qadın) بانوی فرزانه.
بیلناز: (Bilnaz) نازنین دانا.
پارچا گول: (Parça gül) دسته گل.
پارلا: (Parla) درخشش.
پارلار: (Parlar) درخشنده.
پایانا: (Payana) مادر مقدس.
پردانه: (Pərdanə) لطیف.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [28.04.20 13:03]
#قاعده
انواع زمان آینده در زبان ترکی (5):
آیندة ارادی حکایی: بیله جگیدیم. بیله جگیدین. بیله جگیدی. بیله جگیدیک. بیله جگیدیز. بیله جگیدیلر.

پرویز شاهمرسی, [29.04.20 12:16]
#ترکیب
آجی قینی: (Acı qını) دماغ سوخته.

پرویز شاهمرسی, [30.04.20 10:01]
#اصطلاح
آسمان ریسمان کردن: قارا دوْغراماق (Qara doğramaq).

پرویز شاهمرسی, [02.05.20 12:38]
#تاریخ
محیط عاشیقی قاراداغ و تبریز
مهم‌ترين محيط عاشيقي در ايران را مي‌توان محيط تبريز و قاراداغ برشمرد. محال قاراداغ از جمله مناطق آذربايجان است كه خاك هنرخيزش، عاشيق‌هاي گرانقدري را پرورش داده و از هر روستاي آن مي‌توان ترنم ساز و صداي دلنشين آواز عاشيقي را به گوش جان شنيد. در طول تاريخ نيز اين منطقه در هنر عاشيقي داراي اهميت بوده بطوري كه تبريز و قاراداغ عاشيقهاي بزرگي چون عباس توفارقانلي و خسته قاسيم را پرورانده و قرباني اولين عاشيق مكتوب ادبيات فولكوريك عاشيقي نيز از اين محال است. در داستانهاي عاشيقي نيز به جغرافياي اين محال زياد بر مي‌خوريم كه نمونه‌اش داستانهاي عباس و گولگز، عاشيق غريب، عليخان و پري‌خانم، اصلي و كرم و شاه اسماعيل است. در نغمه‌هاي مختلف عاشيقي نيز با نام آهنگهاي ويژه منطقه قاراداغ برخورد داريم و چند آهنگ نيز به اين مكان اختصاص يافته است كه از جمله آهنگهاي مخصوص غربتي و شكسته، مربوط به اين منطقه است.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [03.05.20 10:38]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
بابا وئر قیلینجی  (Baba ver qılıncı)(بابا شمشیر را بده):
نام نوعی بازی کودکانه در خوی. کودکان چشم یک نفر را می‎بندند. یکی از بازیکنان پشت او سوار می‎شود و می‎گوید: «باباوئر قیلینجی» (بابا شمشیر را بده). بچه‎ها نوک یک تخته را به گل می‎مالند و به دست کودک چشم بسته می‎دهند. او نیز آن را به عنوان شمشیر می‎گیرد و بچه‎ها با واکنش دیدنی او، می‎خندند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [04.05.20 12:14]
#ضرب_المثل
آنکه از جفت مبرّاست خداست: تکلیک آللاها یاراشار (تنهایی خدا را شایسته است).

پرویز شاهمرسی, [05.05.20 08:20]
#اوغلان_آدلاری
اومورلو: (Umurlu) خوش اخلاق.  
اون آلان:(Ün alan) مشهور.
اون آلپ:(Ün alp)شهرت قهرمان.
اون تورک:(Üntürk)ترک نامی.
اؤنر: (Önər) هنر. پیشرو.
اون سئور:(Ün sevər) نامجو.
اوْنقودای: (Onquday) حاصلخیز.
اونوتمادی: (Unutmadı) فراموش نکرد.
اونودولماز: (Unudulmaz) جاویدان.
اویسون: (Uysun) هماهنگ. جادو.
اوْیقوت: (Oyqut) سعادتمند.
ایتی بیگ: (Itibəy) سرور قاطع.
ایچکی سوزن: (Içki süzən) ساقی.
ایچی دوْلو: (Içi dolu) تو پُر.
ایزبول: (Izbul) راهت را بیاب!
ایزی وار: (Izivar) مدام. جاوید.
ایسار: (Isar) فهیم. رشید.
ایسترگیج: (Istərgic) کوشا.
ایسته مه لی: (Istəməli) محبوب.
ایسمیران: (Ismiran) سبزه رو.
ایشانج: (Işanc) باور. اعتماد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [07.05.20 09:18]
#قاعده
انواع زمان آینده در زبان ترکی (6):
آینده غیر ارادی حکایی:  بیله جک ایمیشم. بیله جک ایمیش سن. بیله جک ایمیش. بیله جک ایمیشیک. بیله جک ایمیش سیز. بیله جک ایمیشلر.

پرویز شاهمرسی, [08.05.20 07:36]
#ترکیب
آجی قیییق: (Acı qıyıq) نفهم. نادان.

پرویز شاهمرسی, [09.05.20 08:34]
#ترکیب
آس و پاس: ساپی قیریق (Sapı qırıq).

پرویز شاهمرسی, [10.05.20 09:18]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
باشماق قویدو (Başmaq qoydu)(کفش گذاری):
نوعی بازی گروهی در مرند. دایره‎ای روی زمین می‎کشند و به حکم قرعه یکی از بازیکنان به وسط دایره می‎رود و لنگة کفش خود را وسط زمین قرار می‎دهد و از آن پاسداری می‎کند. دیگران سعی می‎کنند با پا به کفش او بزنند. اگر صاحب کفش، کسی را با لگد بزند او باید کفش خود را جای کفش نفر اول بگذارد. اگر بازیکنی موفق شود به کفش بزند آن را به دیگران پاس می‎دهد و همه به دنبال کفش می‎دوند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [11.05.20 08:29]
#ضرب_المثل
آنکه از گرگ می ترسد، گوسفند نگه نمی دارد: سئرچه دن قوْرخان داری اکمز (آنکه از گنجشک می ترسد ارزن نمی کارد).

پرویز شاهمرسی, [12.05.20 08:46]
#قیز_آدلاری
پینار: (Pinar) چشمه.
تئز قاییت: (Tez qayıt) زود برگرد. دختربس.
تئز کونگ:(Tez küng) دل نازک. حسّاس. زودرنج.
تئل تئل: (Tel tel) رشته رشته.
تئلجان: (Telcan) مو قشنگ.
تئللر: (Tellər) گیسوان.
تئللی: (Telli) زلف‎دار. سیم‎دار. طناز.
تئی خانیم:(Tey xanım) بانوی کامل.
تاپمای: (Tapmay) ماه مطلوب.
تاجلی: (Taclı) تاجدار.
تاچام: (Taçam) طرح. نقشه.
تاراي: (Taray) ماه نو.
تارلا: (Tarla) مزرعه. کشتزار.
تازا قیز: (Taza qız) دختر تازه.
تازا گول: (Taza gül) گل تازه.
تافتا:(Tafta) قماش براق ابریشمی.
تالای: (Talay) دریا. اقیانوس. آینده. بی‎کرانی. برگزیده. فراوان. پیشانی.
تامارا: (Tamara) آرزومند. دختر زیبا و  بلندقد.
تاماز: (Tamaz) حمام. نو. زیبا. تکدانه.
تاماشا:(Tamaşa) نگاه. منظره. نمایش.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [13.05.20 07:43]
#تاریخ
انواع داستانهای عاشیقی:
1- داستانهاي حماسي:  داستانهاي دده قورقود، قاچاق نبي، كوراوغلو و شاه اسماعيل از اين دسته‌اند. اين نوع داستانها در بين مردم آذربايجان به داستانهاي قهرماني  (ايگيتليک دستاني) اشتهار دارد.
2- داستانهاي غنايي: در فرهنگ عامه به (محبت دستاني) مشهورند. اصلي و كرم، عباس و گولگز، عاشيق غريب و شاه صنم، طاهره و زهره و غيره از نمونه‌هاي انواع داستانهاي غنايي هنر عاشيقي هستند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [14.05.20 08:14]
#قاعده
انواع زمان آینده در زبان ترکی (7):
مضارع شرطی مفعولی: بیلسم. بیلسن. بیلسه. بیلسک. بیلسز. بیلسه لر.

پرویز شاهمرسی, [15.05.20 08:27]
#ترکیب
آجی گگیرک: (Acı gəyirək) سوء هاضمه.

پرویز شاهمرسی, [16.05.20 14:02]
#ترکیب
آسوده خاطر: قایغیسیز (Qayğısız).

پرویز شاهمرسی, [17.05.20 13:51]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
بالیق منده (Balıq məndə)(ماهی پیش من):
یک نوع بازی ورزشی دسته جمعی در قوشاچای (میاندواب). تمام بازیکنان که همگی شناگر ماهری هستند، داخل آب می‎روند. یکی از آنها می‎گوید:«بالیق منده» (ماهی پیش من). دیگران سعی می‎کنند او را تعقیب کرده و دست خود را به او بزنند. او نیز می‎تواند هنگام گریز، زیر آبی رفته و بقیه را مجبور کند تا زیر آب او را جستجو کنند. بازیکنی که دست خود را به او بزند، بلافاصله می‎گوید:«بالیق منده» و این بار همگی به دنبال او می‎روند و تا هر زمان که بخواهند بازی را ادامه می‎دهند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [18.05.20 13:45]
#ضرب_المثل
آنکه خندید بیش، بیش گریست: چوْخ گۆلن، چوْخ آغلار.

پرویز شاهمرسی, [19.05.20 14:02]
#اوغلان_آدلاری
ایشانجیم: (Işancım) باور من.
ایش باتور: (Iş batur) دلاور کارآمد.
ایش باجاران: (Iş bacaran) کاربلد.  
ایشبارا: (Işbara) کاردان. نیرومند.
ایلقار: (Ilqar) پیمان. عهد.
ایلکان: (Ilkan) نخستین حکمران.
ایلکین: (Ilkin) سرآغاز. نخستین.
ایلگیز: (Ilgiz) ارتباط. عشق.
ایلمان: (Ilman) دلاور قبیله.
ایلیار: (Ilyar) یاور قبیله.
ایلیاز: (Ilyaz) سرتاسر بهار.
ایمرن : (Imrən) آرزو. خواسته.
ایمره : (Imrə) آرزو. خواسته.
ایمیر: (Imir) ملکة زنبور. بخاری که از زمین بلند شده و روی هوا را گیرد.
ایمیسین: (Imisin) مخفیگاه. آرام.
ایمیش: (Imiş) شبیه.
اینار: (Inar) عشق. محبت.
ایناش: (Inaş) باور. اعتماد.
اینال: (Inal) ولیعهد. شاهزاده. خان. نجیب زاده.
اینالقوت: (Inalqut) دارای اعتماد بنفس.
اینام: (Inam) باور. ایمان. اخلاص.
بئجان: (Becan) خیرخواه. غیور.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [20.05.20 10:53]
#تاریخ
درونمایة داستانهای عاشیقی
در داستانهاي حماسي، عاشيق آذربايجان، دليريها، مبارزات، ستيزها و پيكارهاي قهرمان و قهرمانان قوم را در مقابل زورگويان و سياه بازان تاريخ نقل مي‌كند و از قول آن قهرمانان، آرزوهاي ملت در اوج آن ترنم مي‌شود و آمالش را با سرنوشت مردم پيوند مي‌زند و اين نوع داستان براي جذاب بودن، زماني كه با عشق يك پري آميخته مي‌شود، رنگ صميميتري مي‌گيرد. داستانهاي غنايي مملو از عاطفه، محبت، عشق، دلدادگي، دربدري، شيفتگي و حسرت هستند كه شهپر خيال رها شده، عاشيق را به همراه ساز و نوا به شنونده منتقل مي‌كند و شنونده را به دنيايي از كمال رهنمون مي‌سازد. عشق در اين داستانها چيز بسيار مقدسي است كه عاشيق براي پيوستن به معشوق، مشكلاتي را به جان مي‌خرد، حتي در راه وصال يار از مرگ نيز نمي هراسد و به عاشق حق (حق عاشيقي) ملقب مي گردد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [21.05.20 10:22]
#قاعده
انواع زمان آینده در زبان ترکی (8):
آیندة شرطی: بیله جکسم. بیله جکسن. بیله جکسه. بیله جکسک. بیله جکسز. بیله جکسه لر.

پرویز شاهمرسی, [23.05.20 18:36]
#ترکیب
آجی گۆج: (Acı güc) نیروی مهیب.

پرویز شاهمرسی, [27.05.20 17:14]
#ترکیب
آسیب پذیر: چالینقان (Çalınqan).

پرویز شاهمرسی, [30.05.20 08:01]
#اصطلاح
آسیاب به نوبت: اللّهم بیر بیر (Әllahommə birbir).

+ نوشته شده در پنجشنبه بیست و هفتم آذر ۱۳۹۹ ساعت ۷:۷ ب.ظ توسط aliroshanzadehizmara  | 

استاد پرویز شاهمرسی=1 جون 2020  

پرویز شاهمرسی, [01.06.20 09:28]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
بایداق گؤتدو(Baydaq götdü) (پرچم ربایی):
نوعی بازی گروهی در اردبیل. ابتدا زمین بازی را که به شکل مستطیل است، به دو قسمت مساوی تقسیم می کنند و در انتهای هر طرف پرچمی نصب می کنند. بازیکنی از هر گروه به محافظت پرچم گمارده می شود. بقیه بازیکنان در کنار خط وسط مستطیل ایستاده، باهم زورآزمایی کرده و می کوشند تا حریف را به درون زمین خود بکشند و با لگد زدن به پایش، او را از گردونه بازی خارج کنند. بازیکن اخراجی باید در انتهای زمین گروه حریف بایستد تا دوستانش برای نجات او بیایند. وقتی تعداد بازیکنان یک گروه کاهش یافت، بازیکنان گروه دیگر به زمین حریف حمله کرده و سعی در ربودن پرچم می کنند. در این صورت بازیکنان باقیمانده باید مقابله کرده و بکوشند تا با لگد زدن به پای حریف آنها را از بازی خارج کنند. تیمی برنده است که موفق به ربودن پرچم و آوردن به زمین خود کند. بازیکن مهاجم نمی تواند در زمین حریف پای بازیکن حریف را زده و او را از بازی خارج کند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [03.06.20 09:01]
#اۆرکدن
اۆرگیم جانیم رومینا اشرفی نین اؤلۆمۆندن اود توتوب یاندی. آلوولاندی. دۆنیانین بو باشیندا بیر قیز اوشاغینین باشی کسیلدی. دۆنیانین اوباشینا جورج فلوید آدیندا بیر کیشینین نفسی کسیلدی. هر ایکیسی انساندیلار. یاشاییشلاری باشقادی آنجاق اؤلۆم اونلاری بیر یولا دۆزدۆ. انسان اولان هر کیمسه جورج فلویدون اؤلۆمۆنه گرک قیشقیرسین. آغ قارا چکیشمه سینین واختی بیتمه ییب؟ فلویدا گؤره خیاوانا گلیب قیشقیرانلار انساندیلار. انسان کیمی اردملری وار. انسانلیغی دیری ساخلاماق ایسته ییرلر. رومینایا گؤره خیاوانا گلن اولمادی. آنجاق اۆرکده سورقولار قایناشیر. نییه بئله اولدو؟ نییه آتا بالادان بئله بئزیکدی؟ قیشقیرماق بیر ایشدی دۆشۆنمک بیر ایش. دۆشۆنمک بیر ایشدی چالیشماق بیر ایش. هر کیم اؤز یئرینده یاخشی دۆنیایا چاتماغا گرک قیشقیرسین، دۆشۆنسۆن، چالیشسین. انسانا بوندان باشقا یول یوخدو.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [04.06.20 10:19]
#ضرب_المثل
آنکه خورده، خورده دانش درد می کند: یئین آغیز اؤگره شر (دهان خورنده عادت می کند).

پرویز شاهمرسی, [06.06.20 08:10]
#قیز_آدلاری
تامای: (Tamay) ماه کامل.
تانگول: (Tangül) گل صبحدم.
تانیش آی: (Tanış  ay) ماه آشنا.
تانینما: (Tanınma) شناخت.
ترزاد: (Tərzad) نوباوه. مدح.
ترکن: (Tərkən) والي.
ترلان: (جان)(Tərlan) شهباز.
تکجه: (Təkcə) فقط. به تنهایی.
تک گول: (Tək gül) گل تنها.
تمام گول: (Təmam gül) گل تمام. دختربس.
تنای: (Tənay) ماه پیکر.
توتای: (Tutay) خاشاك دودناك كه بدان آتش افروزند. خسوف. دختر جوان. قبضه.
توتایی: (Tutayı) سیمین.
توتو: (Tutu) گروگان. رهینه. بانو. خانم. خانم بزرگ. حجله. طوطی.
توْختام: (Toxtam) قرار. تعهد.
توْختای: (Toxtay) ماه کامل. آرام.
توْدارچین: (Todarçın) مقاوم. کوشا.
تورا: (Tura) خدا. درست. شکیل.
توراداش: (Turadaş) بت. زیبا.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [09.06.20 09:34]
#تاریخ
ساز عاشیقی
ساز عاشيق از دو قسمت كاسه «چاناق» و دسته «بازو» تشكيل مي‌شود. دستة ساز از جنس چوب گردو يا يك نوع درخت جنگلي به نام «اولاس» و كاسه ساز از چوب درخت توت (به دليل انعطاف پذيري و پرطنين‌تر شدن صدا) ساخته مي‌شود. ساز عاشيق داراي 14 پرده است كه پرده‌ها به وسيله چلّة گوسفند و يا نخ پلاستيكي محكم از هم جدا مي‌شوند. 7 الی 9 سیم فولاد و آلیاژ نقره دارد. پرده‌هاي ساز كه از انواع الياف مصنوعي و حتي در ازمنة قديم از رودة گوسفند بودند، بر روي دسته «بازو» قرار مي‌گيرند و موقعيت دستة ساز را قسمت به قسمت از صداي بم تا زير گسترش مي‌دهند. پركارترين پردة ساز عاشيقي را شاه پرده مي‌گويند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [11.06.20 08:14]
#قاعده
انواع زمان آینده در زبان ترکی (9):
آیندة شرطی مفاعله: بیلیشسم. بیلیشسن. بیلیشسه. بیلیشسک. بیلیشسز. بیلیشسه لر.

پرویز شاهمرسی, [14.06.20 08:15]
#ترکیب
آجی گؤرمۆش: (Acı görmüş) رنجدیده.

پرویز شاهمرسی, [16.06.20 18:05]
#ترکیب
آسیب دیده: چالقین (Çalqın).

پرویز شاهمرسی, [20.06.20 07:59]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
بنده دوشه / بنووشه(Bənövşə):
نوعی بازی دسته جمعی دخترانه و پسرانه. بازیکنان به دو گروه تقسیم شده و در حالی که دستهای همدیگر را زنجیر وار گرفته اند، در فاصلة 5 متری از هم در دو صف قرار می‎گیرند. سپس با قرعه کشی، شروع کنندة بازی (گروه برنده) را مشخص می‎کنند. آن دسته که بازی را شروع می‎کند، می‎گوید:«بنووشه» طرف مقابل جواب می‎دهد: «بنده توشه» ( به بند بیفتد) باز دستة اول می‎پرد «بیزدن سیزه کیم دوشه؟» (از گروه ماه کدامیک به گروه شما بیفتد؟) گروه برنده با توافق بین خود یک نفر را صدا می‎زند و این بازیکن با سرعت و قدرت تمام خودش را به زنجیرة گروه مقابل می‎رساند و سعی می‎کند صف آنها را پاره کرده و یک نفر از آنها را به غنیمت برای گروه خود ببرد. اگر موفق به این کار نشود، توسط گروه مقابل همانجا نگه داشته می‎شود و در حقیقت به گروه دشمن می‎پیوندند. در پایان بازی گروهی که نفرات بیشتری داشت باشد، برنده خواهد بود. این بازی به نام «بنده دوشه» نیز مشهور است.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [22.06.20 09:22]
#ضرب_المثل
آنکه رفعش نمی توان بنواز: بیر ال کی کسمک اوْلماز، اؤپۆب گؤز اۆستۆنه قوْیماق گرک (دستی که نمی توان برید، باید بوسید و گذاشت روی چشم).

پرویز شاهمرسی, [25.06.20 10:27]
#اوغلان_آدلاری
بئلده قیلینج: (Beldə qılınc) شمشیر بسته.
باباخان: (Babaxan) پدرسالار.
باباش: (Babaş) شبیه پدر.
بابا کیشی: (Baba kişi) محترم.
بابا گول: (Bab gül) گل بابا.
بابال: (Babal) مربی. قوی. درست.
بابالار: (Babalar) محترم.
بابالی: (Babalı) باباعلی. پدردار. تندخوی.
بابان: (Baban) پدر تو.
بابای: (Babay) پیرمرد. اجداد.
بابور: (جان)(Babur) ببر.  
باتا: (Bata) افول. نفوذ. باختر.
باتار: (Batar) فرو رونده. خانه. وطن.  نیرومند. شامگاه.
باتاقشان: (Bataqşan) منظرة غروب.
باتامان: (Bataman) دلاور.
باتای: (Batay) قربانی.
باتلان: (Batlan) قهرمان. سلحشور.
باتماز: (Batmaz) زنده. مبارز.
باتی بنیز: (Batı bəniz) شفق رخ.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [28.06.20 08:23]
#تاریخ
نقش عاشیقها در تاریخ فرهنگ ترک
ترکان به عنوان بزرگترین قوم کوچ نشین جهان تاریخی پرفراز و نشیب داشتند. کوچ مداوم و تغییر وطن، تغییر دین و تأثیر و تأثر از فرهنگهای مختلف، مهمترین حوادث این قوم بوده است. از آنجا که اقوام کوچ نشین برعکس اقوام یکجانشین و کشاورز اضافه محصولی نداشته و نیازی برای انجام معامله و ضرورت ثبت آن و در نهایت استفاده از خط نداشتند، ترکان نیز میراث معنوی خود را در سینه هایشان نگه داشته و آن را به همراه خود به سرزمینهای مختلف می بردند. خنیاگران دوره گرد که با نامهای «اوزان»، «بخشی»، «آتا» و در نهایت «عاشیق» در میان ترکان می زیستند، حاملان این فرهنگ بودند. این خنیاگران دلسوخته در طول هزاران سال باورها، جهان بینی و بطور کلی میراث معنوی ترکان را حفظ و به نسلهای بعدی انتقال دادند. نقش بی بدیل این افراد با یکجانشینی ترکان و رواج خط و کتابت در میان آنان به تدریج کاهش یافته است. می توان گفت که اینان رسالت تاریخی خود را به کاملترین نحو ممکن انجام داده و از نابودی این میراث جلوگیری کرده اند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [30.06.20 07:46]
#قاعده
انواع زمان آینده در زبان ترکی (10):
مضارع التزامی: بیلم. بیله سن. بیله. بیلک. بیله سیز. بیله لر.

پرویز شاهمرسی, [01.07.20 09:27]
#ترکیب
آجیمیق توْرباسی: (Acımıq torbası) کیسه صفرا.

پرویز شاهمرسی, [03.07.20 07:51]
#ترکیب
آش آبکی: سویوق سلک (Suyuq sələk).

پرویز شاهمرسی, [05.07.20 13:23]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
بوجاق توتدو (Bucaq tutdu)(گوشه گیری):
نوعی بازی دسته جمعی در اردبیل. بازیکنان روی زمین یک چند ضلعی رسم می‎کنند که تعداد گوشه‎های آن یکی کمتر از تعداد بازیکنان باشد. فاصلة گوشه‎ها باید به اندازة معین بوده و در حدی باشد که بازیکنان با دویدن بتوانند خود را به آن برسانند. بازیکنی به حکم قرعه در وسط قرار می‎گیرد. سایرین دو به دو باید جایشان را با هم عوض کنند و نفر وسط باید سعی کند در این جابجایی برای خود جایی بدست آورد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [10.07.20 10:56]
#ضرب_المثل
آن ممه را لولو برد: قاطیر آلان ساووشدو (خریدار قاطر رد شد)

پرویز شاهمرسی, [13.07.20 08:28]
#قیز_آدلاری
توران: (Turan) جاویدان. قیام کننده. پدیده.
تورْای: (Toray)  ماه گرفته. ماه مغموم.
توْرغای: (Torğay) نشان شریف. چکاوک.
تورکان: (Türkan) شهبانو.
تورک اؤز: (Türk öz) ترک تبار.
تورکای: (Türkay) ماه زیبا.
توکز: (Tükəz) گیسو.
توکزبان: (Tükəzban) بانوی گیسودار.
توکزنار: (Tükəznar) نور بیکران.
توکزنور: (Tükəznur)آتش بیکران.
توکن: (Tükən) اثر یا داغ زخم پس از التیام. همه.دختر بس.
توکن زر: (Tükənzər) دختر بس.
توکنمز: (Tükənməz) تمام نشدنی.
توکن ناز: (Tükənnaz) دختر بس.
تومارای: (Tumaray) ماه مهربان.
تومانای: (Tumanay) ماه کامل.
تومروس: (Tumrus) حیات بخش. جنگنده. قهرمان.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [16.07.20 08:54]
#تاریخ
«بیبرس» قهرمان ترک
«بیبرس» یا به صورت اصلی آن «بیگ بارس» (حکمرانی که مانند ببر دلاور است) یکی از برجسته ترین قهرمانان تاریخ ترک است. او در سال 1223 میلادی در دشت قپچاق به دنیا آمده و سرنوشت او را به سپاه مملوکان مصر کشاند. در سوم سپتامبر 1260 سپاه مغول به سرداری «کتی بوغا» در عین جالوت با سپاه مملوکان به فرماندهی «قتز» روبرو شد. «قتز» از سرداران دلاور ترک و ملقب به «تالار شهرت» بود. در این جنگ بزرگ مغولان نخستین شکست سهمگین خود را متحمل شدند و افسانة شکست ناپذیری آنان از میان رفت. پیروزی سپاهیان ترک در این جنگ موجب نجات سوریه و مصر از آسیب ایلغار مغولان شد. این جنگ در تاریخ جهان از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است. «بیبرس» فرمانده ارشد در این جنگ بود. در بازگشت از جنگ بیبرس به دست خود قتز را کشت و حکمران مملوکان شد. او خاطرة دلاوران باستانی ترک مانند «آلپ ار تونقا» و «اوغوزخان» را این بار در مکانی بسیار دورتر یعنی در مصر و سوریه زنده کرد. او حریفی قدر مانند مغولان را شکست داده و آنان از تمام شام و مصر بیرون راند. بیبرس در سال 1277 میلادی در دمشق درگذشت.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [19.07.20 07:52]
#قاعده
انواع زمان آینده در زبان ترکی (11):
مضارع امر: بیلیم. بیل. بیلسین. بیلک. بیلین. بیلسینلر.

پرویز شاهمرسی, [22.07.20 17:22]
#ترکیب
آجی یئتیمی: (Acı yetimi) پایان احساس تلخ. بیماری عصبی هیپوالژی.

پرویز شاهمرسی, [25.07.20 08:34]
#ترکیب
آش آرد: چیله مز (Çiləməz).

پرویز شاهمرسی, [27.07.20 17:37]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
بورا بورا هاراسیدی (Bura bura harasıdı)(اینجا اینجا کجایش است):
نوعی بازی در اردبیل. ابتدا به قید قرعه چشمان بازیکنی را می بندند و یکی سوار بر پشتش می‎شود. بازیکنان دیگر با دست به یک یک اعضای سوار شده، اشاره می‎کنند و از بازیکن چشم بسته می‎پرسند: «بورا بورا هاراسیدی» اگر او جواب درست بدهد، بازی عوض می شود درغیراینصورت ادامه می‎یابد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [29.07.20 13:58]
#ضرب_المثل
آن نوش به این نیش نمی ارزد: باشیمی یاریر، اتگیمه قوز تؤکۆر (سرم را می شکند و گردو بر دامنم می ریزد)

پرویز شاهمرسی, [02.08.20 07:29]
#اوغلان_آدلاری
باتیر: (Batır) دلاور. كوبنده. نفوذ كننده.
باتین: (Batın) سرعت. جَلدی. باطن. درون. شکم.
باچان: (Baçan) روزه دار.
باخشی: (Baxşı) خنياگر. نوازنده.
باخیت: (Baxıt) پنجره.
باخیش: (Baxış) نگاه. نظر.
بارات: (Barat) برکت.
باراخسان: (Barsxsan) عزیز.
بارادان: (Baradan) فریاد. براده.  
باراما: (Barama) پیلة ابریشم. پیله. تار.
باربول: (Barbul) زنده باش!
بارچا دورموش / بارچا دوْغموش: (Barça durmuş) نجیب زاده.  
بارس: (جان)(Bars) ببر. پلنگ.
بارس بوغا: (Bars buğa) ببرآسا.
بارس بیگ: (Bars bəy) سرور ببرآسا.
بارقوتای: (Barqutay) ماه بزرگ دولت.
بارلاس: (Barlas) قهرمان. دلاور.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [06.08.20 07:29]
#تاریخ
دلایل گسترش جغرافیایی ترکان
کوچ ترکان در پهنة اوراسیا مهمترین حادثه در تاریخ این ملت است. برای این کوچ دلایلی آفات طبیعی و بیماریهای واگیردار، افزایش جمعیت و کمبود چراگاه، اختلافات سیاسی، فشارهای سنگین داخلی و خارجی و آرزوی فتح و کشورگشایی ذکر شده است. یک نکتة مغفول در بررسی دلایل کوچ ترکان اولویتی است که آنان به آزادی و استقلال می دادند. این به آن معناست که وقتی یک قبیله از ترکان تحت فشار دیگر قبایل قدرتمند قرار می گرفت و وادار به انتخاب میان وطن و استقلال می شد، استقلال را برمی گزید و جلای وطن را بر فرمانبرداری ترجیح می داد. بدین ترتیب آنان همواره وطن را فدای استقلال می کردند و هر کجا را که آزادی و استقلال آنها تأمین می شد، به عنوان وطن برمی گزیدند. این مسئله موجب انبساط قومی و نژادی و زبانی ترکان در طول تاریخ می شد که از یک طرف وجود یک حکومت مرکزی مقتدر را تقریباً ناممکن می ساخت و از طرف دیگر موجب پراکندگی زبانی و پیدایش لهجه های جدید ترکی می شد. این انبساط از نظر فرهنگی موجب آشنایی ترکان با فرهنگهای مختلف و مبادلات  فرهنگی با ملل گوناگون می شد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [09.08.20 09:31]
#قاعده
انواع زمان آینده در زبان ترکی (12):
مضارع وجوبی: بیلمه لی یم. بیلمه لیسن. بیلمه لیدیر. بیلمه لی ییک. بیلمه لیسیز. بیلمه لیدیرلر.

پرویز شاهمرسی, [13.08.20 09:01]
#ترکیب
آجی یئری: (Acı yeri) خانة سوگوار.

پرویز شاهمرسی, [16.08.20 08:09]
#ترکیب
آش اسفناج: اوْت آشی(Ot aşı).

پرویز شاهمرسی, [21.08.20 08:25]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
بوز تپدی (Buz təpdi):
نوعی بازی یا سرگرمی در اردبیل که در فصل زمستان بر روی رودخانه‎های یخ بسته انجام می‎شود. بازیکنان پشت سر استاد بازی که فردی ماهر و ورزیده است، قرار می‎گیرند. استاد حرکات را یک به یک انجام می‎دهد و بازیکنان باید عیناً آن را تکرار کنند. این حرکات بیشتر جنبة سُر خوردن به شیوه‎های مختلف را دارد و در چند مرحله که به تدریج مشکل تر می‎شود، اجرا می‎گردد. مراحلی مانند: حرکات ایستاده، حرکات نیمه ایستاده و حرکات نشسته. به هنگام اجرای مراحل فوق هریک از بازیکنان که قادر به انجام بعضی از حرکات نباشند، از دوری بازی خارج می‎شوند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [25.08.20 08:31]
#ضرب_المثل
آنهایی را که تو خوانده ای، ما اوراق کرده ایم: سن اوْخویانی من توْخوموشام.

پرویز شاهمرسی, [29.08.20 08:22]
#قیز_آدلاری
تونزاله: (Tünzalə) بخشش.
توْی بیکه: (Toy bikə) دختری که در روز جشن متولدشده باشد.
توْی خانیم: (Toy xanım) بانوی بزم آرا.
توْیدا: (Toyda) زاده در عروسی.
توْی گلدی: (Toy gəldi) آنکه در روز جشن متولدشده باشد.
توْی ناز: (Toynaz) آنکه در روز جشن متولدشده باشد.
تینج: (Tınc) راحت. آسوده.
تینسان: (Tınsan) روحانی.  
جالغا: (Calğa) پیوند درخت.
جان آرتیران: (Can artıran) جان فزا.
جان آنام: (Can anam) مادر محبوب من.
جانای: (Canay) ماه محبوب.
جان ساچان: (Can saçan) جانفشان.
جان سالان: (Can salan) جانبخش.
جانسوْو: (Cansov) جانان.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [04.09.20 07:41]
#تاریخ
سابقة تمدنی ترکستان
بگفته ویل دورانت در کتاب «تاریخ تمدن» منطقة ترکستان در گذشته پر آب و معتدل بوده است. دریاچه های بزرگ و رودخانه های فراوان داشته است. عقب نشینی یخچالها این سرزمین را دچار خشکی ساخته و کار به جایی رسیده که به علت کمبود بارندگی ایجاد مدنیت و کشور غیرممکن شده است. ساکنان این ناحیه مجبور به مهاجرت به اطراف شده اند. بدین ترتیب شهرها یکی پس از دیگری خالی شده اند. به نظر بسیاری از دانشمندان این نواحی ناظر و شاهد نخستین مجموعة پیچیده ای از نظم و پیش بینی و آداب و اخلاق و فرهنگ بوده که از میان آن تمدن کنونی بیرون آمده است. در سال 1907 «پمپلی» آثاری از جنس سفال و ... به دست آورد که بنا به تخمینهای معتدلانه تاریخ آنها به 5000 سال قبل از میلاد می رسد. بدین ترتیب با توجه به یافته های باستانشناسی می توان گفت که سابقة ایجاد فرهنگ و تمدن در ترکستان به 7000 سال قبل باز می گردد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [08.09.20 08:59]
#قاعده
انواع زمان آینده در زبان ترکی (13):
آیندة مفعولی غیرقطعی: بیلینرم (دانسته می شوم). بیلینرسن(دانسته می شوی). بیلینر(دانسته می شود). بیلینریک(دانسته می شویم). بیلینرسیز (دانسته می شوید). بیلینرلر(دانسته می شوند).

پرویز شاهمرسی, [14.09.20 16:25]
#ترکیب
آجی یاغ: (Acı yağ) روغن خرس.

پرویز شاهمرسی, [17.09.20 07:58]
#ترکیب
آش بدون کشک: قارا قاتیق (Qara qatıq).

پرویز شاهمرسی, [19.09.20 13:23]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
پولا یاخین (Pula yaxın): لیس پس لیس.
نوعی بازی دسته جمعی با سکّه. یکی از بازیکنان سکّه‎ای را به طرف دیوار پرتاب می‎کند. دیگران به نوبت سکّه‎های خود را به سمت آن سکّه پرتاب می‎کنند و در پایان هرکس که سکّه‎اش نزدیکتر به سکّة نفر اول بود، برنده است و در دور دوم بازی را او آغاز خواهد کرد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [21.09.20 15:47]
#ضرب_المثل
آن یکی خر داشت، پالانش نبود: اوْلارام اوْغرو، اوْلار آیدین گئجه (امشب که ما دزد شدیم، مهتاب شد).

پرویز شاهمرسی, [25.09.20 08:17]
#اوغلان_آدلاری
بارمان: (Barman) ثروت والا.
باريش: (Barış) سازش. صلح.
باريشار / باریشان: (Barışar) صلح كننده.
باریشماز: (Barışmaz) سازش ناپذیر.
باریشمان: (Barışman) سازشکار.
بازدا: (Bazda) زیبا. نیکو.
باسات: (Basat) مغلوب کننده یا رام کنندة اسب. مُهر. مهربان.
باسا دمیر: (Basa dəmir) محکم چون آهن.
باسا دوْغرول: (Basa doğru) پیروز چون شاهین.
باسار: (Basar) زیرگیرنده و غالب.
باساربیگ: (Basar bəy) سرور پیروز.
باسارقایمیش: (Basarqaymış) پیروز.
باستامان: (Bastaman) جبّار.
باسمار: (Basmar) فشار دهنده.
باسمال: (Basmal) آمیخته. کوبیده شده.
باسمان: (Basman) پیروز. ترازو. ناشر.
باسیم: (Basım) حمله. هجوم.
باشات: (Başat) منبع. برتر. حاکم.
باش اگمز: (Baş əyməz) جسور.
باشتان: (Baştan) پیشرو. رهبر.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [02.10.20 08:57]
#تاریخ
تیرهای صفیرکش
تیرهای صفیرکش یکی از حوادث جالب و در عین حال نمادین تاریخ ترک هستند. «مته خان» نخستین خاقان تاریخی ترکان با ابداع و استفاده از این تیرها گامی مهم را در تأسیس دولت مستقل برداشت. در آن زمان ترکان از تیرهایی با پیکانهای استخوانی نیز استفاده می کردند. به دستور «مته خان» سوراخی در این پیکانها بوجود آوردند که پس از شلیک صدایی شبیه به سوت یا صفیر می داد. مته خان از این نوع تیرها برای نابودکردن دشمنان و مخالفان دولت مستقل خود استفاده کرد و به وفاداران خود دستور داد تا از پی تیرهای صفیرکش روان شوند. به تعبیر دیگر تبعیت از این تیرها نشانة وفاداری به خاقان جدید ترک بود.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [06.10.20 08:27]
#قاعده
انواع زمان آینده در زبان ترکی (14):
آیندة مفعولی قطعی: بیلینه جگم(دانسته خواهم شد). بیلینه جکسن(دانسته خواهی شد). بیلینه جک(دانسته خواهد شد). بیلینه جگیک(دانسته خواهیم شد). بیلینه جکسیز(دانسته خواهید شد). بیلینه جکلر(دانسته خواهند شد).

پرویز شاهمرسی, [09.10.20 10:00]
#ترکیب
آجی ییلقیریش: (Acı yılqırış) خندة شهوانی.

پرویز شاهمرسی, [10.10.20 07:48]
#ترکیب
آشپزباشی: آش آقا (Aş aqa). آشچی باشی (Aşçıbaşı).

پرویز شاهمرسی, [15.10.20 10:13]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
پول پول / پول چؤندرمه (Pul çöndərmə):
نام نوعی بازی با سکّه. بازیکنان هر کدام بطور مساوی تعدادی سکّه را بر زمین می‎گذارند و هر کدام با سکّه خود می‎کوشند با زدن بر آن سکّه‎ها، آنها را برگردانند. هر چند سکّه که برگردند، نصیب آن بازیکن می‎شوند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [18.10.20 07:45]
#ضرب_المثل
آوازخوان ماهی، قورباغه است:
قازان دئیر دیبیم قیزیلدیر، چؤمچه دئیر بولانمیشام چیخمیشام.

پرویز شاهمرسی, [22.10.20 07:43]
#قیز_آدلاری
جانقوت: (Canqut) محبوب.
جانی قیز: (Canı qız) دختر محبوب.
جوْشقون آی: (Coşqun ay) ماه تابان.
جوماگول: (Cumgül) آنکه در روز جمعه یا عید متولد شده باشد.
جیران: (Ceyran) آهوی زرد.
جیغالی: (Cığalı) ژولیده مو. فیلوش (پرنده).
چای گول / چایداگول: (Çay gül) گل رودخانه.
چایلان: (Çaylan) ماسه‎زار. ریگزار. آبشار. کنارة دره. بستر رود.
چیتک: (Çitək) وصله. زینت.
چیچک: (Çiçək) شکوفه. غنچه.
چیچک آی: (Çiçək ay) ماه شکفته.
چیچکتای: (Çiçəktay) مانند شکوفه.
چیچک تؤکون:(Çiçək tökün) گلریزان.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [25.10.20 10:07]
#تاریخ
ادبیات ترکان بلغارستان
ترکان بلغارستان ادبیاتی به قدمت ششصد سال دارند. این ادبیات در ترکیب ادبیات عثمانی قرار می گیرد. این ادبیات در قرن بیستم به دو دورة پیش و پس از 1944 تقسیم می شود. در دورة اول ادبیات ترکی در بلغارستان تحت شدیدترین فشارهای حکومتی قرار داشت. روزنامه و انتشارات ترکی توقیف شدند با اینحال شاعران و نویسندگانی چون سلیمان سرّی، عثمان نوری پرمجی، حافظ عبدالله مجیک، محمد معصوم و احمد فائق، چراغ این ادبیات را روشن نگهداشتند. پس از سال 1944 و حاکم شدن نظام کمونیستی بر بلغارستان، ادبیات ترکی شاهد دوره ای جدید از فشار و توقیف بود. ادبیات باید به خدمت کمونیسم و تجلیل از آن درمی آمد. زندانها انباشته از ادبیان نافرمان بود. علی عثمان آیرانتوک، عثمان سونقور، محمد مذکی جان، راسم بلاذراوغلو، سلیم سلجوق، حسین اوغوز، احمد شریف، رجب کوپچو و .. از ادبیانی بودند که با تحمل فشار در قالبهایی غالباً شاعرانه هنوز فعالیت داشتند. آخرین دورة ادبیات ترکان بلغارستان دورة «ناامیدی» بود. از سال 1969 فرمان توقیف سراسری آثار ترکی صادر شد. ادیبانی چون علی قدیر، رجب کوپچو، انور ابراهیم، یعقوب اسماعیل، فؤاد صالح، سلیم بلال، هوسمن اسماعیل و دکتر رضا ملّا اعدام شدند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [27.10.20 17:29]
#قاعده
انواع زمان آینده در زبان ترکی (15):
آیندة موصولی: بیله جگیم. بیله جگین. بیله جگی. بیله جگیمیز. بیله جگینیز. بیله جک لری.

پرویز شاهمرسی, [29.10.20 08:18]
#ترکیب
آچار ساچار: (Açar saçar) اسرافکار.

پرویز شاهمرسی, [03.11.20 08:47]
#ترکیب
آشپزخانه:  آشخانا (Aşxana). آش دامی (Aş damı).

پرویز شاهمرسی, [07.11.20 09:39]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
پیشتی پیشتی (Pişti pişti):
نام نوعی بازی دسته جمعی. این بازی بصورت محله‎ای انجام می‎شود یعنی دو محله در مقابل هم قرار دارند و با آغاز بازی، افراد یک محله به افراد محلة دیگر حمله می‎کنند و در وسط میدان به هم لگد می‎زنند. این بازی قواعد خاصی ندارد و بازیکنان تا آنجا که بتوانند با شدت بهم لگد می‎زنند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [10.11.20 20:51]
#تاریخ
محلة تبریزیها در شوشا
شوشا مروارید آذربایجان است. مرواریدی است که سالها بود از صدف مام میهن جدا افتاده و در رنج و خون غوطه می خورد. اکنون هنگام آن است که صدف مروارید خود را در بر گیرد و حدیث عشق از سرگیرد. شهر شوشا در فاصلة سالهای 1750 تا 1763 برپا شده است. ابتدا 9 محله داشته و بمرور زمان تعداد محلات به 17 رسیده است. محلة تبریزیها یکی از نخستین محلات شوشا است. پناه علی خان جوانشیر بنیانگذار خان نشین قره باغ برای رونق دادن به شهر شوشا شماری از اهالی تبریز را به اینجا کوچ داد. بیشتر این کوچندگان صنعتگران و پیشه وران بودند. تبریزیان به فرهنگ قره باغ تحرک دادند. ساز مقامی جای غزل و قوشما را گرفت. بسیاری از شاعران قره باغ از این محله برخاسته اند که می توان به آغاحسین عارف، سلیمان فاخر، عبدل شاهین، میرزا نجفقلی شمس ذاکر، فرخی و .. اشاره کرد. بیشتر ساکنان این محله باسواد بودند. از نیمة دوم قرن 18 عزاداری عاشورا در این محله آغاز شده است. در سال 1840 ارمنیان به پشتیبانی روسها، عزاداری عاشورا را در این محله قدغن کردند. قاضی شوشا فتوا علیه ارمنیان داد. تبریزیان با چماق جنبش آورده و ارمنیان را به ضرب و شتم گرفتند. پلیس به سختی توانست طرفین را از هم جدا سازد. تبریزیان نقشی فعال در کمیته «دفاعی» و «مجلس قره باغ» داشته و در وقایع سال 1905 و جنگ ارمنی - مسلمان رشادت فراوان از خود نشان دادند. محلة تبریزیها از نیمة دوم قرن 19 از صحنه تاریخ حذف شد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [16.11.20 16:01]
#قاعده
تصریف فعل در زبان ترکی آذربایجانی
در زبان ترکی آذربایجانی، افعال بر پایة سوم شخص مفرد آن صرف می‎شود. بدین ترتیب که ابتدا از فعل دلخواه سوم شخص مفرد، زمان مورد نظر خود را گرفته، سپس ضمایر اول شخص و دوم شخص مفرد و اول شخص و دوم و سوم شخص جمع به آخر ریشة آن فعل افزوده می‎شود. مثال: بیلدی+م= بیلدیم. بیلدی+ن=بیلدین. بیلدی+ز= بیلدیز.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [20.11.20 08:26]
#ضرب_المثل
آواز دهل شنیدن از دور خوش است: آدین ائشیت اؤزۆن گؤرمه .

پرویز شاهمرسی, [23.11.20 22:45]
#اوغلان_آدلاری
باشخان: (Başxan) سرور اعظم.
باشدا: (Başda) در رأس. نخست.
باشدان: (Başdan) از نو. از سر.
باش دینج: (Baş dinc) دل آرام.
باشقات: (Başqat) حاکم. آغازگر.
باشقار: (Başqar) اداره. اقتصاد.
باشقال: (Başqal) فرمان. فرمانده.
باشقان: (Başqan) فرمانده. مدیر.
باشقایا: (Başqaya) صخرة اصلی.
باشقوت: (Başqut) نخستین مسعود. مقدسترین.
باشمان: (Başman) رهبر. پرکلاه. سراسقف.
باغاتور: (Bağatur) دلاور. باتور.
باغداسار: (Bağdasar) باغبان.
باغیش: (Bağış) بخشش. هدیه. عفو. آمرزش.
باکی: (Bakı) ابدی.
بالا اوْغلان: (Bala oğlan) پسرک.
بالا بابا: (Bala baba) پدر و فرزند.
بالا تکین: (Bala təkin) شاهزادة کوچک.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [27.11.20 08:50]
#تاریخ
ادبیات ترکان غازان
آثاری مانند «نهج الفرادیس»، «محبت نامه» و «داستان جمجمه سلطان» تأثیری مهم در شکل گیری ادبیات ترکان غازان داشته اند. این ادبیات در ترکیب و قلمرو اردوی زرین شکل گرفته است. پیش از اینکه غازان به اشغال روسها درآید، نوعی ادبیات صوفیانه در اینجا جریان داشت. از اوایل نیمه دوم سدة 19 نوعی تجددگرایی در ادبیات غازان آغاز شد. عبدالقیوم نصیری مهمترین شخصیت ابدی بود که روحیة ملی گرایی را در میان ترکان غازان پدید آورد. صدری مقصودی، آیاس اسحاقی، ذاکر هادی و ... نمایندگان ادبیات نوین در غازان بودند. بین سالهای 1905 تا 1917 بیش از 40 روزنامه و 35 مجله به زبان ترکی غازان منتشر می شد. پس از اشغال غازان توسط بلشویکها روزهای سخت برای ادبیات این خطه آغاز شد. در سال 1928 الفبای عربی منسوخ گردید. در سال 1940 الفبای سیریلیک برقرار گردید و این اقدام ضربه ای هولناک بر ادبیات نوشتاری غازان وارد آورد. فشار آنقدر افزایش یافت که بسیاری از ادیبان جلای وطن کردند و بسیاری نیز دست از فعالیت برداشتند. رضاءالدین فخرالدین، فاتح کریمی و علی اصغر کمال از این دسته ادیبان بودند.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [29.11.20 15:37]
#ترکیب
آچالاق یومالاق: (Açalaq yumalaq) نیمه خواب و آماده.

پرویز شاهمرسی, [01.12.20 15:05]
#ترکیب
آش پشت پا: توْپوق آشی  (Topuq aşı).

پرویز شاهمرسی, [03.12.20 10:37]
#بازیهای_محلی_آذربایجان
پیشدی بیللی (Pişdi billi):
نوعی بازی گروهی که در آن گروهی بر زمین نشسته و گروه دیگر بالای سر آنها می‎ایستند. ایستاده‎ها با دست به سر نشسته‎ها می‎زنند. اگر یکی از نشسته‎ها بتواند دست ایستاده‎ها را بگیرد، بازی تمام شده و جای گروهها عوض می‎شود.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [05.12.20 16:13]
#قاعده
ترتیب چسبیدن پسوندها به ریشه در زبان ترکی:
زبان ترکی جزء زبانهای التصاقی است. یعنی در حالات مختلف تصریف، پسوندها به ریشة فعل می‎چسبند ولی ریشة فعل بدون تغییر می‎ماند. مثلاً مصدر آچماق (باز کردن) را در نظر بگیرید. ریشة فعل در زبان ترکی همواره شکل امر است. یعنی آچ (باز کن). وقتی می‎خواهیم همین فعل را در زمانهای مختلف صرف کنیم، ریشه هرگز تغییر نمی‎یابد. مثلاً آچیردیم (باز می‎کردم). آچاجاغام (باز خواهم کرد) آچمیشدیم( باز کرده بودم).
ریشه+پسوند کیفیت+پسوند زمان+ پسوندکمکی+ضمیر= آچ+یر+د+ی+م= آچیردیم (می گشودم).
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [07.12.20 22:31]
#ضرب_المثل
آه در بساط ندارد: آغیزی قولاغیندادیر (زبانش در گوشش است).

پرویز شاهمرسی, [10.12.20 08:31]
#واژه_جدید
پروفایل= گلیشیم.

پرویز شاهمرسی, [11.12.20 08:56]
#تاریخ
ادبیات ترکان قبرس
ادبیات ترکان قبرس پیشینه ای 450 ساله دارد. این ادبیات از سال 1571 یعنی زمان الحاق قبرس به کشور عثمانی آغاز شده و تا امروز مراحل مختلفی را پیموده است. مرحلة اول مرحلة پیدایش داستانها و حکایاتی چون «جان پولاد»، «ترجمان» و «قصاب اوغلو» بود. بین سالهای 1878 تا 1923 قبرس تحت حاکمیت انگلیس قرار گرفته و ادبیات ترکی با تضییقات بسیار مواجه شد ولی بازهم به فعالیت خود ادامه داد. نخستین روزنامة ترکی با نام saded  و نخستین رمان ترکی با نام «بیر گئجه صحبتی» در این زمان انتشار یافت. در سال 1943 نخستین الفبای ترکی قبرس توسط اسماعیل حکمت ارتایلان تهیه شد. بعد از سال 1955 قیام ترکان قبرس آغاز شد و حس قهرمانی در ادبیات بروز بیشتری یافت. شاعر «اؤزکر یاشین» مهمترین چهرة ادبی این دوران است. «عثمان تورکای» دیگر شاعر برجستة قبرس است. «قوتلو آدالی» نیز برجسته ترین نمایندة ادییات ترکان قبرس در عرصة نثر می باشد.
@parvizshahmarasi

پرویز شاهمرسی, [14.12.20 21:39]
[ Photo ]
تاریخ ادبیات ترکی/ نویسنده: محمد فؤاد کؤپرولو / ترجمه: پرویز زارع شاهمرسی / انتشارات اختر / تبریز. / تلفن ناشر: 04135555393

پرویز شاهمرسی, [15.12.20 22:55]
#ترکیب
آچدی قوشدو: تجزیه و ترکیب.

+ نوشته شده در پنجشنبه بیست و هفتم آذر ۱۳۹۹ ساعت ۷:۰ ب.ظ توسط aliroshanzadehizmara  | 

اخبار ترکیه=trt haber=26-9-99

Milli hava savunma füze sistemi HİSAR-A+ göreve hazır

 

ASELSAN ve ROKETSAN tarafından geliştirilen ilk milli ve yerli hava savunma füze sistemi HİSAR-A+'nın envantere giriş öncesi son kabul testi yapıldı.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Savunma Sanayii Başkanlığı'nın (SSB) koordinasyonuyla ASELSAN ve ROKETSAN tarafından geliştirilen ilk milli ve yerli hava savunma füze sistemi HİSAR-A+'nın envantere giriş öncesi son kabul testinin yapıldığını açıkladı.

Savunma Sanayii Başkanlığının Twitter hesabından yapılan videolu paylaşımda, TÜBİTAK SAGE tarafından geliştirilen harp başlığı kullanılarak yapılan atışta, yüksek hızlı hedef uçağın, uzak menzille başarıyla vurulduğu belirtildi.

Başkanlığın paylaştığı videoda da, HİSAR-A'nın atışlı testlerine ait görüntülere yer verilerek, "Artık HİSAR A+ hazır. Hayırlı olsun!" denildi.

360 derece etkinlik sağlıyor

Önleme menzili 15 kilometre, önlem irtifası ise 8 kilometre olan "HİSAR-A+" 360 derece etkinlik sağlıyor.

Hava savunma füze sistemi, 6 hedefe aynı anda angajman ve ateşleme yeteneğine sahip bulunuyor.

"HİSAR-A+", sabit ve döner kanatlı uçaklar, seyir füzeleri, insansız hava araçları ve havadan karaya atılan füzelere karşı etkin savunmanın yanı sıra, sabit birliklerin ve hareketli zırhlı birliklerin korunmasını da sağlayabiliyor.

Hisar-A+'nın ayrıca hızlı konuşlanma, kısa reaksiyon süresi ve hızlı mevzi değiştirme kabiliyetleri de bulunuyor.

منبع:https://www.trthaber.com/haber/bilim-teknoloji/milli-hava-savunma-fuze-sistemi-hisar-a-goreve-hazir-538832.html

Bakan Karaismailoğlu: Yerli 5G teknolojisi altyapısı kurmadan 5G'ye geçmeyeceğiz

Bakan Karaismailoğlu: Yerli 5G teknolojisi altyapısı kurmadan 5Gye geçmeyeceğiz

 

Ulaştırma ve Altyapı Bakanı Adil Karaismailoğlu, "5G şebekelerinin tüm kritik bileşenlerinde yerli ürünlerin kullanılmasını hedefliyoruz. Yerli 5G teknolojisi altyapısı kurmadan 5G'ye geçmeyeceğiz." dedi.

Haberleşme Teknolojileri Kümelenmesi (HTK) tarafından Bilgi ve İletişim Teknolojileri Kurumu (BTK), OSTİM ve TÜBİTAK desteği ile başlatılan "Uçtan Uca Yerli ve Milli 5G Haberleşme Şebekesi Projesi 6. Çalıştay ve Yürütme Kurulu Toplantısı" çevrim içi yapıldı.

Ulaştırma ve Altyapı Bakanı Karaismailoğlu, toplantının açılışında yaptığı konuşmada, ulaşım ve iletişim sektörlerinin sosyal, teknik, ekonomik hayatın merkezinde yer aldığını belirterek, ulaşım ve iletişimdeki etkinliğinin diğer tüm alanları doğrudan ya da dolaylı etkileyen konuma sahip olduğunu söyledi.

Karaismailoğlu, teknolojik dönüşüm ve gelişimin, insanlar, firmalar ve hatta ülkeler arasında rekabeti ve üstünlüğü belirleyen en önemli faktörlerden biri haline geldiğini vurguladı.

Teknoloji geliştirmeyi başarabilen ve geliştirdiği teknolojileri etkin kullanabilen ülkelerin ilerleme yarışında rakiplerini geride bıraktığını anlatan Karaismailoğlu, bunu başaramayan ülkelerin ise her geçen gün daha fazla dışa bağımlı hale geldiğini söyledi.

"Türkiye gibi yüksek hedefleri olan bir ülke, bu fırsatı kaçırmamalıdır"

Karaismailoğlu, mobil teknolojilerin artık her yerden ulaşılabilir olmasının yanı sıra 3G ve daha sonrasında 4,5G sistemleriyle internet hızlarında sabit şebekelerle yarışır hale gelmesinin mobil teknolojilerin ağırlığını artırdığın işaret ederek, şöyle devam etti:

"5G ve ötesi teknolojiler, sadece bağlantı hızlarında ortaya koydukları gelişimle değil, şebekeye aynı anda bağlanabilen cihaz sayısında, geçmiş mobil teknolojilere oranla bir devrim yapmıştır. Türkiye gibi yüksek hedefleri olan ve geleceği parlak bir ülke, bu fırsatı kaçırmamalıdır. Bilgi teknolojileriyle dijital dönüşümün adımlarını hızla tamamlayarak önce 5G sonrasında da takip eden mobil teknolojiler için atılması gereken adımları sağlam bir şekilde atmamız gerekmekte."

"Teknolojik gelişmelerin temelinde yüksek hızlı internet hizmeti yatıyor"

Karaismailğlu, Türkiye'nin, bilgi ve iletişim teknolojilerini ekonominin tüm alanlarında, üretim ve hizmet sektörlerinde kullanmasının önemine dikkati çekerek, bu teknolojik gelişmelerin temelinde yüksek hızlı internet hizmetinin sağlıklı bir şekilde sağlanmasının yattığını belirtti.

Bir ülkenin bağımsızlığının güçlü ekonomiden geçtiğine değinen Karaismailoğlu, yaşanılan çağda ise sarsılmaz ekonomik güce sahip olmanın, kendi teknolojilerini üretebilmek ve teknolojik açıdan dışa bağımlılıktan kurtulmayı gerektirdiğini kaydetti.

"Hedefimiz, teknolojiyi üreten ve ihraç eden konuma ulaşmaktır"

Karaismailoğlu, 5G için yapılan çalışmalar hakkında da bilgi vererek, "Hedefimiz, teknolojiyi tasarlayan, geliştiren, üreten ve ihraç eden konuma ulaşmaktır. Bakanlık olarak sektörde yerli ve milli ekosistemin geliştirilmesi konusunda kararlılıkla çalışmaya devam ediyoruz. Bilişim teknolojilerinin sadece haberleşme amaçlı değil, yaşamın her alanında kullanımının artması, bu teknolojilerin yerli ve milli olarak geliştirilmesini de zaruri hale getirdi." diye konuştu.

En önemli adımlardan birinin de 5G'ye geçiş olacağının altını çizen Karaismailoğlu, "5G sadece 'daha fazla hız' değil, teknolojik dönüşümün anahtarıdır. Biz de 5G'ye mümkün olan en kısa süre içinde yerli ve milli imkanlarla geçmek için var gücümüzle çalışıyoruz." dedi.

"USOM siber tehditleri bertaraf etmek için 7/24 çalışıyor"

Bilgi ve iletişim teknolojilerinin bir yandan hayatı kolaylaştırdığını, diğer taraftan da bu teknolojilerin ortaya çıkardığı risklerin de gündelik hayatın bir parçası haline geldiğini anlatan Karaismailoğlu, BTK bünyesinde bulunan Ulusal Siber Olaylara Müdahale Merkezi'nde (USOM) bütün bu tehditleri bertaraf etmek için 7/24 esasında çalışıldığını söyledi.

"Kendi teknolojimizi üretmek geleceğimiz için çok önemli. Dahası, yarınları nasıl bir Türkiye olarak karşılayacağımızda son derece belirleyici." diyen Karaismailoğlu, yerli ve milli ürün geliştirilmesine yönelik şirketlerin her adımını desteklediklerini vurguladı.

"5G şebekelerinin tüm kritik bileşenlerinde yerli ürünlerin kullanılmasını hedefliyoruz"

Karaismailoğlu, 2016'da yapılan 4,5G ihalesinin ilk yılında yüzde 0,98 olan yerlilik oranının, 2019 yılı itibarıyla yüzde 23'ü aştığını aktararak, şunları kaydetti:

"5G teknolojilerinin geliştirilmesi kadar bunların hangi frekanslarda çalışacağı da önemli. Bütün bu çalışmalarla tasarımı, patenti, fikri ve sınai kullanım haklarının hiçbir sınırlamaya tabi olmaksızın ülkemize ait olan ürünler geliştirilmesini ve 5G şebekelerinin tüm kritik bileşenlerinde yerli ürünlerin kullanılmasını hedefliyoruz. Yerli 5G teknolojisi altyapısı kurmadan 5G'ye geçmeyeceğiz. Bakanlık olarak bizler de tüm politika ve stratejilerimizi buna göre şekillendiriyoruz."

"12. Ulaştırma ve Haberleşme Şurası"

Karaismailoğlu, 12'nci Ulaştırma ve Haberleşme Şurası'nı Atatürk Havalimanı Dış Hatlar Yerleşkesi'nde 6-8 Ekim 2021'de kamu, özel sektör ve akademi destekli olarak hayata geçireceklerini söyleyerek, "İnsan, yük ve veri taşıma odağında hazırladığımız 'Türkiye Ulaştırma Politika Belgesi' çerçevesinde bir eylem planı oluşturulmasını da içerecek çalışmalar, bu şurada sunulacak. Gelecek yılların ulaştırma ve iletişim haritasını tasarlayacak, yerli ve milli imkanlarla üreteceğimiz ürünlerimize bu yol haritasında önemli bir yer vereceğiz." dedi.

منبع:https://www.trthaber.com/haber/ekonomi/bakan-karaismailoglu-yerli-5g-teknolojisi-altyapisi-kurmadan-5gye-gecmeyecegiz-538823.html

Türkiye'nin "Mavi Vatan"daki gözcüsü denize iniyor

 

Türkiyenin "Mavi Vatan"daki gözcüsü denize iniyor

 

 

Ares Tersanesi ve Meteksan Savunma tarafından geliştirilen ULAQ serisinin ilk ürünü Türkiye'nin ilk silahlı insansız deniz aracının (SİDA) prototipi tamamlandı. çağın ilerisinde yeteneklerle donatılan SİDA, bu ayın sonunda denize inecek.

Yerli ve milli savunma sanayii açısından "heyecan verici" olarak nitelenen SİDA, üstün yetenekleriyle dikkati çekiyor.

"Mavi Vatan"da Türkiye'nin deniz gücüne büyük katkı vermesi beklenen ULAQ serisinin ilk ürünü olan SİDA, 400 kilometre seyir menzili, saatte 65 kilometre sürati, milli kriptolu haberleşme altyapısı, gündüz ve gece görüş kabiliyeti ile öne çıkıyor.

İki şirketin yaklaşık üç yıldır devam eden araştırma geliştirme (Ar-Ge) faaliyetleri sonunda yapımı tamamlanan ULAQ serisinin ilk ürünü SİDA'nın Antalya'da üretildi.

 

Türkiye'nin

 

Füze sistemlerini de barındırıyor

Gelişmiş kompozit malzemeden üretilen SİDA, karadan karargah komuta merkezinin yanında mobil araçlarla ve uçak gemisi, firkateyn gibi yüzer platformlardan da komuta edilebiliyor.

Keşif, suüstü harbi, asimetrik harp, silahlı eskort, kuvvet koruma, stratejik tesis güvenliği, gözetleme ve istihbarat gibi görevlerin icrasında etkin rol alması beklenen SİDA'lar, farklı operasyonel harekat ihtiyaçlarına cevap verebilecek şekilde füze sistemlerini de barındırıyor.

 

Türkiye'nin

 

Müşterek harekat kabiliyetlerine de sahip olacak

Elektronik harp ortamında düşman birliklerinin haberleşme muharebe sistemini karıştırma gibi aksiyon alan SİDA, haberleşme ve istihbarat sistemleri ile de donatılabilecek. SİDA'lar kendisi ile eş veya farklı yapıya sahip diğer SİDA'larla operasyon yapma, İHA, SİHA, TİHA'lar ve insanlı hava araçları ile müşterek harekat kabiliyetlerine de sahip olacak.

Ay sonu denize indirilecek

Sadece uzaktan kontrol edilen bir insansız deniz aracı olmanın haricinde, yapay zeka ve otonom davranış özellikleriyle üstün ve çağın ilerisinde yeteneklerle donatılan SİDA, bu ayın sonunda denize inecek.

SİDA'nın Roketsan güdümlü mermileri ile atış testleri de mart ayında gerçekleştirilecek.

"Düşman kuvvetleri tarafından görülmesi çok düşük olasılıklı olan bir bot"

Ares Tersanesi Genel Müdürü Utku Alanç, uzaktan komutalı ya da otonom olarak hareket edebilen Türkiye'nin ilk milli SİDA'sını üretmenin mutluluğunu yaşadıklarını söyledi.

SİDA'yı yaparken özellikle Ege ve Akdeniz'de görev yapmasını hedeflediklerini anlatan Alanç, "Ege'deki karasuları problemlerinde, çok sıklıkla yaşanan kayalık krizlerinde, bu alanlarda çok daha rahatlıkla görev yapabilecek ve radar imzası denilen düşman kuvvetleri tarafından görülmesi çok düşük olasılıklı olan bir bot. Adaların arkasını adeta bizim için ayrı bir göz olarak gözetleyebilecek, istihbarat toplayabilecek hem de güdümlü mermi angajmanı yapabilecek bir bot." dedi.

"Bu aslında bir deniz aracından çok silah"

Yaklaşık 3 yıl önce SİDA yapma hayaliyle yola çıktıklarını kaydeden Alanç, şöyle konuştu:

"İlk senesi bizim literatür taraması ve saha taraması ile geçirdiğimiz bir süreç oldu. Dünyada 'kim neler yapmış, neleri geliştiriyor?' onu inceledik. 'Bunun üzerine nasıl çıkabiliriz, milli imkanlarla nasıl yapabiliriz?' diye araştırdık. İnsansız araçlarda özellikle yerli ve millilik çok çok önemli. Bu aslında bir deniz aracından çok silah.

Bu silahın uzaktan komuta ile otonom olarak hareket ederken size dönmeyeceğini, sizin istediğiniz angajmanı gerçekleştireceğine mutlaka emin olmanız gerekir. Literatür çalışmasının sonunda prototip tasarladık. Bu noktada milli teknoloji geliştiren firmaları araştırdık. Meteksan savunma karşımıza çıktı.

Ar-ge yatırımları ile yakından tanıyoruz. Meteksan savunma ile verimli bir proje yaptık. Komuta kontrol sistemleri, otonom sistemler, yerli yazılımların geliştirilmesi, milli kriptolu haberleşme alt yapısının sağlanması konusunda Meteksan savunmanın büyük payı var."

 

Türkiye'nin

 

"Öncelikli isteğimiz TSK'nın hizmetine girmesi"

İnsansız araçların son dönemlerde Türkiye'nin katıldığı operasyonlardaki başarısının çok net bir şekilde görüldüğünü kaydeden Alanç, "Bu ayın sonunda denize inecek. Uzaktan komuta ve otonom sistemlerin deneylerine, tecrübelerine başlayacağız. Mart ayında Roketsan güdümlü mermileri ile atış testlerini gerçekleştirmeyi hedefliyoruz. Öncelikli isteğimiz TSK'nın hizmetine girmesi. Uygun görüldüğü takdirde bunu sağlamaya hazırız. Üretim kapasitesi anlamında yüksek sayılarda da bunu sağlayabiliriz." diye konuştu.

"Dünyada bunun bir örneği yok"

Öncelikle silahlı insansız deniz aracıyla başladıklarını anlatan Alanç, şunları söyledi:

"Dünyada bunun bir örneği yok. Ülkemizi dünya savunma arenasında daha iyi temsil etmesi için bu ürünle çıktık. En zoruyla çıktık. Bundan sonra ürünü çeşitlendireceğiz. Elektronik harp kabiliyetli, keşif karakol gözetleme istihbarat toplama kabiliyetli, insani yardım amaçlı, yangın söndürme, tahliye, kazazedeleri kurtarmak için uzaktan komutalı, mayın tarama deniz altı savunma harbi kabiliyetli gibi botların da tasarımını tamamladık."

Meteksan Savunma Genel Müdür Yardımcısı Erdal Torun, şirketleri bünyesinde insansız hava araçları ve füze sistemlerinde kullanılan birçok alt yapı sistemleri üretildiğini söyledi.

"Ülkemize büyük bir güç katacaktır"

Türkiye'de bu sistemlerin kullanılmasından gurur duyduklarını kaydeden Torun, "Bugünün asimetrik harplerinde görünmeden görmek, vurulmadan vurmak esastır. Bu da otonom sistemlerin genel özelliklerinden bir tanesidir. Otonom sistemler yalnızca uzaktan kumanda edilen sistemler değildir. Bunlar tamamen yapay zeka ile taçlandırılmış, akıllı hale getirilmiş muharebe sahasında, savaş ortamında kendisini otomatik olarak sevk ve idare edecek sistemlerdir." dedi.

"SİDA elektronik harbe dayanıklı olarak inşa edilmiştir"

Bu projede deniz aracının bütün hareketlerini kontrol altına tutabilecek uzaktan sevk ve idare edebilecek komuta kontrol sisteminin mevcut olduğuna değinen Torun, şunları söyledi:

"Bu sistemleri otonom olarak kullanabilmek için yazılımlara ve ürettiğiniz donanımlara sahip olmanız, kullanıcının isteklerini bunun üzerine inşa etmeniz gerekmektedir. Milliliğin ana unsurlarından bir tanesi sizin düşman tarafından karıştırılmaya karşı dayanıklı sistemleriniz olmasıdır.

SİDA elektronik harbe dayanıklı olarak inşa edilmiştir. GPS karıştırmalara karşı sistemleri bu platformda yer alacak. Kendimize özgü, kendimizin kontrol edebildiği bir sistem. Milli olarak inşa ettik. Türkiye'nin ilk insansız silahlı deniz aracı ülkemize büyük bir güç katacaktır."

منبع:https://www.trthaber.com/haber/bilim-teknoloji/turkiyenin-mavi-vatandaki-gozcusu-denize-iniyor-538531.html

 

+ نوشته شده در چهارشنبه بیست و ششم آذر ۱۳۹۹ ساعت ۷:۴۲ ب.ظ توسط aliroshanzadehizmara  | 

پاریس چگونه به توانایی هسته ای رسید

پاریس چگونه به توانایی هسته ای رسید

سلاح اتمی فرانسه، ابزار تداوم سلطه و استعمار

۲۶ آذر ۱۳۹۹ | ۱۱:۰۰ کد : ۱۹۹۸۱۱۰ اخبار اصلی اروپا

نویسنده خبر: ابوالقاسم دلفی

ابوالقاسم دلفی در یادداشتی برای دیپلماسی ایرانی می نویسد: توان هسته ای فرانسه، در ابتدا جلوه و پرستیژی برای ژنرال دوگل و فرانسه به همراه داشت و ضمن آن موجبات ستیز و چالش با ایالات متحده و اتحاد جماهیر شوروی را نیز فراهم ساخت. از نظر ژنرال دوگول، فرانسه و ایالات متحده در رقابت برای رهبری اروپا درگیر بودند و بسیاری از سیاست های این دو کشور هنگامی که موضوع رهبری اروپا مطرح می شود در تعارض قرار می گرفتند. بالاخره این که به عقیده تحلیلگران سازمان اطلاعاتی مرکزی امریکا، موفقیت اصلی برنامه نظامی هسته‌ای فرانسه و همزمان با آن، توسعه هسته ای غیرنظامی این کشور باعث شد که اقتصاد فرانسه در بین سی کشور شکوفای جهان قرار گیرد.

سلاح اتمی فرانسه، ابزار تداوم سلطه و استعمار


"سلاح اتمی فرانسه :ابزار تداوم  سلطه و استعمار:"

دیپلماسی ایرانی: در شرایطی که اعضا دائم شورای امنیت سازمان ملل متحد ، به عنوان اعضا باشگاه دارندگان سلاح اتمی، با تفاسیر و استدلالات خودخواهانه، سایر کشورهای جهان را در چارچوب هایی تحمیلی، از هر گونه حقی برای سلاح هسته ای و شاید هم صنعت صلح آمیز هسته ای محروم  و برای خود مصونیتی  آهنین در داشتن این سلاح کشتار جمعی بوجود آورده و ایالات متحده نیز با بکارگیری  این سلاح مخرب و ویرانگر فاجعه انسانی عظیم هیرو شیما و ناکا زاکی را در سابقه تلخ تاریخی و بی صلاحیتی خود در داشتن سلاح اتمی بجا گذاشته است، اسناد و رویدادهای متعاقب جنگ جهانی دوم حکایت از چگونگی روند  تحقق رویاهای "فاتحان" آن رخداد فاجعه بار برای جامعه بشری برای ادامه سلطه گری های خود در جهان پس از جنگ با دستیابی به سلاح اتمی به منظور تداوم نفوذ  خود در نقاط مختلف دنیا دارد.

اگر چه ایالات متحه امریکا به عنوان یکی از اولین دارندگان سلاح هسته ای که همواره  در مظان اتهامات فراوان در فقدان صلاحیت داشتن بمب اتمی قرار داشته، لیکن در چارچوب جنگ قدرت و منافع نامشروع خویش تلاش کرده سایر همراهان جنگ چهانی دوم را به لطایف الحیل در فاصله ای مناسب در دستیابی به فن آوری ها جدید قرار دهد و خود قدرت بلامنازع تلقی شود.ا

در این راستا برنامه هسته‌ای نظامی فرانسه یکی از موضوعات مهم مورد مناقشه دو سوی آتلانتیک، پس از پایان جنگ بوده است. در نوزدهم نوامبر سال ۱۹۵۹ سازمان مرکزی اطلاعات امریکا CIA"" گزارشی علمی اطلاعاتی تحت عنوان "برنامه سلاح هسته‌ای فرانسه" منتشر کرده که در آن جاه طلبی ها برنامه هسته‌ای نظامی فرانسه را مورد بررسی و تجزیه تحلیل قرار داده است.

در این گزارش که دارای طبقه بندی محرمانه بوده و مدتها نیز از دسترسی همگانی بدور بوده است، ضمن بررسی چگونگی پیشرفت 
    پروژه تولید پلوتونیوم واستخراج آن،
    مشکلات جداسازی ایزوتوپ ها،
    و توسعه اولین سلاح اتمی فرانسه ،

خاطرنشان شده است که انجام اولین آزمایش هسته‌ای فرانسه در منطقه REGGANE"" واقع در منطقه صحرای شمال افریقا (الجزایر فرانسه) رخ داده است . پاریس مطالعات به‌کارگیری صنعت هسته‌ای نظامی را در سال ۱۹۵۴ شروع و در نظر داشته است که اولین آزمایش هسته‌ای خود را در ماه نوامبر سال ۱۹۵۹ انجام دهد. این کشور در ابتدا دارای ۱۵ تا ۲۵ کیلوگرم پلوتونیوم بوده که امکان بهره برداری هسته‌ای نظامی را از ماه ژوئیه سال ۱۹۵۹ برایش فراهم می کند.این ظرفیت سازی فرانسه می تواند تا سال ۱۹۶۰ سالانه یکصد کیلوگرم افزایش یابد و در سال ۱۹۶۵ به ۵۵۰ کیلو گرم برسد.

بر اساس گزارش اطلاعاتی امریکا، فرانسه در آن مقطع درصدد انجام اولین آزمایش هسته‌ای خود از یک برج به ارتفاع سیصد پا با قدرت انفجاری ۲۰ کیلو تن بوده است. اولین سلاح فرانسه علیرغم فقدان ماده (U235) به مقدار کافی، بالاخره منفجر  می شود. در آن دوران ژنرال دوگل مایل بوده است تا  با انجام این اولین آزمایش هسته‌ای  کشورش با امکانات پیشرفته کامل، ظرفیت های خود را به دنیا و بخصوص امریکا نشان دهد و از این منظر امکان مذاکره با آمریکا برای تبادل اطلاعات پیرامون این نوع تکنولوژی را فراهم کند.

برخلاف انتظار و پیش بینی سازمان "سیا" آزمایش هسته‌ای فرانسه با تاخیر بسیار و در ۱۳ فوریه ۱۹۶۰ انجام و  انفجار اتمی آن نیز در صحرای REGGANE"" صورت گرفت  و عنوان پرقدرت‌ترین آزمایش بمب اتمی (A) در جهان را به خود اختصاص داد.

در این اثنا ظاهرا فرانسوی ها توانسته بودنداز برنامه هسته ای امریکا جاسوسی نموده و به برخی از مدارک چارچوب برنامه اتمی برای صلح دسترسی یابند.

تحلیل گزارش سازمان سیا در قبال برنامه هسته‌ای فرانسه، مشخص می کند  که سرویس اطلاعاتی امریکا از طریق گزارش برنامه سلاح هسته‌ای فرانسه به اطلاعاتی  در جزئیات این برنامه دست یافته و اثرات آن بر ثبات اروپا و در یک چارچوب بین المللی بررسی کرده است.

"اهداف فرانسه دوران دوگل برای توسعه برنامه هسته‌ای نظامی : "

به دنبال پایان جنگ جهانی دوم، توانایی های نظامی فرانسه تضعیف شد و کارخانجات صنعتی نظامی این کشور که سال ها تحت کنترل و اشغال آلمان نازی قرار گرفته بودند نیاز به مدرن سازی داشتند. در یک چنین وضعیتی بود که تعدادی از سرزمین های تحت قیمومیت (استعمار فرانسه ) به خصوص در افریقا و خاورمیانه بدنبال خودمختاری و بعضاً استقلال بودند.

کشتار ستیف و کولما  Setif – Guelma )  ) در الجزایر  (که در آن دوران تحت قیمومیت فرانسه قرار داشت و الجزایر فرانسه نامیده می‌شد) که  در پی شورش هشتم مه سال  ۱۹۴۵، به وقوع پیوست از جمله تحولات مورد اشاره بوده است.

در جهان پسا جنگ جهانی دوم که  تقریبا دو قطبی و هسته‌ای شده بود فرانسه دوگل  و بر مبنای جاه طلبی ایشان، در پی  انجام مذاکرات "برابر"   D'egale A'egale با دو ابر قدرت آن دوران  یعنی اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی و ایالات متحده امریکا بود. علاوه بر این، موضوع برنامه هسته‌ای بریتانیای کبیر نیز دیگر چالش و دلمشغولی  پاریس بود  که از نظر تکنولوژی در فاصله زیادی از آن قرار داشت. لندن اولین آزمایش هسته‌ای خود را در سوم ماه اکتبر سال ۱۹۵۲ انجام و از این منظر تفاوت ها و فاصله ای  با فرانسه برای خود ایجاد کرده بود. لذا  دولت فرانسه  هم در چارچوب برتری طلبی خویش ، در سال ۱۹۵۲ تصمیم می گیرد برنامه پنج ساله ای برای توسعه انرژی هسته‌ای به هدف توسعه روش های لازم برای تولید پلوتونیوم را به مرحله اجرا گذارد. در چارچوب این برنامه  و در همین مسیر تا سال ۱۹۵۸ طول می کشد  تا ایده داشتن برنامه هسته‌ای نظامی فرانسه  بعنوان یک اولویت ملی مطرح شود، و این تحول در شرایطی  صورت می گیرد که بحران  ماه می سال ۱۹۵۶، کودتای نظامی در الجزایر و بازگشت مجدد ژنرال دوگل به قدرت  نیز به موازات آن به وقوع پیوست.

فرانسوی ها از سال ۱۹۵۴ ساخت یک نیروگاه اتمی را در در منطقه  MARCOULE "" واقع در حوالی استان AVIGNON "" آغاز کردند و در سال ۱۹۵۸ آن را  به اتمام رساندند. این امر نشان دهنده آن بود که حتی قبل از بازگشت دوگل به فرانسه، تمایل به دستیابی به سلاح هسته‌ای در این کشور وجود داشته است. شواهد سرویس های اطلاعاتی حکایت از آن داشت که تا اواسط سال ۱۹۵۹ بین ۱۵ تا ۲۵ کیلو گرم پلوتونیوم از نیروگاه "MARCOULE" به دست آمده بود که در ادامه راه و در سال ۱۹۶۰ به یک صد کیلوگرم و سپس در سال ۱۹۶۵ به ۵۵۰ کیلوگرم بالغ شد. 

توانایی های فرانسه در ساخت سلاح اتمی تنها محدود به استفاده از پلوتونیوم ‌بعنوان منشاء تولید نشد و از اواسط سال ۱۹۵۷ ساخت دومین مرکز هسته‌ای این کشور در منطقه "PIERRELATTE" آغاز شد که هدف از آن غنی سازی "۲۳۵ ‏U -" با درجه خلوص ۳ درصد بود. 

از مشخصه های بارز صنعت هسته ای فرانسه، برخلاف برنامه هسته‌ای بریتانیا که از حمایت همه جانبه واشنگتن بهره مند بود، متکی بودن آن به تلاش های ملی و بدون هر گونه حمایت امریکا، بدست آمده بود. امری که از نظر یالات متحده نیز دور نمانده بود.

گزارش سازمان سیا، اطلاعات چندانی از برنامه تحقیق و توسعه سلاح هسته‌ای فرانسه به دست نمی داد و اصلی ترین دانشمندان درگیر در این حوزه هرگز شناسایی نشده اند. البته این باور وجود دارد که بخش تکنولوژی های جدید موسوم به DTN "" در کمیساریای انرژی اتمی فرانسه‏CEA " " مسئولیت امر توسعه سلاح های هسته‌ای فرانسه را عهده دار بوده است.

از ابتدای شروع برنامه مطالعات هسته‌ای فرانسه در سال ۱۹۴۸ تا سال ۱۹۵۴، دولت و مردم این کشور ظاهرا با  برنامه هسته‌ای نظامی مخالفت می کردند  و تنها در سال ۱۹۵۲ و با شروع برنامه پنج ساله انرژی هسته‌ای این کشور بوده است که تحقیق و توسعه و از سال ۱۹۵۴ برخی نظامیان این کشور ضورت داشتن سلاح هسته‌ای به منظور تامین دفاع ملی کشور را  علنا مطرح می‌کردند. تغییر ذهنیت در فرانسه در شرایطی بروز کرد که پروژه "جامعه اروپایی دفاع  -    "   CED  ، در چارچوب تقویت نقش سازمان پیمان اتلانتیک شمالی NATO "  " در اروپا به تدریج در حال شکل گرفتن بود. 

با وجود شرایط یاد شده، در گزارش برنامه هسته‌ای فرانسه هیچگونه اشاره‌ای به  CED " " نشده و حوادث سال ۱۹۵۶ تنها  شامل، 

    بحران کانال سوئز 
    دخالت فرانسه و انگلیس در آن برجسته شده بود 

زمانی که ژنرال دوگل در سال ۱۹۵۸ به قدرت رسید تصمیم گرفت که موقعیت و استقلال فرانسه در ناتو را افزایش دهد  . وی همچنین "احساس نیاز و ضرورت  دارا بودن توان هسته ای برای دفاع از منافع حیاتی فرانسه "را در بین نظامیان و مسئولین دولتی بالا برد . دوگل بر این نظر بود که دفاع از منافع حیاتی فرانسه ،  به احتمال فراوان  کشور را به سمت ساخت و آزمایش سلاح هسته‌ای  ، فارغ از هر نوع  ممنوعیتی که در توافق بین قدرت های  دارای سلاح هسته‌ای وجود دارد، سوق  می دهد. 

با در نظر گرفتن عوامل فوق الذکر، امر واقع حکایت از تمایل  فرانسه برای توسعه برنامه هسته ای خود داشت .وشواهد روشنی هم  این تمایل را تایید می کرد:

از یک طرف نفوذ این کشور  بعد از جنگ جهانی در خاورمیانه کاهش یافته بود و از سوی دیگر پاریس در نظر داشت  که در جمع اعضای ناتو  از وضعیتی متفاوت نسبت به سایر اعضا و از استقلال بیشتر برخوردار باشد . لذا انتخاب مسیری که الزامات و ملاجظات فوق را هدف گیری کرده باشد، امر واقعی بود.
البته توجه به پاره ای رخدادها و تحولات متعاقب هسته ای شدن فرانسه و بهایی که پاریس از حساب  مردم سرزمین های مستعمراتی خود پرداخت نموده است  ، کلید واژه ای است که دهه ها پس از این تحول استراتژیک در راهبرد ها ، همواره مشغله ذهنی مسولین فرانسوی را فراهم داشته است. 

    چهاردهم فوریه سال ۲۰۲۰ مصادف با شصتمین سالگرد اولین انفجار هسته‌ای فرانسه که در صحرای الجزایر صورت گرفت بوده است. از نظر الجزایری ها مجموعه تحولات مربوط به این پرونده  که خسارات بسیاری بر مردم الجزایر تحمیل کرده است همچنان در حالت تعلیق بوده و باید حل و فصل شود تا روابط عادی بین فرانسه و الجزایر برقرار گردد و این امر مطالبه رسمی دولت و مردم الجزایر است. 

   " RIGGANE  "واقع در جنوب الجزایر و  محلی که آزمایش موشکی فرانسه در آن صورت گرفته است، شاهدی از یک جنایت ویرانگر انسانی علیه مردم بی گناه اینکشور بوده و به باور الاجزایری ها ، این فاجعه در سوابق جنایی فرانسه استعمارگر که مملو از جنایات و کشتار علیه مردم الجزایر می باشد ثبت و ضبط شده است. 

    پرونده انفجارات هسته‌ای فرانسه در منطقه " RIGGANE  " و نشر رادیواکتیو هایی که قربانیان بسیاری گرفته از جمله چهار پرونده  ملی و مطالباتی دولت الجزایر علیه فرانسه است که  نا کنون بین دو کشور مورد نزاع بوده است.

     "نقشه راه" ملی که یک برنامه سیاسی عمومی و اجرایی در سطح ریاست جمهوری الجزایر است ، توسط نمایندگان پارلمان اینکشور تصویب گردیده  و به یک اجماع همگانی علیه مستعمرات چی سابق الجزایر تبدیل شده است. 

    در سیزدهم فوریه سال ۱۹۶۰ فرانسه در منطقه  " RIGGANE  " در سرزمین الجزایر تحت استعمار و قیمومیت پاریس ، اولین آزمایش هسته‌ای خود را به نام GERBOISE BLEUE" "  (موش صحرایی آبی ) با یک بمب پلوتونیوم به قدرت انفجاری ۷۰ کیلو تن که سه الی چهار برابر قدرت بمب اتمی منفجر شده در هیروشیما بوده است ، انجام داد . تشعشعات رادیواکتیو این انفجار در سرتاسر آفریقای غربی و جنوب اروپا انتشار یافته است. 

    به گفته الجزایری ها انفجارات هسته‌ای فرانسه نمونه ای از جنایات چندش آور علیه حقوق بشر و محیط زیست صحراست که اثرات رادیو اکتیو آن همچنان باقی است.

     مقامات فرانسوی سه روز بعد از انفجار اعلام داشتند که سطح رادیواکتیو پخش شده بسیار پایین تر از استانداردهای امنیتی پذیرفته شده می باشد . لیکن مدارک خارج شده از سیستم طبقه بندی اینکشور در سال ۲۰۱۳  روشن می سازد که تشعشعات یادشده بسیار مهمتر از مواردی بوده که در زمان انفجار ابراز گردیده است و در سراسر غرب افریقا و جنوب اروپا نیز انتشار یافته است. 

    فرانسه تحت حکومت ژنرال دوگل، به قیمت کشتار و جنایت در الجزایر با انجام آزمایشات هسته ای خود در صحرای الجزایر به بمب اتمی دست یافت و تاوانی هم بابت این جنایات  خود نداد.

    البته همین اتفاقات  و انجام آزمایشات اتمی فرانسه ، در وضعیتی متفاوت در  جزایر مرجانی پلی نزی  واقع در اقیانوس آرام  صورت گرفت و پاریس بدلیل فضای ایجاد شده در افکار عمومی ، مجبور به پرداخت غرامت به مردم سرزمین ماورای  بحار شد.

    فرانسوی های استعمارگر معتقد هستند که نفت را در الجزایر کشف کرده و برای این مردم این کشور به جای گذاشته اند . همچنین  مدعی هستند که بعد از توافق با الجزایر و موافقت نامه  EVIAN اعمال خشونت بار بسیاری توسط جبهه آزادیبخش ملی الجزایر علیه فرانسوی های مقیم الجزایر صورت گرفته است. 

"موضوع پلوتونیوم و اورانیوم:"

در خصوص تولید ، استخراج و جداسازی ایزوتوپ ها در فرانسه ، گزارش سازمان سیا تاکید مینماید که تحقیق و توسعه در فرانسه ، به دلیل مشکلات فنی و عدم دسترسی به برخی از تجهیزات ، دچار تاخیر و عقب افتادگی شده بود. فرانسوی ها در ژوئیه سال ۱۹۵۸ به موضوع جداسازی شیمیایی دست یافته‌ بودند، لیکن تا ژانویه ۱۹۵۸ ، تولید کافی تامین نشده و پلوتونیوم نیز تنها در تابستان سال ۱۹۵۹ تامین و در اختیار صنعت هسته ای قرار می گیرد.

پس از آنکه فرانسه به تولید ملی اورانیوم نائل آمد و از واردات این عنصر مهم خلاص شد، ذخیره سازی  آن را در مناطق "FORES – GRARY و "VANDE'E – GROUSILLE و احتمالا در حوالی منطقه VICHY انجام داده بود. همچنین فرانسوی ها به منظور افزایش هرچه بیشتر اورانیوم خود، جستجو برای منابع بیشتر را در دستور کار قرار داده و در همین رابطه سرزمین های تحت سلطه افریقای غربی ، الجزایر و ماداگاسکار مد نظرقرار گرفته بودند. در این مرحله حدسیات در خصوص میزان ذخایر فرانسه حکایت از تقریباً ۱۰ هزار تن داشت که ظرفیت رسیدن به ۵۰ هزار تن و شاید هم یکصد هزار تن را برای خود فراهم کرده بود. 

"تولید پلوتونیوم:"

ساخت اولین رآکتور هسته‌ای فرانسه به نام  ZOE' "  " در سال ۱۹۴۸ ، اهادف نظامی و غیرنظامی را بدنبال خود داشت . لیکن تا سال ۱۹۵۲ طول کشید که سرانجام فرانسه تصمیم بگیرد که پلوتونیوم در مقادیر کافی به هدف تضمین جاه‌طلبی‌های برنامه نظامی خود را تهیه کند. 

گزارش سازمان اطلاعات  مرکزی امریکا ، "سیا " به جزئیات تولید و مکانهایی در MACOULE" " که دارای مجموعه های طبیعی اورانیوم  ، گازهای سرد کننده راکتورها و برنامه جداسازی شیمیایی بوده است اشاره می کند. 

اولین رآکتور  " G1"فرانسه از هفتم ژانویه سال ۱۹۵۶ و با قدرت ۴۰ مگاوات ترمال و مشابه راکتور امریکایی  BROOKHAVEN  " " فعالیت خود را آغاز کرد .  لیکن به دلیل مشکلات فنی تنها به ظرفیت ۳۵ مگاوات ترمان،  چرخش خود رسید وفعالیت خود را انجام داد .  بر اساس استانداردهای موجود تولید سالانه پلوتونیوم توسط راکتور نوع  " G1" حدود ۱۵ کیلوگرم بوده  ، لیکن به دلیل کارکرد این راکتور با کاهش سطح قدرت  ، تولید مورد انتظار به دست نمی آمد  . 
اولین صفحات سوخت  بین سال‌های ۱۹۵۶ تا ۱۹۵۷ در راکتور " G1"  نصب شدند و در دسامبر سال ۱۹۵۷ از راکتور خارج گردیدند . اولین ژنراتور آزمایشی نیز در راکتور " G1"  توسط شرکت برق فرانسه موسوم به "الکتریک دو فرانس " نصب شد که هدف آن تولید برق بود راکتورهای نوع G2"  " در سال ۱۹۵۸  و G3 " " در سال ۱۹۵۹ مدلهای مشاوره بودند که به کار گرفته شده و از طریق دی اکسید دو کربن تعدیل کننده فشار هوا،  خنک سازی می‌شدند. بدین ترتیب تولید فرانسه به مرز یکصد و پنجاه مگاوات ترمال رسید که در نتیجه آن ، تولید سالانه پلوتونیوم را به رقم ۴۰ کیلوگرم رسانده و هم زمان ۲۵ الی ۳۰ مگاوات برق نیز تولید می کرد. 

همانگونه که تشریح شد فرانسوی‌ها از ابتداء شروع فعالیت های خود  ، جاه طلبی های خود در زمینه تمایل داشتن به توسعه برنامه نظامی و نیز افزایش تولید انرژی الکتریسیته برای صنایع دوران بعد از جنگ خود را دنبال کردند  . کلنگ اولین نیروگاه هسته‌ای فرانسه در منطقه AVOINE " " واقع در شمال  " TCHINON"  به زمین زده شد و پیش‌بینی شده بود که در سال ۱۹۶۰ به تولید برق هسته‌ای دست یابند . نام راکتور نصب شده در این منطقه،   " EDF – 1"و ۶۰ مگاوات تولید نهایی داشت.  همچنین ساخت راکتور هایی با ظرفیت ۸۵۰ مگاوات نیز  از سال ۱۹۶۵ شروع شد.

لازم به توجه است که:

    آزمایشات هسته‌ای فرانسه در جزایر مرجانی MURUOA" " و FANGATAUFA" " در پلی نزی فرانسه واقع در اقیانوس آرام از سال ۱۹۶۶ تا سال ۱۹۹۶ با لغ بر یکصد و نود و سه آزمایش هسته‌ای بوده که  عوارضی را بر سلامتی مردم و محیط زیستی منطقه به جای گذاشته است. 

    مقامات فرانسوی از جمله وزیر اقتصاد دولت ماکرون ، آقای  " BRUNO LEMAIRE "به افکار عمومی کشورش اطمینان می دهد که  تردیدی نداشته باشید که انرژی هسته ای به منظور تامین نیازهای کشور،  رقابت‌پذیری فرانسه و استقلال در موضوع انرژی مردم فرانسه ، در دراز مدت ضروری و اساسی خواهد بود.  اعلام این موضوع در حالی است که در جامعه فرانسه منازعات و مشاجرات بسیاری بر سر انتخاب انرژی‌هسته‌ای یا بهره برداری از انرژی های تجدید پذیر وجود دارد.

    در همین حال فرانسه اعلام کرده است که در کوتاه مدت، درصدد است  از تولید ۷۰ درصد نیازهای انرژی در بخش هسته‌ای به رقم  ۵۰ درصد برای تولید برق برسد و برای آن سال ۲۰۲۸ را هدف گذاری کرده است. 

    پس از ۱۳ فوریه ۱۹۶۰ که آزمایش هسته‌ای فرانسه با موفقیت انجام شد،  تحقق هدف "صنعت هسته‌ای مستقل فرانسه از امریکا " صورت واقع بخود گرفت  . این امر در حالی بود که کلید  تاسیسات هسته‌ای بریتانیا در اختیار واشنگتن  قرار داشت.

    ژنرال دوگل در پیامی خطاب به PIERRE MESMER" " وزیر دفاع فرانسه اعلام کرده بود گه ، "آفرین (HOURRA) بر فرانسه. از امروز صبح، فرانسه به مراتب قوی تر، به مراتب با غرورتر و متکبرتر شده است. البته ۵ سال طول کشید (تا سال ۱۹۶۵ ) تا اینکه بمب اتمی فرانسه بر روی جنگنده های میراژ فرانسه سوار گردید . در آن دوران بمب افکن ها ، بمب های خود را در حال اوج گرفتن رها می‌کردند  ، در حالی‌که میراژهای ۴ فرانسوی با توقف و بی حرکتی در ارتفاع چند صد متری زمین  ، میتوانستند بمب های خود را رها و منفجر کنند تا اثر ویرانگری حداکثری داشته باشند . این روش با یک بمب واقعی در منطقه پلینزی فرانسه در اقیانوس آرام آزمایش شد. 

    از این مرحله به بعد ژنراال دوگل خواستار آن شد که سلاح با‌منشاء هسته‌ای فرانسه موسوم به" A" به سلاح با منشا هیدروژن، موسوم به‏  " H"ارتقا ‌یابد که به مراتب قدرت ویران گری شدیدتری داشت.

    در بیست و چهارم اوت سال ۱۹۶۸ و در چارچوب طرح  " CANOPUS "یک بمب H "" با قدرت ۲.۶ میلیون تن بر فراز جزیره مرجانی  " FANTAGOTA "در پولینزی و در حضور روبرت گالی وزیر دفاع فرانسه منفجر و آزمایش گردید.  از سال ۱۹۶۰ تا ۱۹۹۶که آخرین آزمایش بمب های فرانسوی انجام شد ظاهراً فرانسه  نزدیک به ۲۱۰ آزمایش سلاح هسته ای در پلینزی انجام داده است. 

     فرانسه در سال ۱۹۶۶ از شاخه نظامی ناتو خارج شد. هدف از این سیاست حفظ آزادی انتخاب در تصمیم برای شلیک سلاح هسته‌ای اعلام شده بود. در واقع فرانسه مدعی بود که برای حفظ امنیت اروپا لازم است که قدرت هسته‌ای مستقل و آزاد خود را داشته باشد زیرا به زعم  پاریس در صورت بروز جنگ،  اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی و پیمان ورشو در اروپا هماوردی در مقابل خود (امریکا و بریتانیا) مشاهده نمی کردند ، لذا فرانسه بر این اعتقاد بود که مطمئن نیست که دولت های آمریکا و بریتانیا قبول نمایند که در صورت تهاجم نیروهای پیمان ورشو ، مردم خود را فدای دفاع از اروپا کنند. 

     فرانسه در خصوص رویارویی احتمالی با پیمان ورشو ، خط قرمزی برای خود مشخص کرده بود که تاکید بر داوطلبانه بودن داشت و از این رهگذر  فرماندهان نظامی و استراتژیست‌های شوروی را دچار تردید می نمود  . وضعیت فرانسه تداعی این سوال و جواب را به ذهن متبادر را می‌کرد که : 
از چه زمان و لحظه ای رئیس جمهور فرانسه تخمین خواهد زد که منافع حیاتی کشور در شرایطی قرار گرفته که حمله هسته‌ای توجیه پذیر است ؟پاسخ به این سوال در زمان ژنرال دوگل حاکی از آن بود که هیچکس شک و تردید به خود راه ندهد که اگر شرایط ناامیدکننده قلمداد شود دکمه هسته‌ای را خواهد فشرد.

"جداسازی ایزوتوپ ها:"

اولین تلاشها و مطالعات روی موضوع جداسازی ایزوتوپ ها در فرانسه در سال ۱۹۵۵ و در منطقهSACLAY""  آغاز و دو مرکز مطاالعاتی برای این موضوع در سال ۱۹۵۷ احداث شد. اولین طرح مورد مطالعه در منطقه SACLAY " " شامل تست  مراحل دوازده گانه آزمایش انتشار گازهای مزاحم بود که هم به صورت لوله ای و هم به صورت" FLAT "و مستقیم در بوته آزمایش قرار گرفت. 

طرح مطالعاتی دوم ‌در " SACLAY "  دربرگیرنده شانزده مرحله پروتکلی سلولهای نوع طراحی شده برای اولین " Full – Scale Plans" بوده است . در سال ۱۹۵۷ مشخص گردید که کمیساریای انرژی اتمی و انرژی های جایگزین در فرانسه  ‏ " CEA "بودجه ای بالغ بر ۲۵ میلیارد فرانک فرانسه (حدود ۷۱ میلیارد دلار)  برای پروژه ای  جهت ایجاد مرکز دیگری به منظور جداسازی ایزوتوپ ها در اختیار داشته است . فرانسه در این پروژه قصد داشته به عنوان شریک با مجموعه "  EUROATOM "  و اروپا انجام برساند ،  در حالیکه ایتالیایی ها  پیش از آن با مبلغی حدود ۲۰ میلیون دلار تمایل خود را برای مشارکت و حضور در پروژه  یاد شده  ابراز داشته بودند. 

 بنابراین فرانسه در سال ۱۹۵۸ تصمیم گرفت به تنهایی و در منطقه PIERRELATTE " " واقع در فاصله در دو نیروگاه برقی آبی نزدیک منطقه  " RHONE" ، پروژه مربوط به جداسازی ایزوتوپ های خود را به اجرا در آورد ودر مجموع ۵۵ میلیارد فرانک فرانسه معادل تقریبی ۱۵۰ میلیون دلار هزینه این پروژه نمود. 
"پیش بینی ها در خصوص زمان اولین آزمایش هسته‌ای فرانسه : "بر اساس تمامی داده های قابل  دسترسی ،  فرانسه تصمیم داشته است که طی ۴ تا ۵ سال به سلاح هسته‌ای دست یابد و به منظور تحقق این هدف کمیساریای انرژی اتمی در هماهنگی با وزارت دفاع ملی این کشور و  تعیین آقایLOURAN" " که مرکز مطالعات  BRUYERE – le – CHATTEL" " در نزدیکی منطقه  " ARPAJON"را اداره می کرد ، ایشان را مأموراجرای پروژه کند. 

بر اساس گزارشات موثق مرکز مطالعات فوق‌الذکر ، از نظر تئوری و اجرا  ، مطالعات مربوط به انفجارات هسته‌ای و آماده سازی نوع سلاح هسته‌ای را به عهده داشته است  . بر پایه تقسیم کار به عمل آمده بخش مربوط به "پودر ها " و مدیریت مطالعات و ساخت بمب  DEFA""  ، واقع در منطقه "   "FORT d'ISSY مسئولیت مطالعه مربوط به "چاشنی های انفجاری"  و بخش مربوط به مطالعات "شیمی"  در منطقه" ST -CLOUD  " واقع شده بودند  . 
در طراحی پروژه و برنامه هسته‌ای فرانسه پروفسور " PAUL – CHANSON  " عنصر کلیدی بوده است.  با تمام این اوصاف بزرگترین مرکز مطالعات برنامه هسته‌ای فرانسه همچنان در منطقه SACLAY" " قرار داشته ، ضمن آنکه مرکز  VAUJOURS" " واقع در غرب پاریس که توسط مهندس  " BARGUILLEL" اداره می شود نیز جایگاه خود را دارا بوده است. 

بر پایه اطلاعات سازمان سیا ، عواقب سیاست های بین المللی ژنرال دوگل، وی را به سمت انتخاب سلاح هسته‌ای سوق داد. لیکن این گزینه با مشکلات گوناگونی از جمله جداسازی پلوتونیم های کثیف و آلوده از یکدیگر روبرو بود .  دو گل پس از آنکه در سال ۱۹۵۸ به قدرت رسید ، دلمشغولی های خود را برای اینکه فرانسه هرچه زودتر هسته‌ای شود ابراز نموده بود .  لیکن مشکل دستیابی به   U- 235که احتمالا می باید امریکا و یا بریتانیا در اختیار فرانسه قرار می دادند ،  این ذهنیت را به وجود آورده بود که اولین سلاح چگونه آماده انفجار خواهد بود. 

موقعیت دیپلماتیک فرانسه در آن دوران که به مثابه قرار گرفتن یک کشور بین دو بلوک  قدرت جهانی بود ،  انطباقی با قرار گرفتن در کنار موضع ایالات متحده نداشت و در مغایرت با مواضع اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی قرار داشت و لذا در سال ۱۹۵۹ سیاست فرانسه بر این سیاق قرار گرفت که بین سازمان آتلانتیک شمالی و بلوک شرق قرار گیرد. 

همانگونه که گفته شد اولین آزمایش هسته ای فرانسه در سال ۱۹۵۹ در منطقه صحرا در شمال افریقا انجام شد . مسولیت مرکز هسته‌ای فرانسه در " SAHARA" به عهده یک سرهنگ نیروی هوایی ارتش فرانسه که تحت فرماندهی ژنرال " CHARLES – AILLERET " خدمت می‌کرد ، قرار داشت.  انتخاب منطقه   SAHARA""  هم به این دلیل بود که در نزدیکی آن فرودگاهی در منطقه   "AOULEF " واقع شده بود که می توانست در تامین و رساندن ملزومات و پرسنل نظامی نقش اساسی داشته باشد. 

"شرایط ژئوپلیتیک فرانسه در ماه های منتهی به اولین آزمایش هسته‌ای این کشور: " 

در ۱۳ فوریه سال ۱۹۶۰ و در ساعت هفت و بیست و چهار دقیقه به وقت پاریس با حضور ژنرال دوگل اولین آزمایش هسته ای فرانسه در چارچوب طرح "GERBOIS BLEUE" انجام شد و  بدین ترتیب فرانسه به باشگاه قدرتهای هسته‌ای پیوست که شامل اعضای دیگری همچون ایالات متحده ،  بریتانیای کبیر و اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی می شد. به دلیل اشراف واحاطه ای  که امریکا و  شوروی طی سال های متمادی در تکنولوژی هسته‌ای بدست آورده و آن را در انحصار خود قرار داده بودند فرانسه با تأخیر به این جمع پیوست.

برنامه هسته ای  فرانسه که جاه‌طلبی‌های دوگل در دور شدن از سازمان پیمان آتلانتیک شمالی "ناتو" را تایید می‌کرد ، تاثیر فابل ملاحظه‌ای در ژئوپولیتیک اروپا و جهان داشت ، لیکن این  ظرفیت هسته‌ای چیزی نبود که بتواند جایگزین ناتو گردد و  ناتو همچنان برای بسیاری از کشورها بهترین روش و ابزار  برای مقابله با یک حمله احتمالی پیمان ورشو محسوب می‌شد. 

بر پایه نظریات کارشناسان اطلاعاتی، اگر چه برنامه هسته‌ای فرانسه استقلال استراتژیک این کشور در مقابل امریکا را تقویت می کرد و به طرز چشمگیری تشعشعات علمی پاریس در جهان را افزایش می داد لیکن فرانسه از این رهگذر موفق نگردید که قدرت سخت افزاری خود را نزد مستعمرات خویش افزایش دهد. 

توجه به گزارش رادیو قاهره در خصوص آزمایش هسته‌ای فرانسه که آن را با کمک به اسرائیل برای اتمی شدن معادل آن رژیم ، ساخته بود و تهدیدات سخنگوی اتحادیه عرب در خصوص اقدامات سیاسی و اقتصادی در روابط با فرانسه ، از جمله برخی از بازتاب‌های افکار عمومی در قبال اولین آزمایش اصلی فرانسه  را نشان داد. از طرفی بیشتر کشورهای آفریقای جنوبی نیز با این تحرک فرانسه مخالفت کردند.  در جریان برگزاری اجلاس سران  افریقا در مراکش در ژانویه سال ۱۹۵۹ مخالفت ها و محکومیت های سیاست فرانسه به گوش رسید.  قوام نکرومه رئیس جمهور تانزانیا با تشکیل کابینه دولت خویش در سی ام دسامبر همان سال در صدد اتخاذ اقدامات جدید علیه فرانسه برآمد. 

برنامه هسته‌ای فرانسه بسیار پر هزینه از آب درآمده بود  و در اثر  آن عوارض سنگین محیط زیستی به جای ماند  . بر پایه گزارش کمیساریای عالی انرژی اتمی فرانسه در سال ۱۹۶۰  و در اثر آزمایش هسته‌ای این کشور، منطقه ای به عمق یکصد و پنجاه کیلومتر آلوده تشعشعات هسته‌ای شده بود. ارتش ایالات متحده  برنامه هسته ای فرانسه را به باد انتقاد گرفت ، زیرا معتقد بود که فرانسه با این سیاست خود باعث می شود که سایر کشورها نیز به تبعیت از این کشور اقدام کنند.  سرگرد  " WARNER – FARR " درگزارش خود به مرکز مبارزه علیه تکثیر سلاح هسته‌ای ‏USAF"" در ارتش امریکا خاطر نشان کرده بود که :

"توسعه علوم و فناوری های هسته‌ای در فرانسه و اسرائیل طی دهه  پنجاه میلادی شدیداً به هم نزدیک و مرتبط بوده است و کارشناسان بسیاری از اسرائیل در جریان آزمایشات هسته‌ای فرانسه حضور داشته و اسرائیلی ها بدون هیچ گونه مشکل و ممانعتی به اطلاعات انفجارات هسته‌ای فرانسه دسترسی داشتند."

پنج ماه پس از اولین آزمایش هسته‌ای فرانسه  ، اتحاد جماهیر شوروی سابق، ارتباطات خود را در زمینه مطالعات فضایی با فرانسه قطع کرد و بدین صورت نسبت به آزمایش و برنامه هسته‌ای فرانسه عکس العمل نشان داد. موضوع مطالعات و رصد مطالعات فضایی از پایان سال ۱9۵۸ بین شوروی امریکا و بریتانیا برقرار شده بود. متعاقباً شوروی تلاش های متعددی برای بهبود و بالا بردن سطح آزمایش های بمب های قوی تری که قبلاً آزمایش نکرده بود انجام داد از جمله بمب های موسوم به" TSAR"  با قدرت ۵۰ مگاتن معادل ۵۰ هزار کیلو تن را  در منطقه    " Novaya – Zembya"منفجر شد.

در پی اتحاد جماهیر شوروی سابق ، ایالات متحده نیز برنامه آزمایشات هسته‌ای خود را از سر گرفت و از آوریل ۱۹۶۲ تا نوامبر همان سال حدود ۴۰ انفجار اتمی انجام داد که قدرت دو بمب  از نوع  H" " آن معادل ۷.۴۵ مگاتون و ۸.۳ مگاتون بوده است. 

جمهوری خلق چین نیز در ۱۶ اکتبر سال ۱۹۶۴ برنامه هسته ای خود را با بمب هایی از نوع "۵۹۶ - A" با قدرت انفجاری ۲۲ کیلو تن آغاز و سپس در ۱۷ ژوئن سال ۱۹۶۷ بمب‌هایی از نوع ‏H6" " با قدرت انفجاری ۳.۳ مگاتون را  آزمایش کرد. 

در خاتمه می توان به این جمع بندی رسید که فرانسه با انتخاب توسعه سلاح های هسته ای این فرصت را یافت که به خودمختاری وسیعی در مقابل ناتو دست یابد. هرچند این شرایط باعث نشد که جایگزینی برای ناتو که مورد توجه بسیاری از کشورها بوده و آن را بهترین راه حل می‌دانستند نائل شود. البته برنامه هسته‌ای فرانسه همچنان که گفته شد با هزینه بسیاری تدارک و پر هزینه تر از برنامه اتمی  آلات متحده و بریتانیا بود و در اثر آن قاره اروپا و ناتو به سمت نوعی سردر گمی امنیتی – نظامی سوق داده شد. 

توان هسته ای فرانسه، در ابتدا جلوه و پرستیژی برای ژنرال دوگل و فرانسه به همراه داشت و ضمن آن  موجبات ستیز و چالش با ایالات متحده و اتحاد جماهیر شوروی را نیز فراهم ساخت. از نظر ژنرال دوگول، فرانسه و ایالات متحده در رقابت برای رهبری اروپا درگیر بودند و بسیاری از سیاست های این دو کشور هنگامی که موضوع رهبری اروپا مطرح می شود در تعارض قرار می گرفتند. بالاخره این که به عقیده تحلیلگران سازمان اطلاعاتی مرکزی امریکا، موفقیت اصلی برنامه نظامی هسته‌ای فرانسه و همزمان با آن، توسعه هسته ای غیرنظامی این کشور باعث شد که اقتصاد فرانسه در بین سی کشور شکوفای جهان قرار گیرد.

منبع:http://www.irdiplomacy.ir/fa/news/1998110/

+ نوشته شده در چهارشنبه بیست و ششم آذر ۱۳۹۹ ساعت ۷:۱۸ ب.ظ توسط aliroshanzadehizmara  | 

اخبار جهان=26-9-99=2

اردوغان: آمریکا ترکیه را تحریم کرد که وابسته بمانیم اما ما پیشرفته‌تر خواهیم شد

رییس جمهوری ترکیه افزود: شکر خدا ترکیه خیلی وقت است که دیگر از نقطه آسیب پذیری در برابر تحریم‌های این چنینی عبور کرده است و با این تحریم‌ها حرکت کشور متوقف نمی‌شود.

"رجب طیب اردوغان" رییس جمهوری ترکیه در واکنش به تحریم صنایع نظامی این کشور از سوی آمریکا گفت : هدف از این تحریم‌ جلوگیری از روند رو به  پیشرفت ترکیه در صنایع نظامی بومی و وابسته کردن دوباره این کشور به آمریکاست.

به گزارش عصرایران به نقل از خبرگزاری آناتولی، اردوغان که در واکنش به تحریم اخیر این کشور از سوی آمریکا به بهانه خرید سامانه دفاع ضدهوایی اس400 روسی سخن می‌گفت، افزود: در واکنش به این تحریم دولت ترکیه سرعت روند رو به رشد صنایع نظامی بومی خود را افزایش خواهد داد.

عکس: خبرگزاری آناتولی

اردوغان: آمریکا ترکیه را تحریم کرد که وابسته بمانیم اما ما پیشرفته‌تر خواهیم شد

او گفت:" با تحریم امروز، گام‌های خود را در جهت ایجاد یک صنعت دفاعی در تراز اول جهانی در تمامی زمینه‌ها تسریع خواهیم کرد."

رییس جمهوری ترکیه افزود: شکر خدا ترکیه خیلی وقت است که دیگر از نقطه آسیب پذیری در برابر تحریم‌های این چنینی عبور کرده است و با این تحریم‌ها حرکت کشور متوقف نمی‌شود. البته به طور طبیعی مشکلاتی پیش خواهد آمد اما با هر مشکلی دریچه‌ای به سوی راه حل باز خواهیم کرد. "

رییس جمهوری ترکیه همچنین از ساخت یک سامانه موشکی دفاع ضدهوایی پیشرفته بومی در این کشور به نام " حصار-A   "  و آزمایش موفق آن در 11 دسامبر (5 روز پیش) خبر داد.

ایالات متحده آمریکا اخیرا به بهانه خرید سامانه دفاع ضدهوایی اس 400 روسی از سوی ترکیه، حوزه ریاست صنایع نظامی ترکیه را تحت تحریم قرار داد.

آمریکا و ترکیه دو متحد عضو ناتو محسوب می‌شوند و پس از ایالات متحده آمریکا، ارتش ترکیه دومین نیروی نظامی بزرگ در اختیار ناتو محسوب می‌شود.


منبع:https://www.asriran.com/fa/news/761006/

چین در آمریکای لاتین چه می‌کند؟

مقامات منطقه‌ای هشدار دادند که کنار آمدن با چین به عنوان یک شریک اقتصادی اصلی و سیاسی برای بسیاری از کشورها دشوار یا ناراحت کننده است.

"دونالد ترامپ" در طول دولت 4 ساله خود صراحتا به آمریکای لاتین اعلام کرد: با چین تجارت نکنید!

پکن بیشتر از همیشه تسلط خود را بر مناطق سرشار از منابع غنی آمریکای لاتین افزایش داده است و در این شرایط "جوبایدن" رئیس‌جمهور منتخب آمریکا خود را برای ورود به کاخ سفید آماده می‌کند. کشورهای آمریکای لاتین پیشتر حیاط خلوت سیاسی ایالات متحده آمریکا محسوب می‌شدند.

رویترز در گزارشی به موضوع نفوذ چین در آمریکای لاتین در دوران ترامپ و مواجهه بایدن با این مسئله در دولت جدید پرداخته است.

به گزارش عصر ایران، مصاحبه رویترز با مقامات و مشاوران فعلی، پیشین و تجزیه و تحلیل داده‌های تجاری در دوران ریاست جمهوری ترامپ نشان می‌دهد که نفوذ ایالات متحده در آمریکای لاتین کم شده و چین در این ناحیه از آمریکا پیشی گرفته است.

این موضوع برای بایدن یک چالش است. بایدن متعهد شده که پس از سال‌ها سیاستِ "اول آمریکا"ی ترامپ، نقش رهبری جهانی را به واشنگتن بازگرداند و گفته است سقوط نفوذ ایالات متحده در آمریکای لاتین تهدیدی برای امنیت ملی کشور آمریکا محسوب می‌شود. سیاست "اول آمریکا" به موضع‌گیری سیاست خارجی در ایالات متحده اشاره دارد که به طور کلی بر انزواگرایی آمریکا تاکید می‌کند.

یک کامیون دانه‌های سویا را در "کیسه‌های سیلو" در یک زمین کشاورزی در "چیویل کوی" در حومه "بونس‌ایرس" آرژانتین  جمع می‌کند. چین خریدار شماره یک سویا از آرژانتین است. 8 آوریل 2020/ عکس: رویترز

رشد چین در آمریکای لاتیم در دولت ترامپ

 

بایدن حدود 9 ماه پیش به یک از فصل‌نامه آمریکایی گفت: بی‌توجهی و بی‌تدبیری ترامپ در آمریکای لاتین و کارائیب در روز اول دولت من پایان می‌یابد. با این وجود مدت‌ها پس از این مصاحبه، تیم بایدن حاضر به اظهار نظر بعدی در این باره نشد.

رویترز نوشت:  اجرای این تعهد آسان نخواهد بود.

چین 2 سال پیش با پیشی‌گرفتن از ایالات متحده آمریکا به بزرگترین شریک تجاری کشورهای لاتین بدل شد. (بدون احتساب مکزیک). این کشور آسیایی با سرعت و اشتیاق تجارت مس "آندز"، دانه‌های کشاورزی در آرژانتین و گوشت برزیل را با سرعت و اشتیاق از آن خود کرد. کشورهای آندز یا "آندی" به چند کشور آمریکای جنوبی گفته می‌شود که بخشی از مساحت آن کشورها در محدوده رشته کوه "آند" قرار دارد.

پکن در مقابل با سرمایه‌گذاری و کمک به شکل وام‌های کم بهره از گسترش پروژه‌های انرژی، مزارع خورشیدی، بندر، بزرگراه‌، سد و خطوط راه‌آهن در کشورهای آمریکای لاتین حمایت کرده است.

"خورخه کوییروگا" رئیس‌جمهور سابق بولیوی در اوایل سال جاری طی مصاحبه‌ای با رویترز در "لاپاز" پایتخت این کشور گفت که چین در کنار برزیل مهمترین شریک تجاری این کشور است.

"کوییروگا" افزود: مردم از من می‌پرسند کدام‌ یک را ترجیح می‌دهم، ایالات متحده آمریکا یا اروپا؟ من می‌گویم برزیل.

او گفت: در پاسخ به دومین شریک تجاری، نظر من چین است. "این واقعیت آمریکای جنوبی است".

چین در آمریکای لاتین چه می‌کند؟

ترامپ هیچ علاقه‌ای نشان نمی‌داد

 میلیاردها دلار چین برای کشورهای در حال ظهورِ بدهکار، رگه‌های اساسی و حیاتی  ایجاد کرده و این نیاز با توجه به همه‌گیری ویروس کرونا بیشتر شده است.

یکی از مقامات دولت آرژانتین در این باره به رویترز گفت: فکر می‌‌کنم علاقه چین به آرژانتین از علاقه از علاقه آمریکا به آرژانتین بیشتر است.

___________________________________________________________________________________

از نگاه بسیاری از کشورهای منطقه دولت ترامپ کاری بیش از خط ونشان با انگشت اشاره به همتایان آمریکای لاتین خود برای نزدیک شدن به چین انجام نداده است.

_______________________________________________________________________

وی افزود: "ترامپ هیچ علاقه‌ای به این موضوعات نشان نداد و امیدوارم بایدن نیز همین کار را کند".

اکنون چین شریک تجاری شماره یک برزیل، شیلی، پرو، اروگوئه و دیگر کشورهای آمریکای جنوبی است و در تجارت با آرژانتین از آمریکا پیشی گرفته است.

براساس تجزیه و تحلیل تجاری از پایگاه "کام‌ترید" سازمان ملل، تجارت چین با منطقه آمریکای جنوبی در سال 2019 به بیش از 223 میلیارد دلار رسید. تجارت آمریکا و کشورهای منطقه در همان سال بیش از 198 میلیارد دلار برآورد شد. آمار مربوط به کشور مکزیک در این تبادلات ذکر نشده است.

اگر آمار تجاری کشور مکزیک را در این تعاملات تجاری لحاظ کنیم، حجم تعاملات ایالات متحده آمریکا با کشورهای آمریکای جنوبی افزایش می‌یابد.

از نگاه بسیاری از کشورهای منطقه دولت ترامپ کاری بیش از خط ونشان با انگشت اشاره به همتایان آمریکای لاتین خود برای نزدیک شدن به چین انجام نداده است.

"مارک فایراشتاین" که به "باراک اوباما" رئیس‌جمهور سابق مشاوره می‌داد، در این باره گفت: عدم تعامل ترامپ و خروج او بلوک پیمان تجاری "ترنس- پسفیک" خلایی را در این منطقه ایجاد و چین سریعا آن را پر کرد. او گفت: بایدن باید این موضوع را تغییر دهد.

فایراشتاین افزود: کاری که ترامپ کرده این است که چین شریک بهتری به نظر می‌رسد و همه اینها تغییر خواهد کرد.

مزیت استراتژیک

به گفته این تحلیلگر و مشاور پیشین کاخ سفید، بایدن دموکرات اولویت بیشتری برای آمریکای لاتین قائل خواهد شد و این موضوع با بهبود بیماری همه‌‌گیر کرونا و از سرگیری روابط با اروپا و آسیا بیشتر شبیه یک تردستی در روابط خارجی آمریکا می‌ماند.

"جنت ناپولیتانو" وزیر سابق امنیت داخلی در دوران اوباما در باره تجربه‌ کاری‌اش با بایدن گفت که رئیس جمهور منتخب "داشتن روابط بسیار قوی در سراسر آمریکای مرکزی و جنوبی را مزیت استراتژیک می‌داند".

به گفته بسیاری از کارشناسان، بایدن هشدارهای مشابه ترامپ را برای نزدیکی کشورهای آمریکای لاتین به چین ادامه خواهد داد اما او احتمالا این کار را با انگیزه‌های مالی بیشتر و بازگشت به کمک‌های بشردوستانه که ترامپ بسیاری از آنها را قطع کرده است؛ ادامه خواهد داد.

"بنجامین گدان" یکی از مقامات سابق شورای امنیت ملی در زمان اوباما و یکی از محققان کنونی مرکز تحقیقاتی "ویلسون" می‌گوید: دولت بایدن وابستگی بازارهای آمریکای جنوبی به چین را تشخیص داده و تلاش دارد با انرژی و سخاوت بیشتر در این زمینه برنامه‌ریزی کند.

دیپلماسی اقتصادی

چین در هنگام شیوع همه‌گیری کرونا، فرصت‌ را غنیمت شمرد و روابط خود در سراسر آمریکای لاتین را عمیق کرد. این کشور با ارسال تجهیزات پزشکی مانند "ونتیلاتور" و ماسک به مبارزه با "کووید-19" در این کشورها رفت.

دولت آرژانتین در ماه‌های اخیر اعلام کرد که در ابتکارات جدید و گسترده برای آزمایش واکسن، افزایش مبادله ارزی، همکاری در امور فضایی و برگزاری دوره‌ی مطالعات نظامی برای دانشجویان کالج دفاع ملی با چین همکاری می‌کند.

"مارگارت مایرز" مدیر برنامه‌های چین در آمریکای لاتین در گفت‌و‌گویی گفت: در حالیکه اعطای وام از سوی چین کمی افت کرده است اما فایننس‌های تجاری بانک‌ها به کشورهای آمریکای لاتین هنوز وجود دارند.

وی با اشاره به وام 2.4 میلیارد دلاری بانک "اگزیم" چین به کشور اکوادور افزود: دیپلماسی اقتصادی چین چه از طریق تجارت و از چه از نظر مالی درهای بزرگی را در این مناطق باز کرده است.

به نظر می‌رسد ایالات متحده در ماه‌های منتهی به انتخابات ریاست‌جمهوری ماه گذشته در مورد روابط خود با کشورهای آمریکای لاتین تغییر مسیر داده و برای رقابت با چین تلاش کرده است. تلاشی که بسیاری آن را دیرهنگام عنوان می‌کنند.

"فرانسیس فانون" دستیار وزیر امورخارجه در امور منابع، که به تازگی از برزیل، شیلی، اکوادور و پاناما بازگشته است در این باره گفت: خطر بیمار همه‌گیری کشورهای منطقه را به سمت شرکایی مانند چین در شرق سوق داده است.

منبع:https://www.asriran.com/fa/news/760825/

 

+ نوشته شده در چهارشنبه بیست و ششم آذر ۱۳۹۹ ساعت ۵:۴۴ ب.ظ توسط aliroshanzadehizmara  | 

✅ آذربایجان #تورکی سین‌ده ایش گۆچ‌لَرین آدلاری=گون سسی

‍ ✅ آذربایجان #تورکی سین‌ده ایش گۆچ‌لَرین آدلاری


🔺فرشباف :
⁦✴️⁩ایلمک‌چی/İlməkçi
✴️ایلمک‌سالان/İlmək salan

🔺فروشنده :ساتؽجؽ/Satıcı
🔺فروشندگی :ساتؽجؽ‌لؽق/Satıcılıq
🔺فروشنده ی دوره گرد :چرچی/Çərçi
🔺دست فروش : الده ساتان/Əldə satan

🔺خواننده :
✴️اوْخوجو/Oxucu
✴️اوْخویان/Oxuyan

🔺نوازنده :چالغؽ‌چؽ/Çalğıçı

🔺نور پرداز :اؽشؽق‌چؽ/Işıqçı

🔺نویسنده :
✴️یازار/Yazar
✴️یازان/Yazan
✴️یازؽ‌چؽ/Yazıçı

🔺ناشر :یایؽن‌جؽ/Yayıncı

🔺نامه رسان،پست چی: چاپارچؽ/Çaparçı

🔺نانوا،شاطر :
✴️چؤرک یاپان/Çörək yapan
✴️چؤرک‌چی/Çörəkçi

🔺شاعر :قوْشقوچو/Qoşquçu
*معنی قوْشقو/Qoşqu : شعر

🔺زبانشناس: دیل‌چی/Dilçi

🔺زرگر :
✴️آلتؽن‌چؽ/Altınçı
✴️قویومجو/Quyumcu

🔺رنگرز:بوْیاق‌چؽ/Boyaqçı
🔺کفاش :
⁦✴️⁩آیاق قابؽ‌چؽ/Ayaq qabıçı
⁦✴️⁩باشماق‌چؽ/Başmaqçı

🔺تراشکار :یوْنتوجو/Yontucu
🔺تراشکاری:یوْنتوجولوق/Yontuculuq

🔺آهنگر :دمیرچی/Dəmirçi

🔺شاگرد آهنگر که کارش کوبیدن پتک است :
باسقانچؽ/Basqançı

🔺خیاط :
⁦✴️⁩پالتار تیکن/Paltar tikən
⁦✴️⁩تیکیش‌چی/Tikişçi
🔺خیاطی:تیکیشچی‌لیک/Tikişçilik
🔺خیاط برشکار


🔺کارگر: ایشچی/İşçi
🔺کشاورز:
⁦✴️⁩اکینچی/Əkinçi
⁦✴️⁩چؤلچۆ/Çölçü
⁦✴️⁩تارلاچؽ/Tarlaçı

✴️باغ‌مانجؽ/Bağmancı
⁦✴️⁩باغ‌چؽ/Bağçı

🔺کارمند :
✴️ایش آشؽران/İş aşıran
✴️ایش گؤرن/İş görən

🔺کارشناش: ایش‌بیلَن/İş bilən

🔺قاضی :
⁦✴️⁩یارقؽج/Yarqıc
✴️یارقؽچؽ/Yarqıçı
*یارقؽ/Yarqı: قضاوت

🔺وکیل:تاوسان/Tavsan

🔺بازرس: باخمان/Baxman

🔺معلم :اؤیرتمن/Öyrətmən

🔺راننده : سۆرۆجۆ/Sürücü

🔺بازیگر ،بازیکن(مثل فوتبال):اوْیونچو/Oyunçu

🔺کارگردان : یؤنَلدیجی/Yönəldici

🔺بازرگان،تاجر،بازاری :آل وئرچی/Al verçi

🔺آشپز :آشچؽ/Aşçı

🔺لوله کش :
✴️بوْروچو/Boruçu
✴️آخلؽمچؽ/Axlımçı

🔺خبرنگار :‌ساوامَن/Savamən
*معنی ساو :خبر،پیام

🔺گوینده :
⁦✴️⁩دئییجی/Deyici
⁦✴️⁩دانؽشمان/Danışman

🔺حسابدار :سایمان/Sayman

🔺نگهبان :
✴️بکچی/Bəkçi
✴️گزمه/Gəzmə
⁦✴️⁩گؤزتچی/Gözətçi

🔺مترجم :
✴️تئلمان/Telman
⁦✴️⁩دیلمانج/Dilmanc
⁦✴️⁩چئویرمن/Çevirmən

🔺پژوهشگر،محقق:
⁦✴️⁩آراشدؽرؽجؽ/Araşdırıcı
⁦✴️⁩آراشدؽرمان/Araşdırman

🔺غواص : دالغؽج/Dalğıc

🔺خلبان : اوچمان/Uçman

🔺جنگلبان : مئشچی/Meşəçi

🔺دربان : قاپؽچؽ/Qapıçı

آزربایجان تۆرکجه‌سینده ایشلج‌لرین آدلارؽ📖📚

🔺وسیله،اشیا :ایشلج/İşləc

🔺تلوزیون :
⁦✴️⁩گؤزگۆن/Gözgün
✴️ایزلج/İzləc
✴️باخؽشقا/Baxışqa

🔺رادیو :
✴️دینلج/Dinləc
✴️سَسگین/Səsgin

🔺آنتن :
✴️آلؽجؽ/Alıcı
✴️دویارغا/Duyarğa
✴️اویارقا/Uyarqa

🔺ماهواره ی خانگی :اویدو آلؽجؽ/Uydu alıcı

🔺ماهواره ی فضایی :
✴️اویدو/Uydu
✴️آیسال/Aysal

🔺ماشین حساب :
✴️سایؽجؽ/Sayıcı
✴️ایشلنگج/İşləngəc

🔺کامپیوتر :‌بیلگی سایار/Bilgi sayar

🔺لب تاپ :
دیز اۆستۆ بیلگی سایار/Diz üstü bilgi sayar

🔺گوشی تلفن :قوْنوشقاج/Qonuşqac

🔺تلفن همراه :
✴️قوْنوشقاج/Qonuşqac
✴️یانلؽجا/Yanlıca

🔺یخچال :
✴️سوْیودوجو/Soyuducu
✴️بوز دوْلابؽ/Buz dolabı

🔺فریزر :
⁦✴️⁩دوْندوروجو/Dondurucu
⁦✴️⁩بوزلاق/Buzlaq

🔺ماشین لباسشویی :‌ یویوجو/Yuyucu

🔺ماشین ظرفشویی :قاب یویوجوسو/Qab yuyucusu

🔺کمد،کابینت : ایچ‌قاب/İçqab

🔺اجاق گاز :
✴️اوْجاق/Ocaq : کلمه ای تورکی به معنی دیگدان،آتشدان است
⁦✴️⁩اؽسؽندؽرؽجؽ/Isındırıcı
⁦✴️⁩ایسلیم/İslim

🔺بخاری :
⁦✴️⁩سوْبا/Soba
⁦✴️⁩اوْدلوق/Odluq

🔺بخاری هیزمی :پۆنج/pünc

🔺سشوار: ساچ قورودوجوسو/Saç quruducusu

🔺آیینه :️
⁦✴️⁩گؤزگۆ/Gözgü
⁦✴️⁩اؤز گؤرن/Öz görən

🔺ارتفاع سنج: هۆندۆرلۆک اؤلچن/Hündürlük ölçən
* هۆندۆرلۆک/Hündürlük :ارتفاع

🔺ترازو :
✴️آغؽرلؽق اؤلچن/Ağırlıq ölçən
✴️تارتان/Tartan از مصدر تارتماق/Tartmaq به معنی وزن کردن
✴️تارتاغان/Tartağan

🔺مترسنج: ️بوْی اؤلچن/Boy ölçən

🔺فرش،قالی :
✴️دؤشمه/Döşəmə
✴️یایقؽ/Yayqı

🔺قالیچه: خالچا/Xalça

🔺پتو،موکت،روفرشی،هر گونه زیر انداز و نظیر آن : ✴️دؤشنک/Döşənək
✴️دؤشنه‌جک/Döşənəcək

🔺رنده :
⁦✴️⁩سۆرتکج/Sürtkəc
⁦✴️⁩دوْغرایؽجؽ/Doğrayıcı
✴️یوْناق/Yonaq


منابع (قایناق‌لار)📚
نسیم خانیم
1.فرهنگ فارسی-تورکی شاهمرسی✍️پرویز زارع شاهمرسی
2.فرهنگ تورکی-فارسی داشقؽن ✍️پروفسور علی داشقؽن
3.فرهنگ فارسی-آزربایجانی اختر✍️طاهره صاریخان خلجانی


@gunsesiorg

👈🏻آیا میدانستید اولین #شعر نو در ایران ، شعر #تورکی است و نه فارسی!

اولین شاعر سراینده شعر نو در ایران حبیب ساهر با شعر ترکی بوده اما همگان فکر میکنند که نیما یوشیج اولین شعر نو را گفته است.

حبیب ساهر به سه زبان ترکی ، فارسی و فرانسه مسلط بود و پدر شعر نو در ایران است.
حبیب ساهر،دراردیبهشت ماه ۱۲۸۲ شمسی درتبریز به دنیا آمد، پدربزرگ وی مدتی قبل همراه با خانواده از روستای «ترك» میانه به تبریز مهاجرت کرده بود.


بیزیم توركو شیرین دیلدیر
 خوش صدالى٬ زنگین دیلدیر
دیل گونشدیر٬ ایشیق ساچار 
آزادلیغا قاپى آچار
یادین دیلى بویوندوروق  
 بیر گئچیددیر بوروق بوروق
قوى یادلاشسین سئناتورلار
 خالقى سویان تاجیر٬ توججار
یالتاق شاعیر یولون آزسین
 تكجه فارسى غزل یازسین!
حبیب ساهر

@gunsesiorg

📖قیسا حیکایه 

بیر گون بیر کیشی‌نین ایتی اؤلور. یییه‌سی اونو چوخ سئودیگیندن، موسلمانلارین قبریستانیندا باسدیریر!
خبر قاضی‌نین قولاغینا چاتیر. قاضی امر ائله‌ییر:
-گئدین او کیشی‌نی حوضوروما گتیرین، اونون درحال شهرین آراسیندا یاندیریلماغینا حؤکم وئره‌جه‌یم.
 کیشی‌نی توتوقلاییب، قاضی‌نین محضرینه گتیریرلر.
قاضی کیشی‌نین اوزونه غضبله باخیب دئییر:
-ائ کافر! سن نه حاقلا ایتی موسلمانلارین کناریندا باسدیریبسان؟ سنینکی‌نی، سنه گؤرسده‌جم!
کیشی ال-آیاغا دوشوب، دئییر:
-ائی قاضی، بو ایت سیزین بیلدیگینیز ایتلردن دئییل، قوربان اولوم! بو ایت اؤلمه‌دن اؤنجه بیر وصیت ائله‌میشدی. ایسته‌ییرم اونو سیزین عرضینیزه یئتیریب، ذمّه‌دن قورتولام.
قاضی شاشقین حالدا بوخاغینی یئللندیریب، گؤزلرینی بَرَ‌لدیر. کیشی‌یه شوبهه ایله باخیب، سوروشور: 
-وصیت؟ نه وصیتیی؟
کیشی اللرینی اووشدورا-اووشدورا یاخینلاشیب، دئییر:
عالیجناب قاضی افندی!... ایتین اؤلومجول حالیندا، اوندان سوروشدوم: بو سورونون بوتون قویونلاری سنین‌دیر، وصیت ائله اونلاری کیمه وئریم؟
او موبارک، باشی ایله قاضی‌نین ائوینه ایشاره ائله‌دی. ایندی قویون سوروسونو، سیزین حوضورونوزا گتیرمیشم...
قاضی سئوینجک آیاغا قالخیب، تاسوفلو حالدا دئدی: 
-بو رحمتلیک ایت، نه‌دن اؤلدو؟ تانری بوتون نعمتلرین او دونیادا اونا باغیشلاسین!
 سنی ده آللاها تاپیشیردیم ،ساغلیقلا گئده بیلرسن! او رحمتلیکدن باشقا وصیت اولارسا، گلیب منه بیلدیر کی، یئرینه یئتیرک!

👤عبید زاکانی


دوزلو-مزه‌لی قیسا گولمه‌جه‌‌لر :)🌷
چئویرن : وطن‌دیلی قوروپو 

@gunsesiorg

✅بش دنه شئ کی اولاری گئری دوندرمئک اولماز:
1_داش آتاننان سونرا
2_ فیرصت ألدن گئدنن سونرا
3_زامان گئچنن سونرا
4_سوز آغیزدان چیخاننان سونرا
5_ و اورک سیندیراننان سونرا

‎‌‌‌‌‎‌‌‌@gunsesiorg

وزیر فرهنگ خاتمی ؛ جنگ ۲۰۰ سال قبل بین آذربایجان و روسیه بوده است. هیچ فارس یا کرد یا جنوبی در آن شرکت نداشته است. ایرانی به این شکل وجود نداشته ولی حکومت پهلوی و سلطنت طلبان همه چیز را تحریف کردند.

@gunsesiorg

جهت‌ها در زبان تورکی↕️

یانلار: جهت‌ها
یۆن: جهت
گۆنئی: جنوب
قوزئی: شمال
باتێ: غرب
دوغو: شرق
قوزئی باتێ: شمال غرب
گونئی باتێ: جنوب غربی
قوزئی دوغو: شمال شرق
گونئی دوغو: جنوب شرقی

ساغ: راست
سول: چپ
ساغ یان: سمت راست
سول یان: سمت چپ
یوخاری: بالا
اؤست: بالا
آشاغا (اَشاغی): پایین
آلت: زیر
قاباق: جلو
دالێ: پشت
انیش: سرازیری
اۆز اَشاغی: سرازیری
یوققوش: سربالایی
اۆز یوخاری: سربالایی
یاخین: نزدیک
اوزاق: دور
ایراق: خیلی دور
یاخێن‌راق: نزدیکتر
اوزاق‌راق: دورتر
آرد: پشت
آرخا: پشت
اؤن: جلو
ایره‌لی: پیش
بورا: اینجا
اورا: آنجا
او یان: آن‌طرف
بو یان : این‌طرف

@gunsesiorg

آتا بابا سؤزلری 
ضرب المثل #تورکی :
🖋آغاجی قورد ایچیندن ییَر
Ağaci qurd içinden yeyer


@gunsesiorg

فرهنگ ، موزیک و صنعت ترکی چنان در ایران قدرت دارد که حرف اول را می زند دروغ نیست امسال آهنگ سوس ماس بیشترین شنونده و بازدید را در ایران داشته است حتی چالش های زیادی با این آهنگ در ایران درست شده است.ایرانی ها به راحتی بدون تبعیض در ترکیه زندگی می کنند. تلویزیون های ترکی حتی در تهران بیشتر بیننده را دارد. نفرتی که در رسانه های فارسی علیه ترکیه به صورت سازمان یافته ایجاد می شود. تا بلکه از تاثیرگذاری فرهنگی ترکی بکاهد ولی همیشه با شکست مواجه شده است.در عوض فرهنگ ایرانی نتوانسته است اینقدر تاثیر در کشور ترکیه تاثیرگذار باشد

@gunsesiorg

 

+ نوشته شده در چهارشنبه بیست و ششم آذر ۱۳۹۹ ساعت ۱۰:۴۵ ق.ظ توسط aliroshanzadehizmara  | 

نور و آتش ترکان

🟣   نور و آتش ترکان 

تخریب سد آهنی ذولقرنین توسط نور و آتش ترکان دو احتمال را در ذهن انسان تداعی می کند: 
🟣احتمال اول این است که ترکان دیرین دارای تمدن پیشرفته بوده و به سلاحی که توسط امواج پر قدرت الکترومغناطیسی کار می کرده مانند سلاح لیزری امروزه دست یافته بودند. هنوز هم نحوه ساخته شدن  اهرام ثلاثه و قرار گرفتن سنگهای دها تنی در ارتفاع 40 و 50 متری در هاله ابهام قرار دارد، فردوسی هم به داستان جالبی اشاره می کند . وقتی که تعدادی از تورانیان( ترکان) توسط ایرانیان  اسیر می شوند. حاکم ایرانیان می گوید . تورانیان اسیر شده را نکشید . از آنها علم و صنعت یاد بگیرید.
پیدا شدن پیل های الکتریکی در تمدن سومری سند  دیگری بر تمدن و فن آوری  پروتوتورک  می باشد. یافته شدن بعضی جامهای باستانی تورکان که فن آوری نانوتکنولوژی در رنگ آمیزی آنها بکار رفته است دلیل دیگری بر تمدن تورکان می باشد . هنوز کسی راز چرخش سنگ های چندین تنی قرار گرفته در درب های سازه ماچوپیچو تمدن مایا با نیروی اندک یک انگشت را باز نکرده است. هنوز لررش مناره جنبان اصفهان با نیروی دستان یک فرد و گرم شدن حمام شیخ بهایی با یک شمع برای بشریت به صورت معماست. در کوه سینا هم به جهیدن نور خیره کننده و پرقدرت با اشاره حضرت موسی ( ع) اشاره می شود.    

   🟣 احتمال دوم تخریب سد آهنی ذولقرنین توسط تورکان استفاده از آتش قوی و شعله های حاصل از این آتش برای تخریب و و ذوب سد آهنی می باشد.

* مهیار  99/9/25

+ نوشته شده در سه شنبه بیست و پنجم آذر ۱۳۹۹ ساعت ۱۱:۱۷ ب.ظ توسط aliroshanzadehizmara  | 

ریشه نام آذربایجان

‍ ✅  ریشه نام آذربایجان - بخش اول :

با جمع بندی نظر افراد مختلف که در  زیر اورده شده اند  ریشه نام #آذربایجان در کل بصورت زیر است :
آز -    آس (از اقوام باستانی ترکان)
ار -   یر (جوانمرد)
بای -  بَی (بزرگ)
جان - گان (یکی از پسوندهای مکان ترکی)
بطور کلی به معنی محل زندگی آز جوانمرد و بزرگ


🔸نام و ریشه آذربایجان(آذربایجان) از نظر "میر علی سیدف"

میر علی سیدف دانشمند بزرگ تورک نام آذربایجان را وابسته به عوامل اسطوره ای و اعتقادی دانسته و این واژه را چنین تفکیک و توجیه می کند.
آز: نیت خیر٬ سود٬ منفعت و نیز نام یکی از طوایف بزرگ تورک که در کتیبه های دشت اورخون نام آنها به کررات آورده شده است٬ حتی برخی معتقداند نام قاره آسیا از نام این قبیله که در اکثر نقاط آن پراکنده شده بودند گرفته شده است. لغت آز در نام روستایی باستانی به نام «هاس» و یا «آس» متعلق به 4 هزار سال پیش برجا مانده است
ار: مرد٬ انسان٬ جوانمرد. این واژه در آخر نام های طوایف تورک دیده می شود. تاتار (مرد تات. در اینجا غیر مسلمان)٬ خزار٬ قاجار٬ ماجار
در توركي باستان پسوند (ار) به آخر اسم مي چسبيده و شخصي را منتصب به آن مي كرد. همان پسوندي كه در توركي مدرن معادل پسوند (لي) يا (لو) مي باشد.
آز هم نام قومي كه در آزربایجانهای کنونی و شرق توركيه سكونت داشتند و بر آنجا حكمراني مي كردند مي باشد. كه كلمه از+ار مي شود (آزار) يا همان" آزر" امروزی.
ترکیب دو واژه ی آز و ار یعنی «آزار» به معنای مرد خوش نیت و به طور مجازی یعنی قبیله با برکت٬ این واژه به گونه ای دیگر در نام رود تاریخی منطقه آزربایجان یعنی «آرآز» به حیات خود ادامه میدهد. در مناطق روستایی اهر این واژه را «ارآز» تلفظ می کنند.
بای: کلمه بای در زبان توركي به معني بیگ٬ غني، صاحب، سرور، محتشم، ثروتمند، مقتدر، توانا٬ توانگر٬ حاکم ٬ دانا٬ و .... است.
گان (قان): پدر٬ خان٬ شاه و سرور و معانی از این دست را می رساند
پسوند توركي "جان" ، "-غان- " ،"-قان- "، "-گان- "، "-كه ن- " نشان دهنده جا، مكان و محل هاي جغرافيائي است. مثلا در مورد چالاقان (نام جزيره اي در درياچه اورميه) به معني محل زندگي طائفه چالا مي باشد. چند نمونه ديگر استفاده از اين پسوند: ورزقان، گوگان، گرگان، طالقان، زنگان (زنجان امروزي)، سيرجان، كميجان و.....كه اين پسوند بعد از ورود تبديل به ج  شده است
سیدف این واژه را در حالت کلی به معنای «پدر توانگر مبارک» معنی می کند. اکثر محققان تورک با این نظریه موافق اند٬ و هر روز شواهد زیادی بر اثبات این ادعا به دست می آورند.


🔸نام و ریشه آزربایجان از نظر "اسماعیل هادی"

آز/آس+ار+بای+جان
آز/آس : نام قومی است که در سرتا سر آسیا زندگی می کرده اند و احتمالا نام قاره آسیا نیز برگرفته از نام همین قوم است
ار: به معنی انسان یا شخص دلاور است
نام رود ارس (آراز) نیز از دو کلمه ار+آز تشکیل یافته است
بای: امیر، غنی، شریف
جان: پسوند مکان که در اسامی شهرهایی مانند بایلاقان، گوگان و زنجان (زنگان) دیده می شود
بنابر این معنی کلمه " آزربایجان " می شود : محل زیست آس ها، موطن مردم شریف آس، زیستگاه قوم آس

@Anti1399panfars

‍ ✅  ریشه نام آذربایجان - بخش دوم :


🔸نام و ریشه #آذربایجان از نظر پروفسور "زهتابی"

کلمه "آذربایجان" در زبان یونانی بصورت "آتروپاتئنا"، در زبان ارمنی "آتروپاتکان" و در فارسی "آذربایگان" می باشد
آتروپات نام یکی از سرداران معروف آزربایجان بوده است. به نظر پروفسور زهتابی، کلمه "آتروپات" را می توان به شکل زیر تجزیه کرد
آت(اود) + ور-ار (قهرمان، دلاور) + پات (محافظ)(دراینجا محافظ آتش)
آتروپاتئن: (سرزمین محافظان آتش)
بنابراین ریشه کلمه "آتروپاتان" به شکل زیر است:
اود + ار + پات + آن (پسوند جمع که از زبان ترکی به زبانهای فارسی و ارمنی قرض داده شده است): یعنی سرزمین محافظین آتش. پس از استیلای اعراب، آتروپاتن تبدیل به "آذربایجان" شده است.

🔸 نام و ریشه آزربایجان از نظر استاد "پرویز یكانی زارع"

استاد پرویز یكانی زارع مورخ سرشناس در باره اسم آزربایجان اینچنین می گوید: كلمه آزربایجان در اصل از " هازار بای گان " متشكل از " هآذ+ ار+ بای+ گان یا قان معرب شده یعنی جان" می باشد.
"هآز یا هآس" نام قومی از تركان قدیم بوده و در نوشته های قدیم" اورخون یئنی سئی" نامبرده شده است. عده ای از پژوهشگران از جمله " بارتولد" وابستگی هآزها را با قبایل "توروک" كه كتیبه های آشوری از ۱۴۰۰قبل از میلاد آنها را ساكنین اطراف دریاچه اورمی معرفی میكنند, محتمل میدانند. همچنین هآز در لغت تركی معنی اوغور و نیت خیر میدهد
"آر" دارای منشا, تركی بوده و به معنی انسان می باشد. این واژه بصورت پسوند به واژه های دیگر چسبیده و نام قبایل را بوجود می آورد. مانند: ( آوار- خزار یا خزار- ماجار یا مجار- قاجار یا قجر و...). هآزآر به معنی قوم و قبیله ای كه بعد ها با تغییرات مختصری در فارسی و عربی به " آزر" تبدیل شده است. چون شخص زرتشت (در تركی یعنی كسی كه كامل می فهمد) و مادرش "دغدو" (در توركی یعنی كسی كه زائید) و خدای شان " اهار ماجدا " (در توركی یعنی برترین و بالاترین روح انسانی) متعلق به فرهنگ و مردم تورک این منطقه بوده اند و با توجه به تقدس آتش در دین زرتشت بعدها این كلمه در میان پارسیان مرتبط به آتش شناخته شد كه چندان درست نیست، البته خورشید و آتش دراعتقادات توركان سخا بسیار محترم و نجات بخش انسانها شناخته می شدند چرا كه با كمك نور و آتش بود كه توركها توانستند سد آهنی كه ذوالقرنین در برابرشان ساخته بود را به آتش كشیده و وارد این جهان بشوند
"بای" یا "به ی" یا  "بیگ, بیک" به معنی غنی, توانگر, رئیس, قبیله, حاكم و... از طرفی "بایماق" در تركی به معنی تكامل و پیشرفت می باشد.
"گان" در زبان تركی با قبول تغییرات اوایی به "قان" ( و در زبان عرب به جان) مبدل شده و دارای معانی زیادی چونپدر, خاقان و... می باشد, و "قان" در تركی علامت فاعلی با تاكید و مبالغه است (چالیشقان) و بایقان به معنی تكامل یافته و بسیار پیشرفته، همچنین از پسوند "گان" به معنای محل استقرار و زندگی اقوام استفاده می شود مانند زانگان (زنجان)، گوگان، ممگان و غیره.
پس آزربایجان در صورت اصلی "هازار بای گان" بوده است یعنی محل زندگی قوم "هاز"، كلمه هازار در طول زمان به خزر نیز تبدیل شده است


@Anti1399panfars

+ نوشته شده در سه شنبه بیست و پنجم آذر ۱۳۹۹ ساعت ۶:۳۳ ب.ظ توسط aliroshanzadehizmara  | 

نخستین کشتی #جنگی بدون سرنشین #ترکیه به آب انداخته خواهد شد

📸نخستین کشتی #جنگی بدون سرنشین #ترکیه به آب انداخته خواهد شد.

شرکت‌های آرس و متکسان ترکیه‌ پس از تلاش سه ساله خود روند ساخت نمونه اولیه کشتی جنگی #بدون_سرنشین به نام #سیدا (SİDA) را موفقانه به اتمام رساندند.

به گفته مسئولان این دو شرکت ، سیدا اولین محصول مجموعه "ULAQ" است که در استان #آنتالیا تولید شده و قرار است ماه جاری امسال به آب انداخته شود.

سرعت سیدا ، به عنوان اولین کشتی جنگی بدون سرنشین ترکیه 65 کیلومتر است که بدون سوخت‌گیری می‌تواند 400 کیلومتر راه طی کند.

سیدا همچنین دارای سامانه مخابراتی رمزنگاری ملی و توانایی‌ دید در شب و روز است.

اوتکو آلاچ ، مدیر کل شرکت آرس اظهارداشت : سیدا با توانایی‌‌هایی از جمله فناوری هوش مصنوعی مجهز می‌تواند از راه دور کنترل شود.

 آلاچ افزود : سیدا در روزهای اخیر ماه جاری به آب انداخته خواهد شد. همچنین آزمایش‌هایی مهارت شلیک این کشتی با استفاده از گلوله‌‌های ساخت شرکت روکتسان در ماه مارس انجام خواهد شد.

به کانال تلگرامی #اوزگورلوک_هارایی  بپیوندید.

👇
@ozgurlukharayi

+ نوشته شده در سه شنبه بیست و پنجم آذر ۱۳۹۹ ساعت ۳:۱۳ ب.ظ توسط aliroshanzadehizmara  | 

دلایل شکست ارمنستان: بابائیان اعتراف کرد

❇️دلایل شکست ارمنستان: بابائیان اعتراف کرد

"همه کسانی که در 10 سال گذشته سمت های رئیس ستاد ، وزیر دفاع و فرماندهی معظم کل قوا را بر عهده داشته اند ، مسئول این شکست هستند."
 
"رئیس" سابق "شورای امنیت" سازمان جدایی طلب قره باغ کوهستانی سامول بابائیان دلایل شکست طرف ارمنی در جنگ دوم قره باغ را توضیح داد. به گفته باباایان ، صبح روز 27 سپتامبر ، اولین روز درگیری ها ، ارمنستان حدود 50 درصد نیروهای پدافند هوایی و 40 توپخانه خود را از دست داد.
 
وی خاطرنشان کرد که در روزهای اول جنگ ، حدود 10 مجتمع اوسا و سامانه های S-300 از جمله تجهیزات نظامی ارمنستان بود که توسط ارتش آذربایجان منهدم شد. "پس از شکسته شدن خط دفاعی ما ، ما نیروی انسانی و فرماندهان مربوطه برای سازماندهی دفاع در جنوب را نداشتیم."
 
"در مرحله اول بسیج ، 7،500 - 8،000 نفر از 17،500 نیروهای ذخیره باید فراخوانده شوند. مرحله اول 90 درصد به پایان رسید ، اما مراحل بعدی دنبال نشد. دلیل این امر این است که بسیج نظامی فوری به اتمام نرسید و قره باغ اجازه آزادی آزادانه داشت. پس از بازرسی ها مشخص شد که 3000 نفر از 8000 سرباز وظیفه به ارتش نیامده و متواری شده اند. از 11000 نفر که قصد داشتند از ارمنستان بیایند ، 6000-7000 نفر آمدند. به طور خلاصه ، ما منابع انسانی نداشتیم. "
 
"مقام" سابق تجزیه طلبان با بیان اینکه ناتوانی ارمنی ها در خنثی سازی اسلحه های ضد هوایی و توپخانه ای آذربایجان باعث وحشت نیروها شده است گفت: "بیش از 70 درصد سپاه افسر در جنگ نبودند. تعداد فرماندهانی که از اجرای دستورات امتناع می ورزند افزایش یافته است. دلیل این وضعیت سیاست غلط پرسنلی نیروهای مسلح ارمنستان به مدت 10 سال است. هرکسی که در 10 سال گذشته سمت های رئیس ستاد ، وزیر دفاع و فرمانده معظم کل قوا را بر عهده داشته باشد ، مسئول این شکست است.
@Ttariximiz

https://neqativ.com/gundem/68832-ermnistann-mlubiyyt-sbblri-babayan-etiraflar-etdi.html?fbclid=IwAR24EIRNL9_hexYneE54HwPugmMVNAffsdXAYA8MCqmoic4GIgoL7md7shg

@Ttariximiz

Ermənistanın məğlubiyyət səbəbləri: Babayan etiraflar etdi

 

Ermənistanın məğlubiyyət səbəbləri: Babayan etiraflar etdi
“Məğlubiyyətdə son 10 ildə baş qərargah rəisi, müdafiə naziri və ali baş komandan vəzifələrini tutan hər kəs məsuliyyət daşıyır”
 
Dağlıq Qarabağın separatçı qurumunun “Təhlükəsizlik Şurasının” keçmiş “rəhbəri” Samvel Babayan İkinci Qarabağ müharibəsində erməni tərəfinin məğlubiyyətinin səbəblərini açıqlayıb. AYNA erməni mediasına istinadən bildirir ki, Babayanın sözlərinə görə, döyüş əməliyyatlarının ilk günü, sentyabrın 27-də səhər Ermənistan hava hücumundan müdafiə qüvvələrinin təxminən 50 faizini və topların isə 40-ni itirib.
 
O, qeyd edib ki, müharibənin ilk günlərində digər Azərbaycan Ordusunun sıradan çıxardığı erməni hərbi texnikası arasında 10-a yaxın Osa kompleksi və S-300 sistemi olub: “Bundan sonra Azərbaycan Ordusu əsas zərbələri iki istiqamətdən - Şimaldan və Cənubdan endirməyə başladı. Müdafiə xəttimiz yarıldıqdan sonra Cənubda müdafiəni təşkil etmək üçün insan resurslarımız və müvafiq komandirlər olmadı”.
 
“Səfərbərliyin ilk mərhələsində 17 min 500 nəfərlik ehtiyyat qüvvələrdən 7500-8000 nəfər hərbiyə çağırılmalı idi. Birinci mərhələ 90 faiz yerinə yetirildi, amma sonrakı mərhələlərə əməl edilmədi. Səbəb odur ki, dərhal hərbi səfərbərlik tam yerinə yetirilmədi, Qarabağdan sərbəst çıxışa icazə verildi. Yoxlamalardan sonra o da məlum oldu ki, çağırılan 8000 nəfərdən 3000 nəfər heç hərbiyə gəlməyib, fərarilik ediblər.  Ermənistandan gəlməsi planlanan 11 min nəfərdən isə 6-7 min nəfər gəldi. Bir sözlə insan resursumuz olmadı”, - deyə Babayan bildirib.
 
Separatçıların sabiq “məmuru” deyib ki, Azərbaycan PUA-larını və toplarının atəş nöqtələrini ermənilərin zərərsizləşdirə bilməməsi qoşunlar arasında çaxnaşmaya səbəb olub: “Zabit korpusunun 70 faizdən çoxu döyüşdə deyildi. Komandirlər arasında əmrləri yerinə yetirməkdən imtina halları çoxaldı. Bu vəziyyətin yaranmasına səbəb Ermənistan silahlı qüvvələrində 10 ildir davam etdirilən yanlış kadr siyasətidir. Məğlubiyyətdə son 10 ildə baş qərargah rəisi, müdafiə naziri və ali baş komandan vəzifələrini tutan hər kəs məsuliyyət daşıyır”.

+ نوشته شده در سه شنبه بیست و پنجم آذر ۱۳۹۹ ساعت ۲:۱۷ ق.ظ توسط aliroshanzadehizmara  | 

اسرار تخت سلیمان

خواندن این مطلب خالی از فایده نخواهد بود (دارای اطلاعات فراوان)
اسرار تخت سلیمان
بخشِ هفتم از مگاس تا حج
عنوانِ -مگاس-Moğoz در ابتدای اسامی تعدادی از سلاطین اشکانی آمده است.
مثال: " مگاس ارساکو فیل هلن":
" ملک معظم ارشک محب یونان"
 (منبع: دررالتیجان, ص419).
ترجمه نامِ فوق در اصل باید چنین باشد:
حاج ارشکِ خلیل الله
قبلا" گفتیم نامِ موکوراپه(مکریان) شکلِ جدیدِ اوغور (اوغوز )بوده است.
مورخین, از جمله مرحوم ذهتابی, به درستی اسامی اوغور و اوغوز را یکی دانسته اند.
ابدال بخشِ  u / ü/ vبه موmu در ابتدای کلمات دیده می شود.
مثال:
 1: üyşem(کلهری) =muşem (لکی)= migəm(فارسی )
2: velav=bəlav= mola=pəla 
( پخشِ پلا)
3:(اوسِرهون◀بازرگان) نام سلسله پادشاهی محلی در شرق آناطولی در عصر اشکانیان
 در صفحه 356 از کتابِ دررالتیجان لغتِ مگاس به معنی کبیر و عظیم آمده است, لیکن این معنی , باید مفهوم ثانویه لغتِ مگاس بوده باشد, نظیر حاجیِ معاصر که توسعه کاربردی یافته و معادل آقا و بزرگ شده است و اکنون کسی که حج نرفته باشد نیز عرفا" حاجی خطاب می شود. این تغییر و توسعه معنایی و به عبارتی سرنگونی معنایی محصول سوء استفاده از القاب دینی توسط غاصبین آذربایجان( تاجیکها) است!
نامِ - قاز- دختر افراسیاب (خضر) بخشِ گاس از مگاس بوده و مراد از این دختر, شهرِ آشیز (گنجک, تخت سلیمان) است که پس از انقراضِ آشور مجددا"به دست افراسیاب ( کیاکسار) برپا گردید. چنانکه تومروس نیز  خودِ شهر تبریز است که دختر افراسیاب معرفی شده است. در دیوان کاشغری شهرِ قزوین و نیز قم را در ارتباط با نامِ قاز دانسته اند ( برگردان دکتر صدیق. نشر اختر1389)
 این امر در ارتباط با شیز صحت دارد و یادداشتِ کاشغری متأثر از جعلیات عصر ساسانی یا خلفای عرب است!
 آذرمیدخت( دختر خسرو پرویز) نیز اشاره به ایالتِ آذرپیها ( آذربایجان) دارد.( پی◀می: بای). 
در آذربایجانِ باستان بلاد برای شاهنشاه/حکومتِ مرکزی همسر یا دختر فرض می شدند.
پیشتر ذکر گردیده, لغاتِ گزمک, گشتن, گریان در السنه ترکی,تاجیکی و  کلهری از ریشه گز=گش=گر, که نامِ خورشید بوده باقی است و وضوحا" در سومئری ,گش معنی آفتاب را دارد.
با این وجود به لحاظ نگاهِ قدسی به عنصرِ گش(◀گر-خور)در آذربایجان, لفظِ او(◀mo) به معنی کبیر از ابتدای کلمه حذف نگردیده و این استثناء نیز به جهتِ رفعتِ موکریان در نزدِ دشمنان آذربایجان و اسلام تلقی می گردد, زیرا هخامنشها در اغلبِ موارد بخشِ او(◀مو) را از ابتدای کلمه انداخته اند و مقاله مستقل در این خصوص در کانال موجود است.
به هر سمت و سوی, لفظِ اوغوز= اوغور, در عصر اشکانیان به موغوز = موکور و نیز مگاس تبدیل شده است.
رهبران ایشان از ساداتِ ابراهیمی- خضری بوده( مستقلا" به این موضوع پرداخته خواهد شد), و عنوانِ مذهبیِ مگاس گویا پس از گذراندن مناسکِ حجِ اصیل در مگاسیه (مکران) برای سادات معظمِ پارتی بکار برده شده است.
در لسان ژاپن, زنبور را میتسوباچی گویند. بخشِ میتسو از نام مورد بحث شکلی از مگاس (مگس) بوده, (گ◀ ت)و باچی نیز همان پشه است.
به عبارتی, میتسوباچی همان اوغوزپشه( پشه اوغوزی ) می باشد. این لغت سندِ تعلقِ زنبورداری به ترکان است که به مصر و چین نسبت می دهند.
این ادعا وقتی کامل پذیرفته می شود که می بینیم زنبور(سنقور) در زبانهای کلهری, لاری, انگلیسی اشکالِ موز, بیز و بی را دارد و اصل بر غوز و موغوز بوده است.
بأی= بگ(بز◀باز), در ترکیِ قدیم معادلِ حاجی  بوده است و به جهتِ نزدیکی حجِ قدیم(آشیز,گنجک, تخت سلیمان) اهالی محل عمدتا" حج رفته حاجی می شده اند و معادلِ عنوان دینیِ معاصر حج( ;قصد کردن; اوغور) در اعصار اشکانیان, مگاس و بگ و باز بوده است. در اعصارِ قبل و بعد میلاد مسیح,  نامی چون آرتاواز ( آرتاوازِس= آرتاباز) و نظایر آنرا باید -حاجی آرتا- ترجمه کنیم.
لغتِ ترکیِ اوغول از دو بخشِ او+ غول تشکیل یافته و عنوان خورشیدانِ سحری بوده است. اوغول و اوغلان, بدون بخشِ نخست به صورتِ غلان و غلام بکار رفته است. لغاتِ کرامت/گرامی/ گران نیز همان غلام و غلان است که از احتشام خورشید و مدلِ ارضی آن حکایت می نماید.
در حدودِ صدهای نخست قبل و بعد از میلاد در آذربایجان بخشِ غول از اوغول به صورتِ بار به معنی پسر بکار رفته است و شکلِ کلهری آن کؤر می باشد.
مثال از دررالتیجان, ص423:
ابکار بار معنو: 
معنو غولو( اوغلو- کؤرِ 🔄)ابکار
 غوز( اوغوز) در تاجیکی به پِس (پسدر◀پسر) بدل شده است. 
در فرهنگ لغت هژار لغاتِ پس, پسمام و پسمیران به ترتیب, پسر, پسرعمو و نجیبزاده معنی شده است.
جزءِ باز و بگ در اسامی کهنِ ترکی معادل حاج و حاجی بوده و در ارتباط با مگاسیه ( موکوراپه- گنجک = مکه) می باشد.مگاس شکلِ پارتی- ترکمنیِ موغوز ( اوغوز◀موحاج) است.
در صدر اسلامِ عربی کار یکسره شده حجِ قدیم منکوب, و تمامی اندوخته دینی- معنویِ آذربایجان منسوب شده است.
م.س. گروس اوغلو

+ نوشته شده در دوشنبه بیست و چهارم آذر ۱۳۹۹ ساعت ۱۱:۰ ق.ظ توسط aliroshanzadehizmara  | 

الفبای اورخون

🔆 الفبای اورخون:
ㅤ
ㅤ
☪ تورکی باستان
ㅤ
♦️ ریشه الفبای تورکی:

درباره ریشه حروف الفبای تورکی باستان نزدیک به پانزده نظریه وجود دارد. دانشمندان تورک این نظریات را قبول ندارند و بر این باورند که الفبای اورخون خط قومی تورکان بوده است که صدها سال در تمغا(مُهر)های خود به کار میبرده‌اند.

احمد جعفراوغلو هفت نظریه مهم‌تر از نظریات یاد شده را، از طریق مقابله حروف با یکدیگر بررسی کرده است و در کتاب « Türk dili tarihi » کوشیده است تا اثبات کند که خط تورکی باستان را خود تورکان ابداع کرده‌اند.

همچنین پروفسور کاظیم میرشان تورک شناس مشهور در مجمع باستان شناسان اروپا ترجمه چند صد کتیبه Futhark را با استفاده از خواندن این کتیبه‌ها با الفبای رونی باستان، پروتورک(öntürk) بودن اقوام باستان اروپا را اثبات کرد.
در نتیجه میتوان گفت: حروف لاتین و یونانی امروزی که از الفبای اتروسک گرفته شده‌اند ریشه در الفبای تورکی باستان دارند!

به نظر تامسن، خط به کار رفته در کتیبه کولتیگین و کتیبه بیلگه قاغان، شامل ۳۸ حرف است.
از این حروف ۴ حرف نماینده جفت مصوت‌ها و ۳۴ حرف باقی‌مانده معرف صامت‌ها هستند.
البته در کتیبه‌های یئنی سئی تعداد تمغاهای شناسایی شده نزدیک به ۱۵۰ حرف میرسد.(به دقت بیش از ۳۰۰۰ سال)

حروف خط تورکی باستان مجموعه نشانه‌هایی به صورت خطوط عمودی و‌ مورب است.
در این خط، حروف بصورت جدا از هم و از سمت راست به چپ نوشته میشوند.

تاکنون تعداد کتیبه‌های یافت شده به بیش از ۲۰۰ کتیبه میرسد که بیشتر آنان در مناطق اورخون (۵۴ کتیبه)، یئنی سئی (۱۰۶ کتیبه)، تالاس (۱۵ کتیبه)، آلتای (۷۸ کتیبه) یافت شده‌اند.

این خط، علاوه بر کتیبه‌ها در کتابت آثار خطی نیز به کار برده میشد.
آثاری که به نوشته‌های تورکستان شرقی شهرت دارند، دلیلی بر این مدعا هستند.

این خط در میان اویغورها، اخلاف تورکان باستان، نیز مشاهده شده است (کتیبه شینه اوسو) و در میان خطوطی که تورکان تا پذیرفتن فرهنگ و تمدن اسلامی به کار میبرده‌اند از حیث ایفای نقش آواها و معانی واژه‌های تورکی، مناسب‌تر بوده و اهمیت ویژه‌ای داشته است.
از مهم‌ترین این کتاب‌ها میتوان به «ایرک بیتیک» (کتاب فال) اشاره کرد.

در مورد کتیبه‌های تورکی موجود در ایران نیز پروفسور صدیق در کتاب یادمان‌ها به این کتیبه‌ها اشاره کرده و چندی را نیز معرفی کرده‌اند.

پروفسور صدیق همچنین افزوده بودند که: 
« بیش از یک هزار سنگ نوشته و کتیبه به گویش‌های مختلف تورکی باستان در زیرزمین موزه ایران باستان و مکان‌های دیگر موجود است و تاکنون قرائت و منتشر نشده است! »

از مهم‌ترین کتیبه‌های یافت شده در آذربایجان نیز میتوان به کتیبه‌های قوبوستان و کلبجر اشاره کرد.

محققان و کاوشگران با تحقیق روی اسناد و کتیبه‌های موجود در سرتاسر جهان از اروپا گرفته تا آسیا، از قدیمی‌ترین آنها به نام «اولوکم» با ۳۰۰۰۰ سال قدمت گرفته تا آخرین نمونه‌های بجامانده مانند کتیبه‌های «اورخون» به نتایج جالب و شگفت‌انگیزی دست یافتند.
طوری که توانسته‌اند ثابت کنند منشا الفباهای امروزی همچون لاتینی، یونانی، عبری، عربی، چینی و.. برگرفته از الفبای تورکی باستان است!


ادامه دارد...
(در ادامه به خطوط استفاده شده تورکان در طول تاریخ خواهیم پرداخت)
.
.
.
پیج تخصصی و تحقیقی تورک بیلگی 
@turk_bilgi
اينستاگرام تورگ ديل بيلگيسى👇
instagram.com/_u/turk_dil.bilgisi
گروه تلگرامی تورک دیل بیلگیسی👇
@turk_dil_bilgisi

+ نوشته شده در دوشنبه بیست و چهارم آذر ۱۳۹۹ ساعت ۱۰:۱۵ ق.ظ توسط aliroshanzadehizmara  | 

《زبان ترکی و امپراطوری صفوی》

《زبان ترکی و امپراطوری صفوی》

اهالی مملکت صفوی به طور کلی به یکی از سه زبان ترکی، فارسی و یا عربی تکلم می کنند. ساکنین دربار، جنگجویان، بزرگان و زنان طبقه اشراف در خانه هایشان ترکی صحبت میکنند چونکه زبان شاه و تمام اعضای خاندان سلطنتی ترکی آزربایجان می باشد. اهالی شمال، شمال غربی و مرکزی دولت صفوی به ترکی و اهالی سایر قسمتهای امپراطوری فارسی صحبت میکنند اما باید گفت که زبان دولت، زبان ترکی می باشد.

[ژان شاردن]
(سیاح فرانسوی قرن ۱۷-۱۸)

《زبان ترکی و امپراطوری صفوی》

زبان ترکی چنان اهمیتی در اصفهان دارد که فارسی بسیار به ندرت به گوش میخورد و شاه در دیوانخانه و هنگام ملاقاتهای رسمی ترکی سخن گفته و وزیران دولتی نیز در مهمانیهایی که برای نمایندگان کشورهای دیگر ترتیب داده میشود به این زبان صحبت میکنند.

[Adam Oleari]
(سیاح، محقق، جغرافیدان و دیپلمات آلمانی قرن ۱۷)

مورخ معروف S.Əliyarlı به درستی عبارات "alpanlar başı Qazan" و"Ağ-boz atlı alpanlar gördüm" که در کتاب دده قورقوت آمده اند را با اتنونیم "آلبان" مرتبط می سازد.
Мамедова, 1986, 18, 176.

بخشی از کتاب
 " Akkadian and prototurkic"
نوشته H.M.Hubey 

تاثیری که ترکی روی زبان اکدی در هزاره سوم ق.م گذاشته بسیار چشم گیر است و این توازن ها در این مجموعه آورده شده است. به طور کلی زبان ترکی با اکثر زبانهای مرده مزوپوتومیا در ارتباط بوده و لغات زیادی را با زبانهای سومری، اکدی، آشوری، هوری، اورارتو، های،ایلامی، هاتی، هیتی ،کاسی و ... تبادل کرده است.
حال اگر ترکان قرن ۱۱ به منطقه آمده اند این همه توازن زبانی را چگونه میتوان توجیه کرد؟؟

 

+ نوشته شده در یکشنبه بیست و سوم آذر ۱۳۹۹ ساعت ۳:۵ ب.ظ توسط aliroshanzadehizmara  | 

کیملیک=kimlik, [07.02.20

کیملیک kimlik, [12.01.20 06:42]
@kimlig1
دده کاتیب شاعر بزرگ شناخته شده آذربایجان می باشد که به سال 1304 در قصبه فرهنگ دوست قولونجی در 45 کیلومتری اورمیه چشم به جهان گشود . ابتدا تخلص "کاتیب "را برگزیده بود اما لقب" دده " نیز در جلسه های شعر و ادب در شهر قونیه تورکیه ، توسط بزرگان و ادیبان آن دیار داده شد و تخلص کاتیب به دده کاتیب تغییر یافت . جایگاه بخصوص شعر های ایشان در بین آشیقهای غرب آذربایجان باعث شد که بعنوان پدر آشیقها آذربایجان معرفی گردد .تاکنون چهار کتاب به نامهای " عشق و عرفان(در قونیه ترکیه چاپ شده است ) اینجی لی صدف ، اورمو گؤلو و گونوموز آیدین " به چاپ رسیده است و این کتابها تنها جزئی از اشعار بیش از 35000 بیت این بزرگوار می باشد. وی تحصیلات خود را در مکتب خانه و در محضر عالمان بنام زمان خود فرا گرفت. «دده کاتب» به زبان های ترکی، فارسی، عربی، کردی و ترکی استانبولی تسلط داشت و عمده اشعارش به زبان ترکی آذری است. ایشان در دوم اسفند 1387- سن 84 سالگی -و مصادف با روز جهانی زبان مادری دار فانی را وداع گفته و در زادگاه خود قولنجی ( قولونجو ) به خاک سپرده شدند. تحصیلات ابتدایی خود را در قولونجی نزد علما و عارفان سپری کرد و سپس در سنین جوانی به ترکیه رفته و با بهره جستن از استادان بزرگ علم و عرفان ؛ اصول دین اسلام و شعر و شاعری را فرا گرفت.در 25 سالگی- سال1329- شعر گفتن را آغاز و طولی نکشید که شهرت او برای بسیاری از تورکهای جهان شناخته و به عنوان منبع مهمی برای ادبیات و فرهنگ و تاریخ مردم تورک ومسائل دین و شریعت ، مورد احترام مردم ،عالمان ، بزرگان و ادبا قرار گرفت
چون تخصص اصلی شان در شعر آشیقی (عاشق) بود به عنوان پدر آشقهای آذربایجان معرفی شد اشعار دده کاتب سراسر عرفان و پند و نصیحت است و مضامین دینی و فرهنگی به شکل ظریف و زیبایی در آثار وی تجلی یافته که نشان از روح والای این هنرمند و عارف عرصه ی ادبیات دارد. اصطلاح دده کاتب در فرهنگ آذربایجان معادل واژه پیرطریقت در زبان فارسی است که این لقب به افرادی که به لحاظ معنوی به مقامات والایی رسیده باشند اطلاق می گردد
اکثر اشعار وی به لهجه آذربایجانی است ولی به لهجه ترکیه نیز اشعار زیادی سروده  است. او در میان عاشیق ها و اوزان های آذربایجان غربی و شهرهای شرقی ترکیه (به خصوص در بین ترکهای کوره سوننی دو طرف مرز) بسیار مشهور است.وی غالبا در سرودن اشعار از قرآن کریم و روایات پیامبر اکرم(ص) استفاده می کرده و بسیار به فرایض دینی مقید و متعهد بود تا آنجا که گفته می شود نام تک تک فرزندان خود را از قرآن متبرک نموده است
@kimlig1

کیملیک kimlik, [18.01.20 19:28]
🔴 آیا نژادپرستی با هیتلر دفن شد؟

✍️ سیدمصطفی جمشیدی

✔️ وقتی شما گروهی از انسان‌ها را به خاطر تفاوت‌های ظاهری‌شان «فرومایه» توصیف می‌کنید، یعنی شما نژادپرست هستید.

🔻زمانی که آدولف هیتلر در سخنرانی‌های آتشین خود در خیابان‌های مملو از جمعیت آلمان با شور و هیجان زایدالوصف از «نژاد برتر» می‌گفت و ملت را می‌شوراند، کمتر کسی تصور می‌کرد که تنها دستاورد این خود برتر بینی و نژادپرستی، ویرانی آلمان و پدیدآمدن جهنمی به وسعت جهان خواهد شد. جنگ‌های جهانی و پدید آمدن حمام خون و اتاق‌های گاز و کوره‌های آدم‌سوزی محصول تفکری بود که انسان‌ها را نه بر اساس فضیلت و ارزش‌های انسانی، بلکه بر اساس ویژگی‌های ظاهری دسته‌بندی می‌کرد.

🔻با پایان جنگ‌های جهانی و مرگ هیتلر و موسولینی، برآورد جنایات رخ داده دنیا را تکان داد. صدها هزار نفر در اردوگاه آشویتس در آتش قهر ماموران اس‌اس سوخته بودند و میلیون‌ها تن در جای جای جهان قربانی «دگماتیسم ویران‍گر» شده بودند.

🔻به‌ نظر می‌رسید هزینه سنگینی که نژادپرستی روی دست بشریت گذاشته باعث سپرده شدن آن به زباله‌دان تاریخ خواهد شد ولی نژادپرستی با هیتلر و موسولینی دفن نشد. چرا که ریشه‌های آن همچنان به حیات خود ادامه می‌داد.

🔻موتور محرک نژادپرستی جهل، فقر فرهنگی و عقب‌ماندگی است و ریشه‌های روانی آن قابل اغماض نیست: اختلالات روانی شدید، جنون پارانوئید، دوران تاریک کودکی، خودشیفتگی ناشی از کمبود اعتماد به نفس و ترسی عجیب و آزار دهنده که در پشت «شجاعت ظاهری» مستتر است.

🔻نژادپرست در بن‌بست فکری قرار دارد. از «دیگرپذیری» گریزان است و «دیگرستیزی» را می‌ستاید. از حداقل انعطاف فکری برخوردار است و «پلورالیسم» را برنمی‌تابد. او با مغز کوچک و زنگ‌زده خود تلاش می‌کند تا چهره سایر گروه‌های انسانی را خدشه‌دار ساخته و موقعیت‌های ارتقاء دهنده اجتماعی را از آن‌ها سلب کند. می‌خواهد تصویر ناشایست، ناپسندیده، و فروتری از آن را در بین اجتماع به نمایش بگذارد تا در نتیجه چشمه‌های رشد و شکوفایی آن‌ها در نُطفه بخشکد. این‌ها «مرض مشترک» همه نژادپرستان جهان است؛ دردی جان‌کاه و خانمان‌سوز!

🔻اظهار تنفر از نژادپرست کارساز نیست. او نیازمند محبت است. نیازمند آموزش و یادگیری. نیازمند حمایت است. نظیر حمایتی که از یک کودک انجام می‌شود وقتی که خود را خراب می‌کند. به این افراد محبت کنید تا بلکه از جهل مرکبی که در آن گرفتار شده‌اند رهایی یابند.

@kimlig1

کیملیک kimlik, [18.01.20 19:43]
نام فصول و ماه‌ها در تورکی آذربایجانی

 یاز (بهار)

▫️آغلار-گولر (فروردین)
▫️گولن (اردیبهشت)
▫️قیزاران (خرداد)

 یای (تابستان)

▫️قورا پیشیرن (تیر)
▫️قویروق دوغان (مرداد)
▫️زومار (شهریور)

 پاییز، کؤز و یا گۆز Güz (پاییز)

▫️خزل (مهر)
▫️قیروو (آبان)
▫️آزر (آذر)

قیش (زمستان)

▫️چیلله (دی)
▫️دونداران (بهمن)
▫️بایرام (اسفند)
@kimlig1

کیملیک kimlik, [20.01.20 02:00]
🔴🔴فوری:
هشدار اردوغان به اروپا: سقوط طرابلس، به معنای ظهور مجدد «تروریسم» است.

رجب طیب اردوغان همچنین تاکید کرد که اگر اتحادیه اروپا به شیوه‌ای مناسب از دولت وحدت ملی تحت رهبری فایز السراج حمایت نکند، به ارزش‌های بنیادین خود از جمله دمکراسی و حقوق بشر خیانت کرده است.

@kimlig1

کیملیک kimlik, [20.01.20 19:06]
🌷🌷#تاریخیمیز
غنچه خانم و طاووس خانم اجارودی، اسباب آرامش جامعه در منطفه گرمی

 ❣️ اواخر دوره قاجار بود. جنگ جهانی اول تمام شده بود و ملتها مشغول آسایش و آرامش بودند که ناگهان بالشویکهای روسی از آستارا وارد اردبیل شدند.‌. در مرزها و جاده های اردبیل - آستارا و اردبیل - مغان سواران تحت امر غلام خان آلارلو و نجفقلی خان سالار منصور آلارلو قره سوران و مامور تامین امنیت بودند.  وقتی بالشویکها وارد اردبیل شدند، میرزا علی اکبر مجتهد ولایت اردبیل ، نامه ای به غلام خان و روح الله بیگ آلارلو نوشت که: شما زنان تان را در کجاوه شتران با عزت و احترام جابجا می کنید. در حالی که زنان و دختران اردبیل اسیر بالشویکهای روسی شده و غیرت و ناموس مردم در خطر است.
🌹وقتی حکم شرعی مجتهد اردبیل در اوبه (اوبا) غلام خان خوانده شد، سر و صدا و شور خاصی در طایفه آلارلوها و متحدین آنان ایجاد شد.‌ دو بانوی نامدار طایفه " مدیریت بحران " را عهده دار شده و مردان جنگجوی آلارلوها را به کمک مردم اردبیل فرستادند. " غنچه خانم " مادر نجفقلی خان سالار منصور آلارلو با عده ای از زنان اوبه جمع شده به اوبه " طاووس خانم " مادر غلام خان آمده و از پیامدهای شوم درگیری خاندانی و ضرورت نجات زنان و دختران اردبیل از تعدی و تسلط بالشویکها سخن گفتند و شرایط صلح میان غلام خان و نجفقلی خان آلارلو را فراهم کردند و آرامش و امنیت ایلی و اجتماعی را برقرار کردند.

🏇 در سایه " مدیریت صلح جویانه " دو بانوی نامدار اجارود مغان ، مرزهای ولایت اردبیل از نمین تا نزدیکی بیله سوار صحنه حماسه آفرینی غلام خان پسر محمدعلی بیگ و نجفقلی خان سالارمنصور پسر محمدقلی خان آلارلو شد. نجفقلی خان با وحدت طوایف شاهسون در مرزهای اجارود با بالشویکها درگیر شد و غلام خان و روح الله بیگ آلارلو نیز در مرزهای اردبیل - آستارا بالشویکها را مورد حمله قرار داده و صدها نفر از آنان را کشتند.‌شهر اردبیل از اشغال بالشویکها آزاد گشت. این موفقیت جنگی و حفظ آبرو و عزت مردم ولایت اردبیل در بحرانی ترین ایام زنان و مردان این دیار ، مدیون خردمندی و موقعیت شناسی دو بانوی کلانترمنش و شیرزن آلارلوها بود. که الحق تاریخ به وجود آنان افتخار می کند.

✍️میرنبی عزیززاده، نویسنده تاریخ دشت مغان

@kimlig1

کیملیک kimlik, [24.01.20 22:36]
[In reply to کیملیک kimlik]
#ایضاح:
🔹نام خانوادگی رضاشاه ملعون، «پالانی» بود که پس از حمایت وزارت مستعمرات انگلیس و رسیدن به قدرت، نام خانوادگی یکی از نویسندگان آن روز مرحوم محمود پهلوی را به زور تصاحب کرد.😳
🔹محمود پهلوی هم در برابر این زورگویی نام خانوادگی جدیدی انتخاب نکرده و تا امروز مشهور است به «محمود محمود»😳😳😳
🔹رضا شاه روحوه...😂😂😂

@kimlig1

کیملیک kimlik, [28.01.20 01:17]
🔴 بیانیه باشگاه تراکتور درخصوص اتفاقات ورزشگاه آزادی


باشگاه فرهنگی، ورزشی و اقتصادی تراکتور طی بیانیه‌ای به اتفاقات و حواشی بازی اخیر مقابل پرسپولیس در ورزشگاه آزادی واکنش نشان داد.

به گزارش دفتر ارتباطات و رسانه باشگاه، متن بیانیه بدین شرح است:

«باسمه‌تعالی

متاسفانه آنچه در بازی تراکتور و پرسپولیس تهران گذشت، چیزی جز نفرت‌پراکنی نبود. رفتارها و شعارهای توهین‌آمیز قومیتیِ هواداران میزبان که بیرون از ورزشگاه و سکوها رخ داد و ویدئوهای آن طی روز گذشته در شبکه‌های مجازی منتشر شد، در نوع خود بی‌سابقه بود.

بی‌شک توهین در هر حالت که باشد نکوهیده است، اما نمایش رفتارهای ناشایست و به سخره گرفتن بخش اعظمی از ملت شریف کشورمان، جای بسی تاسف است و هیچ دغدغه‌مند ایرانی، این‌گونه اجازه نمی‌دهد اقوام به سخره گرفته شوند.

به‌راستی اگر این اتفاقات در تبریز رخ می‌داد، واکنش مسئولان امر به چه شکل بود؟ همانانی که وقتی دردانه‌های پایتخت در تبریز بازی دارند، دو روز قبل از آن و هفته‌ها بعد از بازی، حاشیه‌ها را پیگیری می‌کنند، اکنون چرا سکوت کرده‌اند؟

البته آنچه در داخل زمین اتفاق افتاد، کم از حواشی خارج از زمین نداشت و داور مسابقه نیز با تصمیمات اشتباه خود، علاوه بر افزودن به التهاب سکوها، حقی بزرگ از تیم تراکتور و هواداران پرشور آن پایمال کرد.

باشگاه بزرگ تراکتور ضمن محکومیت شدید اقدامات و رفتارهای هواداران منتسب به تیم پرسپولیس، بدون هیچ اغماض و چشم‌پوشی، توهین آن عده را از طریق مراجع قانونی پیگیری کرده و خاطیان را تا اجرای مجازات دنبال خواهد نمود.

این امر ضمن التیام آزردگی خاطر مردم شریف خطه آذربایجان، درس عبرتی برای آنانی خواهد بود که طی سالیان گذشته آنچه خود شایسته آن بوده‌اند را به هواداران وارسته و پرشور تراکتور نسبت داده‌اند.

همچنین از مسئولان استانی و کشور نیز انتظار می‌رود ضمن اعلام موضع رسمی درخصوص اتفاقات ورزشگاه آزادی، باشگاه تراکتور را در پیگیری موضوع همراهی نمایند.»

@kimlig1

کیملیک kimlik, [31.01.20 00:04]
[ Photo ]
🔺او اولین بار به تورک‌ها توهین کرد!

🔹میرزا آقاخان نوری صدر اعظم ناصرالدین شاه قاجار بود. او نقشه قتل امیر کبیر را کشید و خود به صدارت اعظم رسید.
🔹قبل از صدارت، تابعیت انگلستان را داشت که برای تصدی صدارت، مجبور به خروج از تابعیت انگلستان شد. اما سرسپردگی او به انگلستان و خیانت هایی که در آن دوران انجام داده، بر کسی پوشیده نیست.
🔹در دوران صدارت وی، انگلستان بیشترین نفوذ را در حاکمیت ایران پیدا کرد و او قباله هرات را به سفارت انگلستان فرستاد! هرات دروازه افغانستان بود که در دوره نوری به انگلستان پیشکش گردید.
🔹علاوه بر خیانت‌های وی به کشور و خوش خدمتی‌های فراوانی که به انگلستان کرد، او اولین کسی بود که واژه توهین آمیز «تورک...» را وارد ادبیات سیاسی ایران کرد. تبریز در آن دوران ولیعهدنشین بوده و میرزا آقاخان ملاحظه اطرافیان ولیعهد (مظفرالدین) را کرده و روی به خصومت با آنها پرداخت.
🔹آقاخان تحت هدایت انگلستان، آتشی بر انسجام ایران زد که زبانه های آن هنوز هم از سوی افراد نادان یا خائن به نمایش گذاشته می شود.
🔹استعمار پیر، بذری را به دست آقاخان کاشت که قرن‌ها بوسیله خائنین یا جاهلین درو خواهد کرد...

@kimlig1

کیملیک kimlik, [31.01.20 00:41]
[In reply to کیملیک kimlik]
#تاریخیمیز:
 میرزا آقاخان در کاشان تبعید بود که به مجرد خبر مرگ محمد شاه قاجار، بدون اجازه عازم تهران گردید. به این امید که بتواند سمت صدراعظمی ناصرالدین شاه را کسب نماید.
چون نتیجه حاصل نگردید، برای حفظ جان خویش به سفارت انگلیس رفت و تابعیت آن کشور را بدست آورد.

🔹آقاخان جاه طلب که از حمایت انگلیسی‌ها برخوردار بود، با توطئه توانست امیرکبیر را از قدرت برکنار و با همدستی مخالفان دیگر امیرکبیر، او را به قتل رساند و راه را برای صدارت خود هموار کرد.

🔹میرزا آقاخان نوری بعد از قتل امیرکبیر در ۱۰ آذر سال ۱۲۳۰ شمسی، به صدارت اعظمی انتخاب گردید و با درخواست ناصرالدین شاه، قبل از عهده‌دار شدن صدارت با نوشتن نامه به وزیر مختار انگلیس در ایران، از تابعیت این کشور خارج شد.
🔹ناصرالدین شاه که پنجاه سال پادشاهی کرد، ولیعهدش (مظفرالدین) در تبریز به سر می برد. آقاخان هم چون احتمال می داد با مرگ ناصرالدین شاه صدارت به اطرافیان مظفرالدین در تبریز برسد، عملیات روانی علیه ولیعهد پیر را کلید زد.
🔹آقاخان هر چند صدر اعظم بود، اما علاقه زیادی به لطیفه گویی و تمسخر و حرف های کوچه بازاری داشت. از این رو پشت مظفرالدین شاه چو انداخت که: «آبجی مظفر اومده، با ترکهای... اومده»
🔹دعوای تورک و فارس را او با این کارها و صرفا با هدایت انگلستان و در راستای تجزیه ایران و بستر سازی برای نفوذ هر چه بیشتر به راه انداخت.
🔹البته عمر صدارتش وفا نکرد و قبل از کشته شدن ناصرالدین شاه، از صدارت عزل گردید.

@kimlig1

کیملیک kimlik, [01.02.20 01:11]
[ Photo ]
#تناقضات:
🔹شیخ صفی الدین اسحاق اردبیلی، از مؤثرترین شخصیت های تاریخ آذربایجان است که با کسب شهرت جهانی، مریدان فراوانی در اقصی نقاط جهان داشته و دارد.
🔹شیخ، انقلابی طریقتی در عصر خود ایجاد کرد که نوادگانش با استفاده از این بستر، بعدها توانستند حکومت صفویه را بنا نهند.
🔹مقبره شیخ که امروزه در مرکز شهر اردبیل قرار دارد، جزو پنج اثر ملی ایران است که به دلیل ویژگی های متمایز، در سازمان جهانی یونسکو به ثبت رسیده است.
🔹اما دریغ...
شماری از روشنفکران آذربایجان، شخصیت این پیر مرشد را کاملا در رسانه ها و شبکه های اجتماعی بایکوت کرده و اصلا حرفی از او به میان نمی آورند. اینها هر چند چهارچوب مشخصی در مانیفست نانوشته خویش تدوین و تبیین نکرده اند، اما تکلیف خود را با چنین مفاخری روشن کرده اند: بایکوت!
🔹چرا؟ چون تمجید از مقام شیخ صفی الدین، در تضاد با اهداف تبلیغاتی و راهبردی دولت عثمانی بوده و این رسوبات ذهنی کماکان در مغز ایشان حکمرانی می کند.

@kimlig1

کیملیک kimlik, [03.02.20 01:55]
🇦🇿#تاریخیمیز؛

😭#فاجعه_خوجالی؛

🔹جوانان ایران؛ ۵۵ سال سن دارم. در واقعه جنایت هولناک خوجالی، در مغان همسایه خوجالی بودم. یقین بدانید که من نه فقط جنایت ارامنه تندرو در خوجالی، بلکه دهها جنایت آنان را از نزدیک در هزاره های تاریخ شاهد بودم.

🔹دانشجوی تاریخ هستم و تاریخ می نویسم، اگر خیل عظیم انسان ها به خاطر "انسان" بودن،  مسئول واکنش و ابراز تنفر نسبت به این جنایت هولناک داشناکهای ارمنی هستند، من مورخ ایرانی شیعه مذهب، علاوه بر رسالت انسانی ام، باید پاسخگوی روح و وجدان تاریخی ام باشم.

🔹وظیفه خود می دانم درود فرستم به روح پاک جوان رسانه ای شهید چنگیز مصطفی یف که با خون خود، فاجعه خوجالی را ضبط و ثبت کرد و بشریت را از "ننگ بزرگ" جهانی آگاه کرد و خود نیز عاقبت به خیل شهیدان پیوست.
در فاجعه شب ۲۶ فوریه ۱۹۹۲ خوجالی، جنایت عظیم بشری به وقوع پیوست که قلم را یارای نوشتن و زبان را گویایی و جسارت بیان نیست.

🔹بنگرید: «مردان و جوانان را کشتند. زنان و دختران را تجاوز کردند و کشتند. به همه هستی فرهنگ و غیرت و ناموس شیعیان و مسلمانان بی گناه خوجالی تعرض و تجاوز کردند. نوبت به شکم دریدن ها رسید، شکم مادر در حال جان دادن دریده می شود. جنین از رحم مادر با سنگدلی ددمنشانه در دست دژخیم ارمنی، مثل ماهی کوچولو می لغزد. نه زبان دارد که فریاد زند و نه چشمان باز که قاتل را بنگرد! ناگه شمشیر تیز بر گلوی جنین خوجالی نه سر یک انسان، بلکه سر انسانیت را قطع می کند.»

🔹ای مسیحیان و یهودیان گریان بر سر بریده یحیی! ای مسلمانان عزادار بر فواره خون سر بریده علی اصغر کربلا!
اگر در بیت المقدس و کربلا، شهیدان مظلوم نامشان در تاریخ ثبت است. بیایید نام آن جنین سربریده در خوجالی را نیز به عشق علی اصغر حسین و یحیای سادات، در شناسنامه شرمندگی جهان بشریت به همان نام "خوجالی" ثبت کنیم و بر ملامت وجدانمان عزادار شده و به فکر تسلای روح ناآرام جامعه بشری در خوجالی و قاراباغ باشیم.

🔹ضمن محکومیت این فاجعه دردناک داشناک های ارمنی، به اندک مزدوران اجنبی هشدار می دهم که حق ندارید به بهانه دفاع از خوجالی، به ملت ایران و مرزداران شجاع آن، به ویژه بسیج و سپاه سرافراز نظام جمهوری اسلامی ایران تهمت و توهین کنید. یقین بدانید این نیروی الهی نهفته در جامعه ایران اسلامی بود که نگذاشت فاجعه خوجالی در سال ۱۹۹۲ م. در بیلقان و باکو و شکی و گنجه تکرار شود. زبان تان لال و چشمان تان کور و دل تان سنگ شود که به غیرتمندان ایران اسلامی "سرداران قفقاز" طعنه می زنید!؟

🔹قتل عام خوجالی نتیجه حمایت جهان دموکراسی غربی از تندروهای ارمنی بود. همان طور که قتل عام فلسطین، عراق، یمن و سوریه و افغانستان با شمشیر و گیوتین لیبرالیسم و صهیونیسم غربی و تحجر و وهابیت عربی به وقوع پیوسته و ادامه دارد. جوان غیرتی ایرانی مدافع حرم انسانیت است. چه در قاراباغ و آذربایجان و چه در فلسطین و شام و یمن و عراق و چه در جبهه های جنوب و غرب و شرق ایران! با عزت و حکمت و مصلحت و بموقع نقش مسئولانه خود را ایفا می کند.

🔹مزدور طعنه زن بر پاسدار ایرانی! تو حدیث بی غیرتی خویشتن را روایت کن که چرا هنگام قیام و مدافعه جوانان انقلابی مسلمان ایرانی در مرزهای بیلقان با داشناک های ارمنی، در صفوف آنان نبودید!

✍️ میرنبی عزیززاده* ۵/ ۱۲/ ۱۳۹۷

*تاریخ نگار مغان و دانشجوی دکتری تاریخ

@kimlig1

کیملیک kimlik, [03.02.20 02:23]
[ Photo ]
🔺موقعیت شهر خوجالی (خواجه‌لی)

🔹خواجه‌لی نام شهر و بخشی در جمهوری آذربایجان است که اکنون در کنترل نیروهای اشغالگر ارمنی است. این شهر در ۱۴ کیلومتری شمال شرقی شهر خان کندی قره‌باغ و نزدیک کوه قره‌باغ واقع شده‌است. قرار داشتن خوجالی در جاده آغدام - شوشی و برخورداری شهر از تنها فرودگاه قره‌باغ، حساسیت راهبردی شهر را بیشتر کرده است.

🔹این شهر با شهرهای لاچین، کلبجر، آغدام، خوجاوند و شوشا احاطه شده و شامل یک قصبه (عسگران) و ۵۰ روستا بود.

🔹وقوع فاجعه خوجالی در زمانی بود که جنگ قدرت بین دولت وقت آذربایجان به رهبری ایاز مطلب اف و ابوالفضل ائلچی بی به اوج خود رسیده و طرفین از هیچ فرصتی برای ضربه زدن به یکدیگر رویگردان نبودند. اوضاع وقت خوجالی موقعیت ایده‌آلی را برای طرفداران ایلچی بی فراهم آورد. لذا بر خلاف فرافکنی ها و جوسازی های رسانه ای در جمهوری آذربایجان، قصور واحدهای رزمی آن کشور - طراحی شده یا ناخواسته - در رقم خوردن این تراژدی بی تأثیر نبوده است.

@kimlig1

کیملیک kimlik, [03.02.20 20:01]
🌿#تاریخیمیز:

🔹روزگار اردبیل

🔹خبر دارید روزگاری اردبیل کانون آئین زرتشتی شد و ایران را نجات داد و نگذاشت داغ ننگ بت پرستی بر پیشانی ملت ایران حک شود؟
🔹خبر دارید که روزگاری اردبیل کانون وحدت "دولت - ملت" در ایران شده و هفت قبیله فهیم شمال غرب کشور، امپراطوری عظیم و متعهد "ماد" را تشکیل داد و جهان بشریت را از شّر شرارت آشوریان نجات داد؟
🔹خبر دارید که روزگاری اردبیل کانون "وحدت ملی" شده و هفت قبیله شجاع منطقه با محوریت طریقت و شریعت نهفته در فرهنگ مردمی، امپراطوری عظیم صفویان را از هند تا داغستان و از سیحون تا بغداد بنا نهاده و ایران را از تفرقه سیاسی نجات داد؟
🔹خبر دارید که روزگاری اردبیل کانون تشییع اثنی عشری شده و پاسدار فرهنگ ناب نبوی و علوی شده و ملت ایران را از تشتت فرق مذهبی نجات داد؟
🔹خبر دارید که روزگاری عشایر اردبیل خالق فرهنگ مرزداری و مقاومت در برابر تجاوزگری تزار روس شده و ملت ایران را از تحقیر معنوی تاریخی نجات داد؟

✍️ میرنبی عزیززاده* ۱۴ بهمن ۱۳۹۸

*تاریخ نگار مغان و دانشجوی دکتری تاریخ

@kimlig1

کیملیک kimlik, [07.02.20 00:58]
#تاریخیمیز:

😱معشوق فرح پهلوی چه کسی بود؟

احمد‌علی مسعود انصاری پسر خاله فرح پهلوی در گفتگو با فارس:
🔹فرح در سن ۲۰ سالگی با شاه که  ۴۰ سال داشت ازدواج کرد؛ اما شاه پس از مدتی عاشق زنی به نام «گیلدا صوفی» معروف به «طلا» شد و نزدیک بود که فرح را طلاق داده و با گیلدا  صوفی ازدواج کند .
🔹از آن به بعد فرح با فریدون جوادی  که دوست زمان تحصیلش بود رابطه نزدیکترى را شروع کرد.
🔹شاه علاقه‌ای به اطرافیان فرح نداشت و روزی از من پرسید این کیست که نمی‌گذارد فرح شب‌ها زود برگردد که من نگفتم جوادی است.
🔹تا زمانی که علم زنده بود، با اقتدار نمی‌گذاشت فرح در حکومت دخالت کند و بعد از مرگ علم بود که فرح در سیاست صاحب نفوذ شد.
🔹فریدون جوادی چپى بود و هیچ اعتقادی به خدا نداشت و نفوذ بسیارى روى فرح پیدا کرد.
🔹او از طریق فرح ارتش و ساواک را خنثی کرد تا شاه را ضعیف کنند و فرح و دوستانش حکومت را در اختیار بگیرند که در این راه موفق نشدند و انقلاب پیروز شد.
✍️البته ارتشبد حسین فردوست در خاطرات مکتوب خویش در کتاب ظهور و سقوط رژیم پهلوی، موارد دیگری از فساد در خاندان پالانی (پهلوی) را هم ذکر کرده است.

@kimlig1

کیملیک kimlik, [07.02.20 13:57]
[ Photo ]
#پارلاق_اولدوزلار🔺

پروفسور لطفعلی عسکرزاده
زاده؛ ۱۲۹۹/۱۱/۱۵
متوفی؛ ۱۳۹۶/۶/۱۶

🔻فرزند اردبیل است. او مبدع منطق فازی و استاد دانشگاه کالیفرنیا بود. با استفاده از نظریه سیستم‌های فازی وی، بیش از ۳۰ هزار اختراع تنها در آمریکا ثبت شده‌است. امروزه از ابداعات او در ساخت خودرو، دوربین، آسانسور و حتی موتور جستجوی گوگل استفاده می‌شود. در طول زندگی ۳۵ دکترای افتخاری دریافت کرد.
🔹پدرش «رحیم‌علی عسکرزاده» روزنامه‌نگار و بازرگان، از اهالی اردبیل و خبرنگار روزنامه «ایران» بود. لطفعلی تحصیلات دبستان خود را در باکو و به زبان روسی آغاز کرد. در زمانی که ده ساله بود، پدر و مادر لطفعلی، در پی قحطی  ناشی از سیاست‌های دوران استالین، باکو را ترک و به ایران و شهر تهران مهاجرت کردند.

🔹عسکرزاده در امتحانات ورودی دانشگاه تهران مقام دوم را کسب کرد. در سال ۱۹۴۲ رشته مهندسی برق را در این دانشگاه با موفقیت به پایان رساند و در دوران جنگ جهانی دوم و اشغال ایران توسط متفقین، به ایالات متحده مهاجرت کرد.

@kimlig1

کیملیک kimlik, [07.02.20 14:10]
#بیلگی_لر

🔴تلگرام و ماشین جنگی-رسانه ای

✍️سید علیرضا آل داود

🔹مستند هک بزرگ که اشاره به نقش فیس بوک در انتخابات ۲۰۱۶ آمریکا و پیروزی ترامپ دارد را دیدم.

🔹مستندی قوی که به جمع آوری bigdata آمریکایی ها و‌ سپس‌ تحلیل آن در این فضا اشاره می کند و نحوه فریب مردم آمریکا را پس از ذائقه سنجی آنها نشان می دهد و پیروزی ترامپ را کاملا علمی با این تقلب بزرگ مرتبط میکند.

🔹کل این فرایند از سرقت اطلاعات بیش از ۵۰ میلیون آمریکایی عضو فیس بوک حاصل شده است.

🔹حال شما در نظر بگیرید پیام رسان تلگرام با مدیریت سازمان سیا نزدیک به ۴ سال است دارد بر روی گوشی ۵۰ میلیون ایرانی اطلاعات شناختی-ادراکی و... مردم را جمع می‌کند و این داده ها توسط آنها تحلیل شده، مدل شناختی طراحی می شود و سپس ذائقه سازی با دقت بسیار بالا برای ملت ما صورت میگیرد.

🔹جالب آنجاست که این اطلاعات به عربستان سعودی داعش پرور و امارات هم فروخته شده است.

@kimlig1

+ نوشته شده در جمعه بیست و یکم آذر ۱۳۹۹ ساعت ۱۰:۲۳ ب.ظ توسط aliroshanzadehizmara  | 

هویت زبانی آذربایجان=کیملیک=kimlik

کیملیک kimlik, [02.08.20 00:39]
🌿#آنا_دیلی

🔸هویت زبانی آذربایجان -- بخش اول

🔹زبان (دیل) هم در زبان ترکی آذربایجانی و هم در زبان فارسی دو معنی دارد: 1- زبان عضوی از اعضای دهان می‌باشد که وظیفه اصلی آن، کمک به خوردن غذاست. 2- زبان به معنی گفتار می‌باشد. چون عضو زبان در گفتار نقش اصلی را دارد، لذا به این معنی هم بکار می رود. از این به بعد وقتی کلمه زبان بکار برده می شود، منظور همان گفتار است.

🔹تعریف زبان؛
زبان از نظر جامعه شناسی، روانشناسی، زبانشناسی و گرامرشناسی تعریف می‌شود، لذا 4 تعریف دارد:

🔹1-تعریف جامعه شناختی زبان. جامعه شناسان زبان را با توجه به نقش آن در جامعه تعریف می کنند. طبق این تعریف، زبان وسیله ارتباط است. البته این ارتباط هم خصلت همزمانی دارد، هم خصلت درزمانی. یعنی هم در حال حاضر بین انسان‌ها ارتباط بر قرار می کند، هم گذشته را با عصر حاضر مرتبط می سازد.
از نظر جامعه شناسی ارتباط زبانی انسان‌ها یک ارتباط کامل است. لذا همه زبان ها کامل هستند و زبان ناقص قابل تصور نیست. پس این حرف که «فلان زبان کامل‌ترین زبان است» معنی ندارد.

🔹2-تعریف روانشناختی زبان. روانشناسان روند گفتار را اساس تعریف خود قرار می دهند. زبان عبارت است از ایجاد امواج صوتی، دریافت آن توسط گوش، تبدیل آن به پالس‌های عصبی، ارسال این پالس‌ها به یکی از نیمکره‌های مغز، تحلیل آن در این نیمکره، ارسال نتیجه تحلیل به نیمکره بعدی، تحلیل آن در این نیمکره، در صورت لازم بودن جواب دستور عصبی به اعضای گفتار، ایجاد امواج صوتی در اعضای گفتار.

🔹3-تعریف زبانشناختی. زبانشناسان زبان را به جمله ها، جمله ها را به کلمات و کلمه هارا به صدا ها تقطیع کرده نتیجه می گیرند که «زبان زنجیره.ای از اصوات می‌باشد».

🔹4-تعریف گرامر شناختی زبان. زبان عبارت است از مجموعه لغات با ساختار گرامری. پس زبانی بدون گرامر قابل تصور نیست. در این مورد به بعضی از مفهوم‌ها و برداشت‌های غلط اشاره می‌شود:

🔹الف) منظور از مجموعه لغات، مجموعه لغات اصلی نیست. بلکه مجموعه لغاتی است که در آن زبان بکار می رود. م.ثاقب‌فر در مجله «نگاهی نو» منتشره در پاییز 1369 در مورد زبان ترکی (آذربایجانی) می نویسد که ترکی ملغمه‌ای است از فارسی، عربی، ترکی و... این برداشت یک برداشت عوام فریبانه می‌باشد. اگر بگویی که خوب همه زبان‌ها لغات دخیل دارند، جواب می‌دهند که در ترکی خیلی زیاد است. البته چنین افرادی هیچ وقت در پی این نیستند که زبان فارسی چقدر لغات دخیل دارد؟ ما برای خالی نبودن عریضه فقط یک نمونه را ذکر می کنیم:

1- وجوه امپریالیسم، ترجمه سید حسین سیف زاده چاپ 1374، صفحه 92
«... در حال حاضر، علاقه‌مندیم به توضیح مدل امپریالیسم اقتصادی بپردازم. ضمن طرح این مدل باید متذکر شوم بین کسانی که مدعی الهام گرفتن از...»
اولا هر دو کلمه نام، وارداتی است.
ثانیا نمونه بالا از 20 کلمه تشکیل شده است که 13 کلمه آن وارداتی است.
علاوه بر این 65 درصد از کلمات مورد استفاده در زبان انگلیسی، وارداتی است (فرانسه، آلمانی، لاتین، یونانی.... عربی، ترکی و فارسی).

🔹باز متذکر می‌شویم که پیدا کردن زبانی که بیشتر از 100 کلمه اصلی داشته باشد، سخت است! البته اگر نظریه «زبان مادر» را قبول کنیم که در این صورت کلمات اصیل کمتر و کمتر خواهد بود.

ادامه دارد...

✍️#کیملیک

@kimlig1

کیملیک kimlik, [03.08.20 02:30]
🌿#آنا_دیلی

🔸هویت زبانی آذربایجان -- بخش دوم

🔹تعریف زبان مادر: زبان مادر زبانی است که کلیه زبان‌ها از آن مشتق شده است.

🔹تعریف زبان مادری: زبان مادری همان زبانی است که انسان‌ها در جامعه‌ای که متولد شده و در آن نشو و نما می‌کنند، از والدین و جامعه (بدون برنامه) می‌آموزند.

🔹تعریف زبان رسمی: زبان رسمی زبان یا زبان‌هایی است که طبق قانون برای دولت معین می‌شود و مفهوم آن این است که ارتباط مردم با دولت مرکزی، به آن زبان یا زبان‌ها خواهد بود. مثلا زبان‌های رسمی جمهوری خودمختار داغستان در فدراسیون روسیه، زبان‌های روسی، داغستانی و آذربایجانی می‌باشد. و یا علی رغم اینکه بصورت طبیعی زبان رسمی آمریکا انگلیسی است، اما در قانون اساسی آن کشور قید نشده است.

🔹تعریف دوزبانگی: اگر فردی همزمان در خانواده (دارای زبان مادری خاص- مثلا ترکی) و در جامعه (دارای زبان استفاده خاص دیگر -مثلا فارسی) زندگی و هر دو زبان را همزمان (بدون برنامه) یاد بگیرد، دو زبانه نامیده می‌شود. اگر فردی بعد از یاد گرفتن زبان مادری، در آموزشگاه و یا از طریق تلویزیون زبان دومی را یاد بگیرد، دوزبانه نامیده نمی‌شود.

🔹بعد از تعاریف بالا و در بخش‌های بعدی، زبان ترکی آذربایجانی را از نظر آواشناسی، صرف و نحو مورد مطالعه قرار خواهیم داد.

ادامه دارد...

✍️#کیملیک

@kimlig1

کیملیک kimlik, [08.08.20 01:02]
#آنا_دیلی

🔸هویت زبانی آذربایجان -- بخش سوم

🔹آواشناسی
تعریف آوا. هر نوع صدایی که در گفتگو بوجود می آید، آوا (در زبان ترکی آذربایجانی سس/ فون) نامیده می شود. پس صدای پرنده و سایر حیوانات و نیز سوت و موسیقی آوا نیست.

🔹تعداد آواهای ایجاد شده در زبان خیلی زیاد می باشد. لذا نمی توان الفبا را بر اساس آواها تدوین نمود. علاوه بر این آواها در لهجه های مختلف فرق می کند. مثلا تلفظ «ک» در شهرهای آذربایجان چند نوع است (مانند «ک» بناب و «ک» اردبیل).

🔹تعریف واج. هر آوایی که معنی لغوی کلمه را عوض کند و یا بی معنی سازد، واج (در زبان آذربایجانی فونئم) نامیده می شود. به چند مثال توجه کنید:
1-آت (اسب)--- آد (اسم)--- آز (کم)--- آج (گرسنه)---....
2-آت (اسب)--- اَت (گوشت)--- ایت (سگ)--- اوت (علف)---....
چنان که ملاحظه می‌شود در مثال‌های ردیف اول واج های «ت»، «د»، «ز»، «ج» و در ردیف دوم واج های «آ»، «اَ»، «ای»، «او» معنی لغوی کلمات را تغییر می دهند.
لازم به ذکر است که این قانون در پسوندها که فاقد معنی لغوی هستند، صادق نیست. مانند «آ» و «اَ» در پسوند جمع «لار» و «لر».

🔹این روش تعیین واج‌های زبان در فارسی «جفت کمینه» نامیده می‌شود. در این روش برای تعیین واج های زبان بایستی دو کلمه‌ای که فقط در یک آوا فرق دارند، با هم مقایسه شوند. هر الفبایی که با این روش ایجاد شود، الفبای «آوا نگار» (در آذربایجانی فونئتیک) نامیده می شود. در این الفبا هر حرف فقط نماینده یک واج است. و هر واج فقط یک نماینده دارد. و از هیچ حرکه‌ای استفاده نمی‌شود.
بر این اساس الفبایی که در زبان فارسی و آذربایجانی در ایران مورد استفاده قرار می گیرد، آوانگار نیست. مثلا حرف «ی» دارای دو صدا «ای» (در ایت) و «ی» (در یات)، حرف «و» دارای دو صدا «او» (در اوت) و «و» (در سئومک). و یا حرف های «س»، «ص»، «ث» نماینده صدای «س» (در سود، ثواب، صاباح) هستند. و یا اغلب حروف صدادار نماینده (حرف) ندارند. مانند «گفت»، «رفت» و...

🔹واج‌های زبان آذربایجانی بر اساس روش جفت کمینه 32 حرف می باشد و عبارتند از: ب- پ- ت (نماینده ت، ط)- ج- چ- خ- د- ر- ز (نماینده ز،ذ،ض،ظ)- ژ- س (نماینده س، ص، ث)- ش- غ- ف- ق- ک- گ- ل- م- ن- و- ه (نماینده ه ، ح)- ی— آ- اَ- ای- ائ- ای- او- اؤ- او.

ادامه دارد...

✍️#کیملیک

@kimlig1

کیملیک kimlik, [14.08.20 11:57]
#آنا_دیلی

🔸هویت زبانی آذربایجان -- بخش چهارم

🔹آواشناسی
32 واج (فونئم) زبان آذربایجانی به دو گروه عمده تقسیم می شوند:

🔹الف) گروه صامت ها که عبارتند از: ب- پ- ت (نماینده ت، ط)- ج- چ- خ- د- ر- ز (نماینده ز،ذ،ض،ظ)- ژ- س (نماینده س، ص، ث)- ش- غ- ف- ق- ک- گ- ل- م- ن- و- ه (نماینده ه ، ح)- ی. و معادل لاتین آنها عبارتند از:
 B-P-T- C-Ç-X-D-R-Z-J-S-Ş-Ğ-F-Q-K-G-L-M-N-V-H-Y

🔹ب) گروه مصوت‌ها که عبارتند از: آ- اَ- ای- ائ- ای- او- اؤ- او- اۏ. و معادل لاتین آنها عبارتند از:
A-Ə-İ-E-I-U-Ü-O-Ö
هر کدام از دو گروه فوق دارای خصوصیات ویژه هستند. درک این ویژگی‌ها پایه آواشناسی هستند. ویژگی های گروه اول عبارتند از:

🔹1- در تلفظ صامت ها دو عضو دهان یا به هم برخورد می کنند (مانند ب- د- ک- ق ....)، یا به هم سائیده می شوند (مانند س- ز- خ ....)، و یا به هم خیلی نزدیک می شوند (مانند ی- ح/ه).

🔹2- مدت تلفظ صامت ها را نمی توان تغییر داد. به عبارت دیگر کمیت تلفظ صامت ها ثابت است.

🔹3- صامت‌ها مستقلا و بدون استفاده از مصوت‌ها غیر قابل تلفظ هستند.

🔹4- صامت‌ها نمی‌توانند هجا ساز باشند.

🔹5- تعدادی از صامت‌ها واکدار (جینگیلتی‌لی) هستند (مانند د- ب- ز ....). یعنی در تلفظ آنها تارهای صوتی فعال می‌باشد. تعدادی دیگر از صامت‌ها بیواک (کار) می باشند (مانند ت- پ- س ...). یعنی در تلفظ آنها تارهای صوتی دخالت ندارد.

🔹بعضی از زبانشناسان به تقلید از زبانشناسان غربی معتقدند که صامت های صفیری مانند واج «ل» می‌توانند هجا ساز باشند. مثلا در کلمه انگلیسی able. به زعم آنها این کلمه از دو هجای a و ble تشکیل شده است. ما این اشتباه را در بخش هجا توضیح خواهیم داد.

🔹ویژگی های گروه دوم یعنی مصوت‌ها عبارتند از:
1- در تلفظ مصوت‌ها هیچ عضوی از دهان با هم برخورد ندارد.
2- مدت تلفظ مصوت‌ها را می‌توان به دلخواه تغییر داد (کشیده تلفظ کرد یا کوتاه).
3- مصوت‌ها مستقلا قابل تلفظ هستند.
4- مصوت.ها هجا ساز هستند.
5- همه مصوت.ها واکدار هستند.

✍️#کیملیک

@kimlig1

کیملیک kimlik, [29.08.20 09:42]
#آنا_دیلی

🔸هویت زبانی آذربایجان -- بخش پنجم

🔹مشخصه‌های آوایی
تمامی واج‌ها دارای مشخصاتی هستند. مثلا اگر گفته شود که فرق «ب» با «پ» چه هست؟ جواب سوال بدون اشاره به مشخصه‌ها غیر ممکن می‌باشد. لذا ذیلا به چند نمونه از مشخصه‌های صامت‌ها و مصوت‌ها اشاره می‌شود:

🔹مشخصه‌های صامت‌ها عبارتند از:
1- محل تلفظ (مخرج)- محل تلفظ از لب‌ها شروع شده و در ریشه زبان و کام ختم می‌شود. مانند؛ «ب»، «پ»، «م» (دو لبی)، «ف»، «و» (لبی دندانی)، »د»، «ت»، «س»، «ز» (زبانی دندانی)، «چ»، «ک»، «گ» (زبانی کامی)، «ق»، «خ» (زبانی کامی)

2- طرز تلفظ- الف) انفجاری؛ مانند: ب، پ، د، ت، م، ق، چ، و .... ب)؛ سایشی؛ مانند: س، ز، غ، ژ و ....

3- واکداری- بی واکی؛ ب، م، و، ز .... واکدار هستند، اما پ، ت، س، ک .... بی واک هستند. صامت های واکدار عبارتند از: ب، و، ق، غ، د، ژ، ز/ض/ظ/ذ، گ، ج، ی

صامت های بیواک عبارتند از: پ، ف، ک، خ، ت/ط، ش، س/ث/ص، چ، ه/ح
در مورد محل تلفظ شرح لازم نیست. اما در مورد طرز تلفظ لازم است بدانیم که در طرز تلفظ انفجاری اول راه نفس بسته می شود و وقتی این راه به یک باره باز شود تلفظ ایجاد می‌شود. مثلا اگر راه نفس توسط دولب بسته شده و به یک باره باز شود واج‌های ب، پ، م تلفظ می شود. یا همین کار در تلفظ و، ف، توسط لب زیری و دندان،  نیز در تلفظ د، ت، توسط زبان و دندان، در تلفظ چ، ک، گ، توسط زبان و کام انجام می گیرد.
در تلفظ سایشی دو عضو مخرج به هم ساییده می شوند. مانند تلفظ س و ز.

4- بورونلاشما یا خیشومی بودن. اگر در تلفظ یک فونئم راه بینی باز باشد آن حرف خیشومی (بورونلاشان) نامیده می شود، بر عکس، اگر بسته باشد غیر خیشومی (بورونلاشمایان) نامیده می شود. مثلا ن و م خیشومی، پ و ک غیر خیشومی است.

🔹سؤال: فرق بین فونم‌های زیر را بنویسید:
الف) ب و پ، ب) م و ن، ج) د و ت
جواب الف) ب و پ از نظر مجل تلفظ فرقی ندارند. یعنی هر دو توسط دو لب تلفظ می شوند. از نظر طرز تلفظ هر دو انفجاری هستند. اما ب یک فونئم واکدار، اما پ یک فونئم بی واک می باشد.

🔹جواب ب) م و ن هر دو خیشومی هستند. یعنی در تلفظ هر دو راه بینی باز است. از نظر طرز تلفظ هر دو انفجاری هستند. از نظر واک هر دو واکدار هستند. اما از نظر محل تلفظ با هم فرق دارند. یعنی م توسط دو لب، ن توسط نوک زبان و دماغ- دندان تلفظ می شوند.

🔹جواب ج) محل تلفظ و طرز تلفظ د و ت یکی است. اما د واکدار ولی ت بیواک می باشد.

ادامه دارد...

✍️#کیملیک

@kimlig1

کیملیک kimlik, [04.09.20 12:19]
#آنا_دیلی

🔸هویت زبانی آذربایجان -- بخش ششم

🔹مشخصه‌های آوایی مصوت‌ها
مشخصه.های آوایی مصوت‌ها بر اساس وضعیت دهان در تلفظ آنها (لبها)، (زبان و کام)، (باز یا بسته بودن دهان) معین می‌شود. بدین ترتیب که مصوت‌ها؛

الف) مصوت های باز (آچیق صائت)- به هنگام تلفظ این مصوت ها دهان حالت باز دارد و عبارتند از: a, o, ö, e, ə
    
ب) مصوت های بسته (قاپالی صائت)- به هنگام تلفظ این مصوت ها دهان حالت بسته دارد و عبارتند از: ı, i, u, ü
برای اینکه این مصوت ها را به یاد داشته باشیم، یاد آور می شویم که مصوت های بسته همان هایی هستند که در پسوند های شغل (شغل شکیلچیلری) بکار می روند: -çı, -çi, -çu, -çü (اوزومچو، قویونچو، خیناچی، کرپیجچی)
     
ج) مصوت های پسین (دیل آرخاسی صائتلر)- محل تلفظ این نوع مصوت ها بین ریشه زبان و کام می باشد و عبارتند از: a, o, u, ı
     
د) مصوت های پیشین (دیل اؤنو صائتلر)- محل تلفظ این نوع مصوت ها بین جلوی زبان و کام می باشد و عبارتند از: i, ə, ö, ü
     
ه) مصوت های میانی- محل تلفظ این مصوت بین وسط زبان و کام می باشد و عبارت است از: e
لازم به ذکر است که این مصوت در تقسیم بندی قانون هماهنگی اصوات جزء مصوت های پیشین قرار می گیرد.
     
و) مصوت های گرد (دوداقلانان صائتلر)- در تلفظ این مصوت ها لب ها نقش اصلی دارند و عبارتند از: o, ö, u, ü
     
ز) مصوت های کشیده (دوداقلانمایان صائتلر)-در تلفظ این ها لبها نقشی ندارند و عبارتند از:
A, e, ə, i, ı

🔹سوال: مشخصه های آوایی مصوت های زیر را بیان کنید:

Ö: (باز، گرد، پیشین) *U (بسته، گرد، پسین) *A : (باز، کشیده، پسین) *İ: (بسته، کشیده، پیشین)
*I: (بسته، کشیده، پسین) *ə: (باز، کشیده، پیشین) *E: (باز، کشیده، میانی) *Ü: (بسته، گرد، پیشین)
*O: (باز، گرد، پسین)

✍️#کیملیک

@kimlig1

کیملیک kimlik, [25.09.20 22:08]
#آنا_دیلی

بخش هفتم ــ  هجاهای تورکی آذربایجانی

🔹فونئم ها کوچکترین بخش فاقد معنی کلمات می‌باشد و فقط از یک فونئم تشکیل می‌شود. اگر بخشی از کلمه از یک یا چند فونئم تشکیل شود و فاقد معنی باشد، هجا نامیده می‌شود. پس بزرگترین بخش فاقد معنی کلمه هجاست. فقط مُصَوِّت‌ها قادرند هجا تشکیل دهند. چون مصوت‌ها می‌توانند به تنهایی تلفظ شوند. اما صامت‌ها چنین خصوصیتی ندارند و نمی‌توانند هجا تشکیل دهند.

🔹برای تعیین هجاهای یک کلمه فقط مصوت‌های آن کلمه را می‌شماریم. مثلا کلمه alacaqlarımdan دارای 6 هجا می‌باشد. زیرا دارای 6 مصوت است: 5 تا «آ» و یک «ای».
گفتیم که هر هجا ممکن است از یک مصوت تشکیل شده باشد. مانند o، و یا از دو فونئم مانند od، یا از سه فونئم مانند qar، dar، یا از چاهار فونئم مانند türk-börk-kürk- dərd.

🔹هجاها دارای خصوصیت زیر هستند:
1- در زبان ترکی آذربایجانی هجای بیش از چهار فونئمی نداریم.
2- هیچ هجایی با دو صامت شروع نمی‌شود.
3- اگر فونئم‌های پایانی هجا از دو صامت تشکیل شده باشد در صورت اضافه شدن هجا با شروع مصوت، صامت آخری به هجای بعدی منتقل می شود. مانند: kürk+ü=kür-kə, on+a=o-na, ədəd+i=ə-də-di

🔹انواع هجاها
آچیق هجا- اگر هجاها به مصوت ختم شود هجای باز (آچیق هئجا) نامیده می شود. مانند: yaba, qara, birə, ala
قاپالی هئجا- اگر هجاها به صامت ختم شود هجای بسته (قاپالی هئجا) نامیده می شود مانند: top, od, ot, it, at
اؤرتوسوز هئجا- اگر هجاها با مصوت شروع شود اؤرتوسوز هئجا نامیده می شود. مانند: ada, ala, oba, ağız
اؤرتولو هئجا- اگر هجاها با صامت شروع شود اؤرتولو هئجا نامیده می شود. مانند: dalaq, qulaq, qırtlaq, qırxqat

🔹تمرین:
نوع هجاهای زیر را مشخص کنید: a-na, qorğa, qurd.
جواب: در کلمه «آ-نا» هجای اول آچیق-اؤرتوسوز، هجا دوم آچیق – اؤرتولو.
در کلمه «قور-غا» هجای اول اؤرتولو-قاپالی، هجای دوم اؤرتولو آچیق
در کلمه «قورد» فقط یک هجا وجود دارد و اؤرتولو-قاپالی می‌باشد.
خواننده‌های این بخش، دلایل جواب‌های بالا را توضیح دهند.

ادامه دارد...

✍️#کیملیک

@kimlig1

کیملیک kimlik, [07.10.20 02:58]
[Forwarded from کیملیک kimlik]
[ Photo ]
🔺او اولین بار به تورک‌ها توهین کرد!

🔹میرزا آقاخان نوری صدر اعظم ناصرالدین شاه قاجار بود. او نقشه قتل امیر کبیر را کشید و خود به صدارت اعظم رسید.
🔹قبل از صدارت، تابعیت انگلستان را داشت که برای تصدی صدارت، مجبور به خروج از تابعیت انگلستان شد. اما سرسپردگی او به انگلستان و خیانت هایی که در آن دوران انجام داده، بر کسی پوشیده نیست.
🔹در دوران صدارت وی، انگلستان بیشترین نفوذ را در حاکمیت ایران پیدا کرد و او قباله هرات را به سفارت انگلستان فرستاد! هرات دروازه افغانستان بود که در دوره نوری به انگلستان پیشکش گردید.
🔹علاوه بر خیانت‌های وی به کشور و خوش خدمتی‌های فراوانی که به انگلستان کرد، او اولین کسی بود که واژه توهین آمیز «تورک...» را وارد ادبیات سیاسی ایران کرد. تبریز در آن دوران ولیعهدنشین بوده و میرزا آقاخان ملاحظه اطرافیان ولیعهد (مظفرالدین) را کرده و روی به خصومت با آنها پرداخت.
🔹آقاخان تحت هدایت انگلستان، آتشی بر انسجام ایران زد که زبانه های آن هنوز هم از سوی افراد نادان یا خائن به نمایش گذاشته می شود.
🔹استعمار پیر، بذری را به دست آقاخان کاشت که قرن‌ها بوسیله خائنین یا جاهلین درو خواهد کرد...

@kimlig1

کیملیک kimlik, [09.10.20 12:40]
[Forwarded from کیملیک kimlik]
🌍#بیلیک‌لر

🔸#کیملیک (هویت) یعنی چه؟🤔

🔹#کیملیک (هویت) سه نوع است:
1⃣هویت فردی و شخصی
2⃣هویت ملی و اجتماعی
3⃣هویت آرمانی

🔹هویت فردی و شخصی ویژگی‌های خود شخص و انسان می‌باشد. انسان خصوصیاتی دارد که اگر بپرسی تو کیستی، شروع می‌کند به توصیف خود. این تشخّص‌ها می‌شود هویت فردی و شخصی انسان.

🔹هر قدر انسان در حد کودکی به سر می‌برد، دنبال هویّت شخصی خود است؛ اما وقتی انسان به بلوغ معنوی برسد، دیگر پرهیز می‌کند از تشخّص و فردگرایی و خودمحوری. پس رسیدن از «من» به «ما» بسیار ارزشمند است. اگر عواطف جمعی احیا شد، به جای #کیملیک و هویت فردی، #کیملیک و هویت اجتماعی برجسته می‌شود.

🔹مجموعه‌ ارزش‌هایی که در تاریخ، طرز رفتار، میراث شفاهی، نوشتار، ادبیات، موسیقی، زبان، وطن و سرزمین یک ملت جمع می‌شوند، هویّت اجتماعی و ملی را تشکیل می‌دهند. این امور باعث می‌شود یک ملت از ملت دیگر تمایز پیدا کند. نژاد، زبان، مذهب، آداب و رسوم و فرهنگ جایی که انسان در آن زندگی می‌کند. علم، نظم، عقلانیت و... نیز می‌تواند از وجوه تمایز بین یک هویت باشد.

🔹هویت جمعی یا اجتماعی پنج مؤلفه دارد:
1⃣عوامل جغرافیایی و اقلیمی
2⃣عوامل سیاسی و تاریخی
3⃣عوامل اقتصادی و معیشتی
4⃣عوامل فرهنگی مانند زبان، ادبیات، هنر، میراث اساطیری، سنت‌ها و آداب، اعتقادات، آیین‌ها و رسوم و یادمان‌ها
5⃣عوامل تربیتی

🔹هویت سوم هویت آرمانی است. هر ملّت ممیزه‌ای دارد و یک هویت ملی و واقعی برای خود درست کرده و آن چه که «هست» همین است. اما یک هویت دیگری وجود دارد که به آن می‌گوییم هویت آرمانی! هویت آرمانی یعنی «باید»ها که این فراتر از «هست»ها می‌باشد. یعنی عناصری که «جا دارد» ما به آنها ببالیم نه هر چیزی که «هست». آن چه هست، ممکن است خوب باشد یا بد.

🔹البته که امور غیر اکتسابی معرّف هویت فردی و اجتماعی هستند و در جای خود باید از آنها استفاده شود. خداوند در قرآن امور غیر اکتسابی را به عنوان «معرف» قبول نموده و می‌فرماید ما شما را شعبه شعبه و در قبایلی قرار دادیم تا [تفاوت‌های] همدیگر را [به رسمیت] «بشناسید». پس باید به تفاوت‌های بشر احترام گذاشت و از این رو تحقیر و تمسخر هیچ قوم و هویتی جایز نیست.

🔹اما آیا این هویتی آرمانی است؟!! فرض کنید رنگ پوست یکی سیاه است؛ آیا دست خودش است؟ نه. رنگ پوست یکی سفید هست؛ آیا دست خودش بوده است؟ نه. چیزی که ما آن را کسب نکرده‌ایم (غیراکتسابی) یک ارزش محدودی برای شناسایی و تمایز و البته احترام به انسان‌ها دارد. اما اموری که خود انسان آن را کسب کرده‌ (اکتسابی) ارزش بسیار بالایی دارد.

🔹زبان من تورکی است، زبان آن یکی آلمانی و دیگری روسی یا عربی و... آیا این معیار با #انسانلیق (انسانیت) قابل مقایسه هست؟! اریکسون روان شناس معروف قرن حاضر می‌گوید فردی که قادر به یافتن ارزش‌های مثبت پایدار در فرهنگ، مذهب یا ایدئولوژی نیست، ایده‌آل‌هایش به هم می‌ریزد. چنین فردی که از در هم ریختگی هویت رنج می‌برد، نه می‌تواند ارزش‌های گذشته‌ی خود را ارزیابی کند و نه صاحب ارزش‌هایی می‌شود که به کمک آنها بتواند برای آینده خود طرحی داشته باشد.

🔹پس اینجا باید به سراغ عناصری برویم که بواسطه نوع تربیت هر انسان، از او صادر می‌شود؛ (امور اکتسابی) عناصری که خود انسان آنها را در درون و رفتار خویش پرورش داده، کسب کرده و با آن معیارها رفتار کرده است. مثلا مهربانی، شجاعت، صداقت، درستکاری، ظلم ستیزی، امانتداری، غیرت، ایثار، حیا، حجب، عفت، گذشت، مکارم اخلاقی و... که اصطلاحا به آن #انسانلیق (انسانیت) می‌گوییم.

🔹از مهمترین معیارهای #انسانلیق (انسانیت) #عقلانیت می‌باشد که اساس تفاوت بین انسان و حیوان است. اصلا #انسانلیق بدون #عقلانیت مفهومی ندارد.

@kimlig1

کیملیک kimlik, [11.10.20 01:45]
#آنا_دیلی

🔸هجاهای تورکی آذربایجانی ــ بخش هشتم

🔹در زبانشناسی بین المللی صامت‌ها با حرف (consonant) C و مصوت‌ها با حرف V (vowel) نشان داده می‌شوند. هر زبانی دارای فرمول هجایی مخصوص خود است. مثلا فرمول هجایی CCV در زبان‌های آذربایجانی، فارسی و عربی وجود ندارد. در صورتی که در زبان‌های انگلیسی، روسی، فرانسه، آلمانی و... این فرمول وجود دارد: مانند tree, three, space

🔹فرمول هجایی VCCC در زبان انگلیسی وجود دارد؛ ولی در زبان تورکی آذربایجانی و فارسی وجود ندارد. به همین خاطر است که فارس‌ها و آذربایجانی‌ها در تلفظ کلمه lustre بعد از ت یک مصوت اضافه می‌کنند: luster

🔹فرمول هجایی زبان تورکی آذربایجانی به شرح زیر می‌باشد:

-1V= o, a-na, u-laq, i-lan, ö-küz, ə-kə, e-dam, ü-züm
-2VC= od, ad, əl, el, öd, üt, it, ud
-3VCC=ard, ord,
-4CV= a-na, qu-zu, ic-ra, ö-lü, ə-kə, eş-di, üs-kü  
-5CVC= qar, qır, qor, qur, sər, seç, cib, çöp
-6CVCC=börk, kürk, türk, dörd, hökm, şərq

🔹چنان که ملاحظه می‌شود، در زبان مادری ما شش الگو یا فرمول هجایی وجود دارد. انواع هجاها در فرمول‌های بالا بشرح زیر می‌باشد:

V= (آچیق، اؤرتوسوز؛ زیرا هجا با مصوت شروع و به مصوت ختم می شود.)
VC=(قاپالی، اؤرتوسوز؛ زیرا هجا با مصوت شروع و به صامت ختم می شود)  
VCC=(قاپالی، اؤرتوسوز زیرا هجا با مصوت شروع و به صامت ختم می شود)
CV=  (آچیق، اؤرتولو زیرا هجا با صامت شروع و به مصوت ختم می شود )
CVC= (قاپالی، اؤرتولو زیرا هجا با صامت شروع و به صامت ختم می شود)
CVCC=(قاپالی، اؤرتولو زیرا هجا با صامت شروع و به صامت ختم می شود)

✍️#کیملیک

@kimlig1

کیملیک kimlik, [16.10.20 23:58]
#آنا_دیلی

🔸بخش نهم ــ صرف زبان تورکی آذربایجانی

🔹زبانشناسی عمومی زبان‌ها را در سه بخش عمده بررسی می‌کند: آواشناسی، صرف، نحو. بخش آواشناسی زبان تورکی آذربایجانی را در نوشته‌های قبلی بررسی کردیم. حالا به بررسی صرف این زبان می.پردازیم. اصطلاح صرف مربوط به زبانشناسی سنتی است که در دو زبان فارسی و عربی به کار می.رود. در ادبیات زبانشناسی آذربایجان از اصطلاح مورفولوگیا (در انگلیسی مورفولوجی، در زبان فرانسه مورفولوژی) استفاده می‌شود.

🔹اما در هر حال «صرف» و «مورفولوژی» در کلیه زبان‌ها تعریف واحدی دارد. معروفترین کتاب سنتی صرف زبان عربی یعنی کتاب «صرف میر» موضوع را چنین شروع می‌کند: «اعلم، ایدک الله تعالی فی الدارین، ان التصریف فی اللغة التغییر...». (بدان -خدای تعالی در دو دنیا کمکت باشد- که معنی لغوی تصریف همان تغییر می‌باشد).
پس مورفولوژی عبارت است از بررسی فرم کلمات.

🔹برای شرح فرم کلمات گریزی می‌زنیم به تقطیع زبان؛

fon 👉 fonem 👉 heca 👉 morfem 👉 leksem

🔹در تعریف ساختاری هجا گفتیم که: هجا بزرگترین بخش بی معنی کلمه می‌باشد. مورفئم (تکواژ) کوچکترین بخش معنادار کلمه است. در حقیقت مورفئم‌ها از نظر معنا دو دسته هستند؛ دسته اول هم دارای معنی لغوی و هم دارای معنی گرامری هستند. مثلا معنی لغوی مورفئم «دوه» به فارسی شتر و به عربی جمل می باشد. اما دوه در جمله «دوه اوتلاییر» فاعل و در جمله «آسلان دوه‌نی یئدی» مفعول می‌باشد. نتیجه می‌گیریم که دوه هم دارای معنی لغوی و هم دارای معنی گرامری می‌باشد. اما مورفئم لر/لار، چی/چو، و... فاقد معنی لغوی بوده و فقط دارای معنی گرامری است. ضمنا این هم بگوییم که فرق معنی لغوی با معنی گرامری را می‌توان به روش زیر فهمید. اگر مورفئم خارج از جمله معنی داشته باشد دارای معنی لغوی است و اگر فقط در داخل جمله و یا اتصال به مورفئم دیگر معنی داشته باشد، دارای معنی گرامری است. لذا مورفئم‌ها به دو دسته تقسیم می‌شوند: کؤک مورفئم (دارای معنی لغوی و گرامری). بوداق مورفئم (فقط دارای معنی گرامری). مثلا در جمله بالا کلمه «دوه‌نی» از دو مورفئم تشکیل شده است: دوه (کؤک مورفئم) و «نی» بوداق مورفئم. کؤک مورفئم در افعال ریشه فعل یعنی شکل امر فعل می باشد.

🔹سوال) مورفئم‌های کلمه زیر را مشخص نمایید. Gələcəkmişəm
گل (کؤک مورفئم، ریشه فعل از گلمک)، جک (بوداق مورفئم، مورفئم آینده ساز)، میش (بوداق مورفئم، مورفئم نقلی ساز)، ام (بوداق مورفئم، مورفئم شخص ساز). لازم به ذکر است که در اینجا مورفئم آینده ساز و نقلی ساز با هم مورفئم آینده در گذشته ساز می‌باشند.

🔹لازم به ذکر است؛

1- اگر بوداق مورفئم‌ها را به تنهایی بنویسیم، بایستی قبل از آن خط تیره بگذاریم: -لر –چی –لاق و...

2- به علت وجود قانون هماهنگی اصوات در زبان ترکی آذربایجانی، بوداق مورفئم‌ها یا دوتایی‌ست، یا چهارتایی. مثلا: -lər/lar, -çi/çı/çü/çu برای نوشتن مورفئم‌های دوتایی یکی از آنها را با توان 2 ، و برای نوشتن مورفئم‌های چهارتایی و یکی از آنها را با توان 4 می‌نویسیم:
–lər2  -çi4

✍️#کیملیک

@kimlig1

کیملیک kimlik, [23.10.20 15:37]
#آنا_دیلی

🔸بخش دهم ــ صرف زبان تورکی آذربایجانی

🔹حالا به مورفئم های زیر توجه می‌نماییم: -2لر،- 4چی.
اگر بوداق مورفئم‌های بالا را بعد از کؤک مورفئم بنویسیم خواهیم داشت؛ ائو= ائولر، داغ=داغلار و نیز قویون=قویونچو، اؤکوز=اؤکوزچو، باشماق = باشماقچی، اکین= اکینچی.

🔹ملاحظه می‌شود که مورفئم -2لر فقط شکل مورفئم ائو و داغ را عوض کرده است. یعنی ائو و داغ مفرد تبدیل به ائو و داغ جمع شده است و ماهیت لغت تغییری نکرده است.

🔹اما مورفئم -4چی نه تنها شکل مورفئم‌های قویون، اؤکوز، باشماق و اکین را عوض کرده بلکه ماهیت معنایی لغت را نیز تغییر داده است. یعنی قویون که یک حیوان است، تبدیل به قویونچو یعنی انسان شده است. در مورد اؤکوز، باشماق و اکین نیز همینطور می‌باشد. بنا بر این کلیه مورفئم.های زبان آذربایجانی دو نوع می‌باشد: آنهایی که فقط شکل کلمه را عوض می کنند و «سؤز ده‌ییشدیریجی» نامیده می‌شوند و آنهایی که معنی کلمه را نیز تغییر می‌دهند و «سؤز دوزلدیجی» نامیده می‌شوند.

🔹سؤال: برای هر دو نوع بوداق مورفئم مثال‌هایی بزنید.
برای تفهیم نقش مورفئم‌ها جمله زیر را در نظر می گیریم:
مرد پیر 10 گوسفند را با حوصله چرانید. او هنگام غروب به خانه برگشت.
حالا کلمات تشکیل دهنده این جمله را مورد بررسی قرار می‌دهیم.
مرد = اسم، پیر = صفت، 10 = سای، گوسفند = اسم، حوصله = ظرف (قید)، چرانید = فعل، او = عوضلیک (ضمیر).
اسم، صفت، عوضلیک، سای، ظرف و فعل اعضای اصلی جمله نامیده می‌شوند.

🔹اسم‌ها یا اصلی هستند (یعنی ریشه آنها اسم است). مانند: دوه، قویون، دالاخ، اؤد و غیره. یا از فعل ساخته می‌شوند. یعنی با اضافه کردن پسوند اسم ساز (سؤز دوزلدیجی مورفئم) ساخته می‌شوند. مانند:
گؤر+اوش = گؤروش
گؤر+کم = گؤرکم
گؤر+کم+لی = گؤرکملی...

🔹اسم‌ها خواه ریشه اسمی داشته باشند و خواه ریشه فعلی، دارای شش حالت هستند:
1- آدلیق حال (حالت فاعلی)،
2- یؤنلوک حال (مفعول بهی)،
3- یئرلیک حال (مفعول دری)
4- چیخیشلیق حال (مفعول ازی)،
5- تاثیرلیک حال (مفعول بیواسطه)
6- ییه‌لیک حال (حالت ملکی)

در بخش‌های بعدی هر یک از حالت‌ها با توضیحات مبسوطی ارائه خواهد شد.

✍️#کیملیک

@kimlig1

کیملیک kimlik, [27.10.20 23:34]
[ Album ]
📚#بیلیک‌لر

🔸۷ آبان، ۲۹ اکتبر، روز دروغین کوروش

🔹روز جهانی کوروش در هیچ سازمان و یا نهاد رسمی بین‌المللی ثبت نشده و ادعای جهانی بودنِ Cyrus day درباره ۲۹ اکتبر کاملا غلط و ناشی از توهماتِ عده‌ای سرخورده و بیمار است.

🔹در هیچ‌یک از تقویم‌ها و گاهشماری‌های رسمی بین‌المللی، ابداً نامی از روز جهانی کوروش وجود ندارد! هیچ‌یک از سازمان‌ها و نهادهای جهانی هیچ روزی را به نام کوروش نامگذاری نکرده‌اند. لذا هر آنچه درباره‌ی این روز گفته می‌شود، صرفاً ناشی از توهمات و تخیلات عده‌ای از سران جریان باستان‌گرایی، پان ایرانیسم و سلطنت طلب است که برای ارضای سرخوردگی‌هایشان دست به چنین جعلیاتی می‌زنند.

🔹نگاهی به تارنمای رسمی سازمان ملل متحد (United Nations) و سازمان یونسکو (Unesco) و روزهای جهانی ثبت شده (International Days) نشان می‌دهد که در روزهای ماه اکتبر میلادی، هیچ اثری از روز جهانی کوروش وجود ندارد.

@kimlig1

کیملیک kimlik, [30.10.20 17:34]
#آنا_دیلی

🔸بخش یازدهم ــ‌ صرف زبان تورکی آذربایجانی

🔹حالت فاعلی (آدلیق حال) در زبان تورکی آذربایجانی، فارسی، انگلیسی هیچ علامت و پسوندی ندارد. اما در زبان عربی علامت «رفع» نشانه حالت فاعلی است. برای همین است که در گرامر زبان عربی گفته می شود؛ «کل فاعل مرفوع». حالا برای روشن شدن موضوع مثال‌هایی از زبان‌های بالا آورده می‌شود:
آذربایجانی ـ دوه یوکو داشیدی. در اینجا دوه دارای حالت فاعلی بوده و فاقد علامت می باشد.
فارسی ـ شتر بار را برد. در اینجا شتر دارای حالت فاعلی بوده و فاقد علامت می باشد.
انگلیسی ـ hassan ate apple در اینجا hassan دارای حالت فاعلی بوده و فاقد علامت می باشد.
عربی ـ ضرب زید عمرا. در اینجا زید حالت فاعلی دارد و مرفوع می باشد.

🔹حالت مفعول به، مفعول به ای، یؤنلوک حال در زبان آذربایجانی با پسوند a/ə و در زبان فارسی با پیشوند به نشان داده می‌شود:
حسن «داغ»ا گئتدی. حسین «ائو»ه گلدی.
حسن به کوه رفت.

🔹چنانکه ملاحظه می‌شود یؤنلوک حال در زبان تورکی آذربایجانی دو نوع می‌باشد. یعنی –a2 . بدینمعنی که اگر آخرین مصوت کلمه قالین سسلی (دیل آرخاسی) باشد a- ، و اگر اینجه سسلی (دیل اؤنو) باشد ə - می آید. پس با توجه به آخرین مصوت کلماتی چون داغ (کوه)، ساپ (نخ)، قوچ (میش)، .... از پسوند «آ» و آخرین مصوت کلماتی چون ات (گوشت)، ایت (سگ)، سه‌پین (بذرپاشی) و .... از پسوند «ه» استفاده می شود.
حسن داغا گئتدی.
حسین مونجوغو ساپا دوزدو.
قویون قوچا گلدی.
و
پیشیگین آغزی اته چاتمیر، دئییر مورداردیر.
اوغلانین ایته یازیغی گلدی.
اکینچی سه‌پینه باشلادی.

🔹لازم به ذکر است که اگر آخرین صامت اسامی «ق» باشد در حالت یؤنلوک «ق» تبدیل به «غ» خواهد شد:
قاباق= قاباغا، چوبوق= چوبوغا، قودوق= قودوغا، آیاق= آیاغا، قالماق = قالماغا، مونجوق = مونجوغا و ....
و اگر آخرین صامت اسامی «ک» باشد در حالت یؤنلوک «ک» تبدیل به «ی» خواهد شد:
اله‌ک = اله‌یه، ده‌لیک = ده‌لیه، گلمک = گلمه‌یه، سیلمک= سیلمه‌یه و ....
نیز اگر آخرین واج اسم مصوت باشد قبل از پسوند یؤنلوک واج میانجی «ی» خواهد آمد:
یابا = «یابا»یا، کره = «کره»یه، قوجا = «قوجا»یا، جوجه = «جوجه»یه.
لازم به ذکر است که در زبان تورکی آذربایجانی پیشوند و میانوند وجود ندارد.

✍️#کیملیک

@kimlig1

کیملیک kimlik, [07.11.20 21:51]
#آنا_دیلی

🔸بخش دوازدهم ــ صرف زبان ترکی آذربایجانی

🔹حالت مفعول ازی، مفعول منه و یا «چیخیشلیق حال».

🔹علامت این نوع مفعول در زبان فارسی «از»، در زبان عربی «منه» و در زبان آذربایجانی -دان و –دن می باشد. بدین ترتیب که اگر آخرین مصوت کلمه قالین سسلی باشد از –دان، اگر اینجه سسلی باشد از –دن استفاده می شود. مانند:
داغ +-دان = داغدان (از کوه)، ائو + -دن = ائودن (از خانه)و ....

🔹حالت مفعول دری، مفعول فیه و «یئرلیک حال». علامت این نوع مفعول در زبان فارسی «در» در زبان عربی «فیه» و در زبان آذربایجانی «-ده» و «-دا» می باشد. بدین ترتیب که اگر آخرین مصوت کلمه قالین سسلی باشد از –دا، اگر اینجه سسلی باشد از –ده استفاده می شود. مانند:
داغ + -دا = داغدا (در کوه)، ائو + -ده = ائوده (در خانه) و...

🔹تذکر؛ در زبان ترکی آذربایجانی دو نوع ده / دا داریم. یکی علامت مفعول دری (-ده/ -دا)، دیگری در معنی ادات (ده / دا). ادات ها دارای معنی لغوی و کؤک مورفئم بوده و مستقل نوشته می شوند. مانند:
تایایا اود ووردولار. ائو ده یاندی ائشیک ده یاندی. من گئتدیم. او دا گئتدی.

🔹حالت مفعول بیواسطه، مفعول مطلق و یا «تاثیرلیک حال». علامت این نوع مفعول در زبان فارسی «را»، در زبان عربی «نصب» و در زبان آذربایجانی -ای (-ı) و -ای (-i)  می باشد. بدین ترتیب که اگر آخرین مصوت کلمه قالین سسلی باشد از (-ı)، اگر اینجه سسلی باشد از (-i) استفاده می شود. مانند:
Dağ + ı = dağı, ev + i = evi

🔹اگر آخرین واج کلمه مصوت باشد قبل از علامت تاثیرلیک واج میانجی «ن» اضافه می شود:
یابا + (ن) + ای = یابانی (یابا را)، کره +(ن) +ای = کره‌نی (کره را).
حالت ملکی، اضافی و یا «ییه‌لیک حال».  علامت این حالت در زبان فارسی کسره (درِ خانه) و در زبان آذربایجانی  -ای (-ı) و -ای (-i)  می باشد. بدین ترتیب که اگر آخرین مصوت کلمه قالین سسلی باشد از (-ı)، اگر اینجه سسلی باشد از (-i) استفاده می شود. مانند:
حسنین کتابی، محمدین ائوی و ...

🔹اگر آخرین واج کلمه مصوت باشد قبل از علامت تاثیرلیک واج میانجی «س» اضافه می شود:
یابا + (س) + ای = یاباسی (یابای او)، کره +(س) +ای = کره‌سی (کره او).
در اینجا ترجمه چند عبارت از این نوع را ارائه می دهیم:
کتاب حسن را = حسنین کتابینی (که در محاوره حسنین کتابین گفته می شود).
کره‌ی گاو را = اینه‌یین کره‌سینی ( که در محاوره اینه‌یین کره‌سین گفته می شود).

✍️#کیملیک

@kimlig1

کیملیک kimlik, [13.11.20 13:18]
📚#آنا_دیلی

🔸بخش سیزدهم ــ تعیینی سؤز بیرلشمه‌سی

🔹در زبان ترکی آذربایجانی اضافت (مضاف-مضافٌ الیه و صفت-موصوف) از دو بخش تشکیل می‌شود. تعیین و تعیین اولونان. مثلا در اضافت‌های «قارا اؤکوز»، «ائو قاپیسی»، «حسنین قویونو» «قارا»، «ائو» و «حسن» تعیین، «اؤکوز»، «قاپی» و «قویون» تعیین اولونان می‌باشند. به عبارت دیگر صفت و مضاف تعیین، موصوف و مضاف الیه تعیین اولونان هستند.

🔹کلیه اضافت‌ها تعیینی سؤز بیرلشمه‌سی‌ نامیده می‌شوند. که سه نوع هستند: نوع اول (بیرینجی تعیینی سؤز بیرلشمه‌سی)، نوع دوم (ایکینجی تعیینی سؤز بیرلشمه‌سی)، نوع سوم (اوچونجو تعیینی سؤز بیرلشمه‌سی).

🔹نوع اول از نظر مفهوم همان صف-موصوف می‌باشد. از نظر ساختار در این نوع اضافت تعیین و تعیین اولونان (صفت و موصوف) فاقد علامت هستند. مانند: آغ قویون، قارا داغ، یاشیل چمن، قارانلیق گئجه و...

🔹نوع دوم از نظر مفهوم مضاف-مضاف الیه می‌باشد. از نظر ساختار در این نوع اضافت تعیین بدون علامت، تعیین اولونان دارای علامت حالت ملکی است: اسد بولاغی (بولاق+ ای)، دام یولو، داغ چیچه‌یی، قارغا بازاری و...

🔹نوع سوم نیز از نظر مفهوم مضاف- مضاف الیه (اضافه ملکی) می‌باشد. از نظر ساختار هم مضاف و هم مضاف الیه دارای علامت می‌باشند. مانند: اسدین بولاغی، اؤکوزون بوینوزو، حسنین آتاسی، یئتیمین ناله‌سی.

🔹برای تشخیص نوع دوم از نوع سوم بایستی مفهوم اضافت را در نظر بگیریم. مثلا؛ وقتی می‌گوییم «ائو قاپیسی»، در حقیقت منظور نوع در است. یعنی این در مربوط به خانه است نه انبار و یا نه کاراج. اما وقتی می‌گوییم «ائوین قاپیسی» در حقیقت خانه را در نظر می‌گیریم. اما کدام قسمت خانه را؟ در خانه را.

🔹در اینجا برای روشن شدن بیشتر مفهوم اضافت به «وورغو» (تاکید) در زبان آذربایجانی اشاره می‌کنیم. وورغو در زبان آذربایجانی و فارسی به آخرین هجای کلمه (بجز موارد خاص) و در زبان انگلیسی به اولین هجای کلمه می‌افتد. بدین ترتیب در اضافت‌ها بایستی دو تا وورغو داشته باشیم. زیرا از دو کلمه تشکیل شدهآاند. مثلا؛ اوزون حسن، ملا پناه، آغ بولاق و... اما وقتی همین اضافت‌ها تبدیل به اسم خاص می‌شوند، وورغوی اولی حذف می‌شود: اوزون‌حسن، ملاپناه، آغ‌بولا`ق و... به عبارت دیگر حذف وورغوی اول عبارت را از اضافت خارج می‌کند.

✍️#کیملیک

ادامه دارد...

@kimlig1

کیملیک kimlik, [21.11.20 21:10]
#آنا_دیلی

🔸بخش چهاردهم ــ صفت در ترکی آذربایجانی

🔹صفت اسم را در ابعاد مختلف توصیف می‌کند. برای مثال آغ بولاق یعنی چشمه‌ای که آب گوارا دارد. قارا مال یعنی حیوانی که جثه‌ای بزرگتر از گوسفند و بز دارد. و از جمله می‌توان به صفت‌های «بؤیوک»، «کیچیک»، «اوزون»، « «گؤدک/ گوده»، «یاشیل» و... اشاره کرد.

🔹صفت جزء اصول هست. یعنی در تمامی زبان‌ها وجود دارد. اما اینکه صفت قبل از اسم بیاید یا بعد از اسم، جزء پارامتر هست. یعنی در زبان‌های مختلف می‌تواند قبل یا بعد از اسم بیاید. مثلا در زبان عربی و فارسی بعد از اسم، در زبان ترکی آذربایجانی و انگلیسی قبل از اسم می‌آید:
خاک خوب، مونبیت تورپاق، good earth. مرد دراز، اوزون کیشی، tall man.

🔹1- صفت در زبان آذربایجانی از نظر ساختار می تواند تک هجایی باشد: آغ، گؤی، سیخ، بوز، آل .... : «آغ قیز» (دختر سفید چهره)، «گؤی چمن» (چمن سبز)، «سیخ مئشه» (جنگل انبوه)، «بوز قورد» (گرگ خاکستری)/ «بوز آت» (اسب خاکستری)، «آل یاناق» (لپ قرمز).

🔹2- صفت در زبان ترکی آذربایجانی از نظر ساختار می تواند دو هجایی باشد: قارا، یاشیل، قابا، قیسا، ... : «قارا آت» (اسب سیاه)، قارا آتی یاغلادیم، یارریغانا باغلادیم = جهره‌نین کیریشی، «یاشیل باش» (دارای سر سبز) (نوعی اردک)، «قابا گؤرکملی» (نمود ناخوش) (به خوک نر قابان هم می گویند. علت اینکه ترک‌ها حتی قبل از اسلام گوشت خوک نمی‌خوردند، این است که معتقد بودند اگر کسی گوشت هر حیوانی را بخورد، بچه‌هایش شبیه آن حیوان خواهد بود. «قیسا ایضاح» شرح مختصر).

🔹3- صفت در زبان ترکی آذربایجانی از نظر ساختار می‌تواند سه هجایی باشد: قیرمیزی، نارینجی، قارانلیق، ...: «قیرمیزی دون» (لباس / پیراهن قرمز) در یک آتالار سؤزو گفته می‌شود: گؤزللیک اوندور، دوققوزو دوندور، «نارینجی باشماق» (کفش نارنجی)، در یک بایاتی گفته می‌شود: بو داغی آشماق اولماز، نارینجی باشماق اولماز، بیر قورو سؤز اوستونده، یارنان ساواشماق اولماز. «قارانلیق گئجه» (شب تاریک)

🔹بولود قاراچورلو در شعری می‌گوید:
قارانلیق گئجه‌نین مرموز سیماسی،
همی کدر دوغور، هم اوره‌ک سیخیر.
قارا ابهاملارین اوچروم دونیاسی،
کیمسه‌نی بودره‌دیر، کیمسه‌نی ییخیر.

🔹صفت از نظر معنایی سه درجه دارد: عادی، تخفیفی و تشدیدی. صفت عادی مانند: آغ، قارا، اوزون، بؤیوک. صفت تخفیفی صفتی است که درجه کمتر  از صفت اصلی دارد: اوزون (عادی) = اوزونسوو (تخفیفی)، آغ (عادی) = آغووش (تخفیفی)، قارا (عادی) = قارامتیل / قارانتور (تخفیفی)، گؤی (عادی) = گؤیه‌می (تخفیفی) ... درجه صفت تشدیدی بیشتر از درجه صفت عادی است: آغ (عادی) = آغاپپاق (تشدیدی)، قارا (عادی) = قاپقارا (تشدیدی)، بؤیوک (عادی) = بؤمبؤیوک (تشدیدی)، ساری (عادی) = ساپساری (تشدیدی).

🔹نوع دیگر صفت، صفت مقایسه‌ای است. بدین معنی که اگر یک اسم با اسم دیگری مقایسه شود، در فارسی از پسوند «تر» (تحت عنوان صفت تفصیلی)، و اگر اسم با همه اسامی مربوطه مقایسه شود، از پسوند «ترین» (تحت عنوان صفت عالی) استفاده می‌شود: این کفش بزرگتر از آن کفش است. این بزرگترین کفش این فروشگاه است.

🔹در ادبیات کلاسیک زبان آذربایجانی برای بیان صفت تفصیلی از پسوند «راق» و ادات «دخی» استفاده می‌شد: آرتیق‌راق (بیشتر)، قیوراق (سریعتر)، دخی بؤیوک (بزرگتر). شایان ذکر است که صفت تفصیلی قیوراق الان بصورت یک کلمه مستقل و بصورت «قیرباق» (و تبدیل به ب شده و جای خود را با ر عوض کرده است) در آمده است.

🔹برای بیان صفت عالی از پسوند «اَن» استفاده می‌شود: بو، ماغازانین اَن بؤیوک باشماغیدیر (این، بزرگترین کفش فروشگاه می‌باشد).

✍️#کیملیک
@kimlig1

کیملیک kimlik, [03.12.20 09:49]
[Forwarded from کیملیک kimlik]
🌍#بیلیک‌لر

🔸#کیملیک (هویت) یعنی چه؟🤔

🔹#کیملیک (هویت) سه نوع است:
1⃣هویت فردی و شخصی
2⃣هویت ملی و اجتماعی
3⃣هویت آرمانی

🔹هویت فردی و شخصی ویژگی‌های خود شخص و انسان می‌باشد. انسان خصوصیاتی دارد که اگر بپرسی تو کیستی، شروع می‌کند به توصیف خود. این تشخّص‌ها می‌شود هویت فردی و شخصی انسان.

🔹هر قدر انسان در حد کودکی به سر می‌برد، دنبال هویّت شخصی خود است؛ اما وقتی انسان به بلوغ معنوی برسد، دیگر پرهیز می‌کند از تشخّص و فردگرایی و خودمحوری. پس رسیدن از «من» به «ما» بسیار ارزشمند است. اگر عواطف جمعی احیا شد، به جای #کیملیک و هویت فردی، #کیملیک و هویت اجتماعی برجسته می‌شود.

🔹مجموعه‌ ارزش‌هایی که در تاریخ، طرز رفتار، میراث شفاهی، نوشتار، ادبیات، موسیقی، زبان، وطن و سرزمین یک ملت جمع می‌شوند، هویّت اجتماعی و ملی را تشکیل می‌دهند. این امور باعث می‌شود یک ملت از ملت دیگر تمایز پیدا کند. نژاد، زبان، مذهب، آداب و رسوم و فرهنگ جایی که انسان در آن زندگی می‌کند. علم، نظم، عقلانیت و... نیز می‌تواند از وجوه تمایز بین یک هویت باشد.

🔹هویت جمعی یا اجتماعی پنج مؤلفه دارد:
1⃣عوامل جغرافیایی و اقلیمی
2⃣عوامل سیاسی و تاریخی
3⃣عوامل اقتصادی و معیشتی
4⃣عوامل فرهنگی مانند زبان، ادبیات، هنر، میراث اساطیری، سنت‌ها و آداب، اعتقادات، آیین‌ها و رسوم و یادمان‌ها
5⃣عوامل تربیتی

🔹هویت سوم هویت آرمانی است. هر ملّت ممیزه‌ای دارد و یک هویت ملی و واقعی برای خود درست کرده و آن چه که «هست» همین است. اما یک هویت دیگری وجود دارد که به آن می‌گوییم هویت آرمانی! هویت آرمانی یعنی «باید»ها که این فراتر از «هست»ها می‌باشد. یعنی عناصری که «جا دارد» ما به آنها ببالیم نه هر چیزی که «هست». آن چه هست، ممکن است خوب باشد یا بد.

🔹البته که امور غیر اکتسابی معرّف هویت فردی و اجتماعی هستند و در جای خود باید از آنها استفاده شود. خداوند در قرآن امور غیر اکتسابی را به عنوان «معرف» قبول نموده و می‌فرماید ما شما را شعبه شعبه و در قبایلی قرار دادیم تا [تفاوت‌های] همدیگر را [به رسمیت] «بشناسید». پس باید به تفاوت‌های بشر احترام گذاشت و از این رو تحقیر و تمسخر هیچ قوم و هویتی جایز نیست.

🔹اما آیا این هویتی آرمانی است؟!! فرض کنید رنگ پوست یکی سیاه است؛ آیا دست خودش است؟ نه. رنگ پوست یکی سفید هست؛ آیا دست خودش بوده است؟ نه. چیزی که ما آن را کسب نکرده‌ایم (غیراکتسابی) یک ارزش محدودی برای شناسایی و تمایز و البته احترام به انسان‌ها دارد. اما اموری که خود انسان آن را کسب کرده‌ (اکتسابی) ارزش بسیار بالایی دارد.

🔹زبان من تورکی است، زبان آن یکی آلمانی و دیگری روسی یا عربی و... آیا این معیار با #انسانلیق (انسانیت) قابل مقایسه هست؟! اریکسون روان شناس معروف قرن حاضر می‌گوید فردی که قادر به یافتن ارزش‌های مثبت پایدار در فرهنگ، مذهب یا ایدئولوژی نیست، ایده‌آل‌هایش به هم می‌ریزد. چنین فردی که از در هم ریختگی هویت رنج می‌برد، نه می‌تواند ارزش‌های گذشته‌ی خود را ارزیابی کند و نه صاحب ارزش‌هایی می‌شود که به کمک آنها بتواند برای آینده خود طرحی داشته باشد.

🔹پس اینجا باید به سراغ عناصری برویم که بواسطه نوع تربیت هر انسان، از او صادر می‌شود؛ (امور اکتسابی) عناصری که خود انسان آنها را در درون و رفتار خویش پرورش داده، کسب کرده و با آن معیارها رفتار کرده است. مثلا مهربانی، شجاعت، صداقت، درستکاری، ظلم ستیزی، امانتداری، غیرت، ایثار، حیا، حجب، عفت، گذشت، مکارم اخلاقی و... که اصطلاحا به آن #انسانلیق (انسانیت) می‌گوییم.

🔹از مهمترین معیارهای #انسانلیق (انسانیت) #عقلانیت می‌باشد که اساس تفاوت بین انسان و حیوان است. اصلا #انسانلیق بدون #عقلانیت مفهومی ندارد.

@kimlig1

کیملیک kimlik, [03.12.20 21:13]
📚#آنا_دیلی

🔸بخش پانزدهم ــ اعداد (سای)؛

🔹صفت وضعیت کیفی اسم‌ها را توضیح می‌دهد. اما اعداد به کمیت اسم‌ها می‌پردازد. اعداد به اعداد ترتیبی (ترتیب سایلار)، اعداد مقایسه ای (مقایسه سایلار) و اعداد کسر (کسر سایلار) تقسیم می‌شود.

🔹اعداد ترتیبی همان اعداد معمولی است که برای شمارش تعداد مورد استفاده قرار می‌گیرند: 1 (بیر)، 2 (ایکی)، 3 (اوچ)، 4 (دؤرد)، 5 (بئش)، 6 (آلتی)، 7 (یئددی)، 8 (سککیز)، 9 (دوققوز)، 10 (اون)، 20(ایگیرمی)، 30 (اوتوز)، 40 (قیرخ)، 50 (اللی)، 60 (آلتمیش)، 70 (یئتمیش)، 80 (سکسن/ هشتاد)، 90 (دوخسان)، 100 (یوز)، 1000 (مین).

🔹در تمامی زبان‌ها اعداد 1 تا 10 طبق قاعده واحدی نوشته و خوانده می‌شود. مثلا در زبان فارسی یک، دو، سه، چهار، پنج، شش، هفت، هشت، نه، ده. در زبان انگلیسی:
one, two, three, four, five, six, seven, eight, nine, ten.

🔹اما از یازده به بعد هر زبانی قاعده مخصوص خود را دارد. مثلا در ترکی آذربایجانی از 11 تا 19 از قاعده جمع اعداد 1 تا 9 با عدد 10 استفاده می‌شود: 10+1 (اون بیر)، 10+2 (اون ایکی)، 10+3، 10+4، 10+5، 10+6، 10+7، 10+8، 10+9. و در زبان فارسی 11 (یک از ده)، 12 (دو از ده)، 13 (سه از ده) و... 19 (نه از ده).

🔹در زبان انگلیسی عدد 11 و 12 نام مخصوص خود را دارد (ائلئوئن، تووئلو). اما از 13 تا 19 همانند ترکی آذربایجانی است. 20 در ترکی و فارسی از کلمه مخصوص استفاده می‌شود: بیست، ایگیرمی. اما بعد از بیست، راه ترکی آذربایجانی از فارسی جدا می‌شود. در فارسی 30 (سی)، 40 (چهل) ...... 90(نود). و در زبان ترکی آذربایجانی اعداد 30، 40، 50 نام مخصوص دارند (اوتوز، قیرخ، اللی). اما از 60 به بعد در ارتباط اعداد 6 الی 9 با 10 نامیده می شود: آلتمیش، یئتمیش، سکسن، دوخسان.

🔹اعداد مقایسه‌ای اعدادی هستند که اسم را با اسم و یا اسامی دیگر مقایسه می‌کنند. در ترکی آذربایجانی با اضافه کردن پسوند –جی به اعداد بدست می‌آید: 1-جی (بیرینجی)، 3-جو (اوچونجو)، 6-جی (آلتینجی)، 9-جو (دوققوزونجو) و...

🔹اعداد کسر اعداد کوچکتر از 1 می‌باشند. مثلا؛ 3/. (اوندا اوچ) (سه دهم). البته اعدادی هستند بیشتر از 1 و کمتر از 2. برای خواندن این اعداد از کلمه (تام) و سپس اعداد کسر استفاده می‌شود. بعنوان مثال؛
6/1 (بیر تام اوندا آلتی) (یک عدد درست و شش دهم)، 9/5 (بئش تام اوندا دوققوز) (پنج عدد درست و نه دهم)، 2/126 (یوز ایگیرمی آلتی تام اوندا ایکی) (یک صد و بیست و شش عدد درست و دو دهم). (توضیح: نوشتار کسر بر عکس دیده می‌شود.)

✍️#کیملیک

@kimlig1

کیملیک kimlik, [11.12.20 10:45]
#آنا_دیلی

🔸بخش شانزدهم ــ ضمیر (عوضلیک)

🔹ضمایر کلماتی هستند که بجای اسم می نشینند. به همین خاطر است که در زبان ترکی آذربایجانی، عوضلیک نامیده می شوند. ضمایر چند نوع هستند:
1- ضمایر شخصی (شخص عوضلیک‌لری)
2- ضمایر سؤالی (سؤال عوضلیک‌لری)
3- ضمایر اشاره (اشاره عوضلیک‌لری)

🔹ضمایر شخصی عبارتند از: ضمایر مفرد؛ من (من)، سن (تو)، او «O»، (او«U:»). ضمایر جمع؛ بیز (ما)، سیز (شما)، اونلار (آنها/ ایشان).

🔹چون ضمایر شخصی بجای اسم می نشینند لذا همانند اسم دارای حالت های مختلف هستند. این حالت‌ها عبارتند از: آدلیق (فاعلی)، یؤنلوک (مفعول به ای)، یئرلیک (مفعول در)، چیخیشلیق (مفعول ازی)، تاثیرلیک (مفعول صریح)، ییه‌لیک (اضافه ملکی). برای هر کدام از 6 حالت بالا مثالی می زنیم:

🔹آدلیق: من قار یاغماسایدی تهرانا گئده‌جکدیم، من همیشه ساعات اون ایکیده ناهار ائله‌ییرم.
           سن، قار یاغماسایمیش تهرانا گئده‌جکمیشسن. او، قار یاغماسایمیش تهرانا گئده‌جکمیش.
           بیز، جمعه‌لر گزینتی‌یه چیخیریق. سیز اردبیلدن کنارا چیخمیرسینیز. اونلار شامسیز یاتیرلار.

🔹یؤنلوک: منه بیر قلم بیر ده کاغذ لازیمدیر. سنه دئدیم کی، بو ایش چتیندیر. اونا حؤرمت ائتمک لازیمدیر.
             بیزه بلدچی لازیم دئییل. سیزه یول گؤسته‌رن چوخدور. اونلارا قایغی گؤسترمک گرکدیر.

🔹یئرلیک: منده سیغار ایکی جهان، من بو جهانا سیغمازام. سنده اولان منده ده وار. اولسا، اولسا اوندا اولار.                                     بیزده شام یئین اولماز. سیزده شامسیز یاتان اولماز. اونلاردا یاغ (کره یاغی) سو یئرینه ایشلر.

🔹چیخیشلیق: مندن واز کئچ. بونلاری سندن اؤیرنمیشم. اوندان امیدیمی قیرمیشام. بیزدن بیر ماما چیخدی،        ال قویدو داما چیخدی. سیزدن ال چکمه‌یه‌جه‌یم. اونلاردان گؤزوم سو ایچمیر.

🔹تاثیرلیک: منی باغیشلا. سنی حمایه ائدیرم. اونو حواله وئردیم آغام ابالفضله. بیزی اؤز باشیمیزا بوشلاما. سیزی قارغامیرام. اونلاری اوتاندیریرام.

🔹ییه‌لیک: منیم کتابیم، منیمکی. سنین الجه‌یین، سنینکی. اونون اوزویو، اونونکو. بیزیم یورغانیمیز، بیزیمکی. سیزین قویونونوز، سیزینکی. اویلاریم یوماغی، اونلارینکی.

🔹حالا برای ضمایر سؤالی مثال می زنیم. لازم به ذکر است که ضمایر سؤالی نیز شش حالت دارد:
کیم؟ (آدلیق) کیم گؤروب؟ (یؤنلوک) کیمه اره گئدیب؟ (یئرلیک) کیمده‌دیر؟ (چیخیشلیق) کیمدندیر؟ (تاثیرلیک) کیمی اؤلدوروب؟ (ییه‌لیک) کیمین کتابی؟
هارا؟ (آدلیق) هارا بئله؟ (یؤنلوک) هارایا گئدیرسن؟ (یئرلیک) هاراداسان؟ (چیخیشلیق) هارادان گلیرسن؟ (تاثیرلیک) هارانی شوملاییرسان؟ (ییه‌لیک) هارانین اوتونو بیچیرسن؟

🔹لازم به ذکر است که اگر جمله ای بوسیله این ضمایر سؤالی شود از اشارات سؤوالی می4 استفاده نمی‌شود. مثلا نمی‌توان نوشت کیمی گؤردونمو؟ گئتدینمی؟ را نمی توان هارا گئتدینمی؟ نوشت.

✍️#کیملیک

@kimlig1

+ نوشته شده در جمعه بیست و یکم آذر ۱۳۹۹ ساعت ۱۲:۱۸ ب.ظ توسط aliroshanzadehizmara  | 

ترکی ستیزی در آثار علی اکبر سعیدی سیرجانی1=بیلدیریش=3 آگوست2020

بیلدیریش, [03.08.20 20:52]
✳️ ترکی ستیزی در آثار علی اکبر سعیدی سیرجانی (سعیدی سیرجانی و دکترهیئت) 1
 
      علی‌اکبر سعیدی سیرجانی، ادیب، پژوهشگر و نویسندۀ ایرانی در تاریخ ۲۰ آذرماه سال ۱۳۱۰ در سیرجان متولد شد. پس از گذراندن تحصیلات مقدّماتی در زادگاهش؛ در سال ۱۳۲۷ برای ادامۀ تحصیل وارد دانشسرای مقدماتی کرمان شد. در سال ۱۳۳۰ برای تحصیل در رشتۀ فلسفه به دانشگاه تهران رفت. او همزمان با پایان‌یافتن تحصیلش در سال 1334 پدر خود را از دست داد.
      سیرجانی بعد از فراغت از تحصیل برای مدّتی به تدریس و معلّمی روی آورد و پس از پنج سال معلمی در سیرجان و بم به تهران رفت و نخستین همکاری‌های خود را با دکترمحمّد معین برای لغت نامۀ دهخدا آغاز کرد و تدوین واژگان حرف میم از لغت‌نامه را بر عهده داشت.
      وی از سال ۴۴ تا ۵۷ با «بنیاد فرهنگ ایران» که توسط دکترپرویز ناتل خانلری تاسیس شده بود؛ ابتدا بعنوان مسئول انتشار کتاب و سپس به عنوان معاون علمی و فنی مشغول به کار شد. در کنار پژوهش در «بنیاد فرهنگی ایران» به تدریس در دانشکده ادبیات و پژوهشکده بنیاد و همچنین چاپ و انتشار آثارش پرداخت. در سال ۱۳۵۷ و پیش از انقلاب با درخواست خود از بنیاد فرهنگی  ایران بازنشسته شد. پس از انقلاب به نویسندگی و پژوهش و همکاری با برخی از نشریات ادبی پرداخت. در سال ۱۳۶۷ به دعوت دانشگاه کلمبیا به آمریکا رفت و به مدت یکسال به تدریس زبان و ادبیات فارسی در این دانشگاه پرداخت و طی سال های بعد با دانشنامۀ ایرانیکا همکاری داشت.
      سعیدی سیرجانی در سال ۱۳۴۱ ازدواج کرده و سه فرزند دختر به نام های سایه، ساغر و صهبا داشت. او در ششم آذرماه 1373 در سن 62 سالگی در تهران دیده از جهان فروبست و در بهشت زهرای تهران به خاک سپرده شد.
 
⬅️ منتظر بخش های بعدی باشید.
آدرس کانال:
@bildirish_channel

بیلدیریش, [05.08.20 00:53]
✳️ ترکی ستیزی در آثار علی اکبر سعیدی سیرجانی (سعیدی سیرجانی و دکترهیئت) 2
     سیرجانی نخستین آثار خود را به نام «مجموعه شیرین سخنان گمنام» و مجموعه شعر «سوز و ساز» در زمان دانشجویی‌اش منتشر کرد و به مرور به یکی از نویسندگان و ادیبان صاحب سبک  تبدیل شد. در سال ۱۳۴۰ به دعوت دکترمعین در لغتنامه دهخدا مشغول به  کار شد. همزمان با تاسیس بنیاد فرهنگ ایران، فعالیت‌های تحقیقی و پژوهشی خود را در این بنیاد متمرکز کرد. نگارش هفده کتاب و گردآوری، تصحیح و انتشار دست‌کم شش عنوان از آثار مطرح ادبیات فارسی در کنار همکاری با انتشارات و مجلات ادبی از جمله آثار سعیدی سیرجانی است.
      از مهمترین کتاب های او «افسانه‌ها»، «سیمای دو زن»، «ضحاک ماردوش»، «بیچاره اسفندیار»، «در آستین مرقع» و «شیخ صنعان» است. گردآوری و انتشار «تاریخ بیداری ایرانیان» مهمترین کار پژوهشی او عنوان شده است. در کنار آن تصحیح و ویرایش «ذخیرۀ خوارزمشاهی»، «وقایع اتفاقیه» و «تفسیر سورآبادی» از دیگر آثار تحقیقی اوست. او در اواخر دهه شصت یادداشت‌هایی نیز در روزنامه اطلاعات منتشر می‌کرد. مجموعۀ آثار بازمانده از سیرجانی مشتمل بر سه گروه ذیل است:
الف ـ کتاب‌ها
سوز و گداز  )۱۳۳۰(، آخرین شراره‌ها (۱۳۳۲(، افسانه‌ها) ۱۳۴۲(، خاکستر (۱۳۴۲(، زیر خاکستر (1345)، آشوب یادها) ۱۳۵۶(، شیخ صنعان )۱۳۵۸(، در آستین مرقع) ۱۳۶۳)، ای کوته آستینان (1367)، سیمای دو زن) ۱۳۶۷(، ضحاکِ ماردوش) ۱۳۶۴(، ته بساط) ۱۳۶۹(، بیچاره اسفندیار )۱۳۶۹(، قافله‌سالارِ سخن خانلری) ۱۳۷۰(، شهسوار عرصۀ آزادگی، افکار عطار، شوخی شعرا
ب ـ ترجمه‌ها
دو قربانی دیگر (1333)، آن روزها) ۱۳۳۵(، بیخ غم
ج ـ تصحیحات و گردآوری
شیرین‌ سخنانِ گمنام (1328)، بدایع الوقایع نوشتۀ واصفی هروی )۱۳۴۹)، تاریخ بیداری ایرانیان نوشتۀ ناظم الاسلام کرمانی) ۱۳۴۹(، واژه نامک تنظیم و نشر یادداشت‌های عبدالحسین نوشین)۱۳۵۲(، یادداشت‌ها نوشتۀ صدرالدین عینی)۱۳۶۳(، تفسیر سورآبادی چاپ (۱۳۸۱(
 
⬅️ منتظر بخش های بعدی باشید.
آدرس کانال:
@bildirish_channel

بیلدیریش, [05.08.20 21:51]
✳️ ترکی ستیزی در آثار علی اکبر سعیدی سیرجانی (سعیدی سیرجانی و دکترهیئت) ۳
      
      در دی ماه 1365 کتاب «سیری در تاریخ زبان و لهجه های ترکی» دکترجواد هیئت به زیور طبع آراسته می شود. به دنبال آن مخالفت هایی از سوی برخی شخصیّت های فارسی گرا و ترکی ستیز ایرانی نسبت به چاپ این کتاب ابراز می گردد و مجلّۀ «نشر دانش» به مرکز ثقل این مخالفت ها و مواضع منفی تبدیل می شود.
      دکترنصرالله پورجوادی رئیس مرکز نشر دانشگاهی در آن روزگار مقاله ای با عنوان «ایران مظلوم» در مخالفت با چاپ این کتاب در مجلّۀ نشر دانش منتشر می کند و به سبک ترکی ستیزان متقدّم مطالبی بی پایه و بلاهت آمیز در تقبیح چاپ کتابی با مضمون کتاب «سیری در تاریخ زبان و لهجه های ترکی» بر قلم جاری می سازد.
      بعد از پورجوادی، علی اکبر سعیدی سیرجانی هم در سال 1366 به دنبال چاپ کتاب مذکور نامه ای به مجلّۀ نشر دانش می فرستد و با سبک و بیان خاص خود نکاتی را در بارۀ مغرضانه بودن کتاب و نویسندۀ آن؛ همین طور غیرضروری بودن چاپ کتبی از این دست؛ می نگارد و بعدها نیز همین مقاله را در کتاب «ته بساط» با عنوان « تُرا که خانه ... » بازنشر می کند.
      این نوشته بر آن است, ضمن نقل فرازهایی از نامه سیرجانی در مخالفت با کتاب دکترجواد هیئت, در حد بضاعت خود به پاسخ گویی به نقطه نظرات سعیدی سیرجانی بپردازد.

 
⬅️ منتظر بخش های بعدی باشید.
آدرس کانال:
@bildirish_channel

بیلدیریش, [06.08.20 21:23]
✳️ ترکی ستیزی در آثار علی اکبر سعیدی سیرجانی (سعیدی سیرجانی و دکترهیئت) ۴
      نخستین نکته ای که در مقالۀ سیرجانی خودنمایی می کند؛ عنوان آن است. «تو را که که خانه ... » کوتاه شدۀ ضرب المثلی است که معمولاً در مقام تعریض و انتقاد از اشخاصی که اعمالی فراتر از امکان و قدرت خود انجام می دهند؛ بر زبان آورده می شود.
      سعدی در کتاب گلستان در باب هفتم حکایتی با مضمون «هندویی نفط اندازی همی آموخت. حکیمی گفت: تو را که خانه نیین است، بازی نه این است.» می آورد. عبارت «تو را که خانه نیین است، بازی نه است است.» حکم مثل سایر را پیدا کرده است. نفط [نفت] اندازی یکی از فنون جنگی در گذشته های دور بوده و نفت اندازان با تیرهای آغشته به نفت و مشتعل به لشکر دشمن حمله می کرده اند و گاهی این عمل با منجنیق صورت می گرفته است. نفت اندازی فنّ تهیّۀ آتش بازی نیز بوده است.
      چنین حرفه ای با زندگی هندویی که خانه و کاشانۀ او از نی ساخته شده و مستعدّ اشتعال بود؛ تناسبی نداشت. از همین رو این ضرب المثل در باب کسانی که دست به اعمال مخاطره آمیز و فراتر از توان و امکان خود می زدند، به کار می رفته است.
      سیرجانی با انتخاب این عنوان برای مقالۀ خود؛ تألیف کتاب «سیری در تاریخ زبان و لهجه های ترکی» را برای دکترجواد هیئت لقمه ای گلوگیر دانسته و تلویحاً او را به خاطر تألیف آن کتاب به انجام کاری فراتر از توان منسوب می سازد و تهدیدگونه ای هم در گفتۀ خود درج می کند.
 
⬅️ منتظر بخش های بعدی باشید.
آدرس کانال:
@bildirish_channel

بیلدیریش, [07.08.20 23:20]
✳️ ترکی ستیزی در آثار علی اکبر سعیدی سیرجانی (سعیدی سیرجانی و دکترهیئت) ۵
      از نظر سعیدی سیرجانی هیچ ترکی حق تألیف و چاپ هیچ کتابی در باب زبان ترکی را ندارد. سیرجانی در بارۀ علّت نوشتن مقاله خود اظهار می دارد:
      « در جوش سالهائی که ایران از یکسو گرفتار مسائل بعد از انقلاب بود و از سوئی دیگر درگیر جنگ با عراق، کتابی در تهران منتشر شد به نام «سیری در زبان و لهجه های ترکی» به قلم آقای دکترجواد هیئت. در بارۀ این کتاب و نیّت ـ البتّه خیر ـ نویسنده اش بحثی درگرفت در مجلّۀ نشردانش. اینهم نامۀ بنده به مسئولان آن مجلّه. » (ته بساط، پاورقی ص 101)
      سیرجانی در اینجا می کوشد با قید «درگیری ایران در مسائل بعد از انقلاب و جنگ با عراق»؛ شرایط کشور را حسّاس و دشوار معرّفی کرده و تألیف کتاب «سیری در تاریخ زبان و لهجه های ترکی» در چنان شرایطی را بر موقعیّت نشناسی و بی مسئولیّتی دکترهیئت حمل کند و اقدام او در تألیف و چاپ کتاب مورد اشاره را نشانه ای بر تمایل وی بر افزودن به مشکلات کشور معرّفی نماید. اگرچه این تصوّر از اساس باطل است، لیکن با فرض صحّت آن باز هم مشکل زبان ترکی و مشکل ترکی ستیزان حل نمی شود.
      از سال 1301 تا سال 1357 به جز دورۀ پنج سالۀ اشغال ایران از سوی متّفقین؛ کشور کمابیش در آرامش و امنیّت زیسته است. بعد از دورۀ ده سالۀ مشکلات بعد از انقلاب و جنگ با عراق نیز دوباره دوره ای از آرامش و امنیّت پدید آمد. با این وجود نه در آن دورۀ پنجاه ساله و نه در دوران بعد از جنگ با عراق مواضع ترکی ستیزان در مقابل این زبان بی دفاع تغییر نیافت و پیش کشیدن مشکلات جنگ و انقلاب برای بی توجّهی به زبان ترکی از سوی سیرجانی جز یک بهانه تراشی چیز دیگری نبوده است.
      اگر مشکلات بعد از انقلاب و جنگ با عراق می توانست محملی برای مسکوت گذاردن تحقیق و تألیف در حوزۀ زبان ترکی باشد؛ آقای سیرجانی و شرکای فکری او حاضر بودند مردم ترک زبان ایران را از جنگ با عراق و مقابله با تجزیه طلبی اکراد معاف دارند؟! این چه منطقی است که می گوید ترک باید برای حفظ کشور از دشمن خارجی و ضدّانقلاب و تجزیه طلب داخلی بجنگد و خون بدهد، لیکن از تألیف کتاب برای تاریخ زبان خود محروم باشد؟!
 
⬅️ منتظر بخش های بعدی باشید.
آدرس کانال:
@bildirish_channel

بیلدیریش, [08.08.20 22:07]
✳️ ترکی ستیزی در آثار علی اکبر سعیدی سیرجانی (سعیدی سیرجانی و دکترهیئت) ۶
      سیرجانی در معرّفی کتاب دکترجواد هیئت و ردیّۀ نصرالله پورجوادی بر آن می نویسد:
      « هم کتاب آقای دکترهیئت دیدنی بود و هم مقالۀ «ایران مظلوم» خواندنی و من ـ با اینکه دیگر رغبت دیدن و خواندنم نمانده ـ این هر دو کار را کردم. اثر جناب هیئت شاهکاری بود در زمینۀ لعاب شیرین تحقیق بر زهر جانگزای سیاست کشیدن و مقاصد خاص سیاسی را در قالب کار تحقیقی عرضه داشتن و مقالۀ آقای پورجوادی مایه بخش شوق و حرارتی بود در دلهای رنجیدۀ خموشی گزیدگانی که تظاهرات ضدّ ایرانی معدودی غیرمسئول را به حساب حکومت می گذاشتند و می پنداشتند که همۀ صاحب منصبان عصر حاضر از تاریخ و فرهنگ و زبان خود نفرت دارند و بر اساس همین تصوّر ـ با آنکه نه از بستگان رژیم گذشته اند و نه مغضوب ملّت انقلابی ـ با همۀ دلبستگیهای اخلاقی و مذهبی در سایۀ دیوار فراموشی خزیده اند. » (ته بساط، ص 101)
      کتاب «سیری در تاریخ زبان و لهجه های ترکی» دکترجواد هیئت، چنانکه از عنوان و محتوای آن پیداست؛ اثری تحقیقی در معرّفی زبان ترکی و شعبه های گوناگون آن است. کاملاً طبیعی است نویسنده وقتی در این کتاب به زبان ترکی آذربایجانی می رسد؛ در معرّفی روند تاریخی این زبان به برخی مسائل آن در ایران که در قرن اخیر بی ارتباط با سیاست نبوده؛ اشاره کند. این مسئله از نظر سیرجانی و همۀ ترکی ستیزان و فارسی ستایان ایرانی «پوشاندن لعاب شیرین زهر جانگزای سیاست» معنی می شود و از نظر این گروه هر کس در ایران در باب زبان ترکی مطلبی بنویسد؛ کار او الزاماً عملی سیاسی با مقاصد خاصّ سیاسی و توطئه آمیز است که حتماً هم تحت تأثیر عوامل یا القائات خارجی انجام گرفته است!
      او مقالۀ «ایران مظلوم» نصرالله پورجوادی را مایه بخش شوق و حرارتی می داند که در دل های رنجیدۀ و به انزوا گراییده ای همچون خودش شعله ور بوده است!
      سیرجانی وجود کسانی چون پورجوادی در بدنۀ حکومت و دستگاه فرهنگی کشور را موجب امید و دلگرمی خود و امثال خود می داند و با این بیان خود نشان می دهد از یک نکتۀ بسیار مهم در حوزۀ سیاست و اندیشه در ایران بعد از انقلاب غافل مانده است.
 
⬅️ منتظر بخش های بعدی باشید.
آدرس کانال:
@bildirish_channel

بیلدیریش, [09.08.20 20:15]
✳️ ترکی ستیزی در آثار علی اکبر سعیدی سیرجانی (سعیدی سیرجانی و دکترهیئت) ۷
      تصوّر سیرجانی از انقلابیّون و مردان و زنان اهل سیاست و فرهنگ در دوران بعد از انقلاب اسلامی این است که اکثریّت قاطعی از این گروه به دلیل تمایلات انقلابی و تصوّرات انترناسیونالیستی به دشمنی با زبان فارسی و فرهنگ و تاریخ کشور خود برخاسته یا لااقل به این مقولات بی توجّه گشته اند.
      بر خلاف تصوّر سعیدی سیرجانی, در دوران بعد از انقلاب؛ حتّی در نخستین سال های آن, که شور انقلابی گری فوران کرده بود؛ باز هم سر همه توی حساب بود و اندیشۀ همه یا اکثریّت بسیار بالایی از رجال سیاسی و اجرائی و فرهنگی این کشور در کورۀ تعلیمات آریامهری گداخته شده و شکل خاصّی گرفته بود که باعث شد این گروه در طوفانی ترین سال ها نیز از فارسی گرایی و ترکی ستیزی غافل نگردند.
      این انقلابیّون تحت تأثیرات عمیق ناسیونالیسم افراطی فارسی گرا و ترکی ستیز رایج در عصر پهلوی؛ عمیقاً به معبدسازی از زبان فارسی وفادار و معتقد بودند و در این راه تا بدانجا پیش رفتند که بر خلاف قانون اساسی مشروطه که در باب زبان رسمی کشور سکوت کرده بود، در قانون اساسی بعد از انقلاب فارسی را زبان رسمی ایران قرار دادند و برای خالی نبودن عرصه بخشی مشتمل بر چند کلمۀ غیرالزام آور در اصل پانزدهم در باب آزاد بودن تدریس زبان و ادبیّات غیرفارسی در کنار فارسی گذاردند و عنوان اهانت آمیز زبان قومی و محلی بر این گروه از زبان های مردم ایران نهادند و بعد از آن هم با معطّل گذاردن همان چند کلمۀ اصل پانزده؛ چون کوهی استوار  در برابر مطالبه کنندگان حقوق زبانی و فرهنگی مردم ترک زبان ایران ایستادند.
 
⬅️ منتظر بخش های بعدی باشید.
آدرس کانال:
@bildirish_channel

بیلدیریش, [10.08.20 22:51]
✳️ ترکی ستیزی در آثار علی اکبر سعیدی سیرجانی (سعیدی سیرجانی و دکترهیئت) ۸
      اگر از رهگذر انقلاب امکان تألیف کتاب و چاپ نشریّه فراهم گشت؛ آن هم از سر ناچاری و الزاماتی بود که بعد از انقلاب حاصل گشته بود و بیشتر از آن نمی شد زبان ترکی را در محدودیّت نگاه داشت. از طرفی انقلابیّون به حکومت رسیده تجربیّاتی داشتند و به چشم خود دیده بودند که محدودیّت ها و فشارهای ایجاد شده از سوی حکومت پهلوی؛ گاه نتایج معکوسی در حوزۀ سیاست و اندیشه و فرهنگ برجای می گذارد. از این رو قصد کردند از اشتباه و سخت گیری های دوران پهلوی پرهیز کرده و به دست خود به امامزاده تراشی کمک نکنند.
      به اعتراف برخی شخصیّت های فرهنگی، کتبی که در دوران پیش از انقلاب اسلامی اجازۀ انتشار پیدا نمی کردند، تیراژ برخی از آنها در نشر غیر رسمی سر به هزاران می زد و کتابی که ممکن بود در شرایط عادی با تیراژی هزار نسخه ای برای دو تا سه سال بازار کتاب کفایت کند؛ در نشر و بازار کتاب غیر رسمی در مدّت کوتاهی با تیراژی به مراتب بالاتر به چاپ می رسید و در مدّت کوتاهی به فروش می رفت.
      براین اساس مقرّر شده بود برای مجاب ساختن مدافعین حقوق زبانی و فرهنگی ترکان ایرانی همان آزادی عمل برای چاپ کتاب و نشریّه برای همیشه همچون دگنگی بالای سر این گروه نگه داشته شود و از آن به عنوان نشانه های غیرقابل انکار توجّه به حقوق زبان ترکی در ایران بهره برداری گردد و در سایۀ این امکان محدود و مختصر برنامه های همانندسازی و فارسی سازی به روال سابق پیش رود.
 
 ⬅️ منتظر بخش های بعدی باشید.
آدرس کانال:
@bildirish_channel

بیلدیریش, [11.08.20 21:00]
✳️ ترکی ستیزی در آثار علی اکبر سعیدی سیرجانی (سعیدی سیرجانی و دکترهیئت) ۹
      سعیدی سیرجانی در ادامه، سخن را به زبان ترکی آذربایجانی می کشاند و با سبک و سیاق معمول خویش که طنزی آمیخته با لودگی است؛ می نویسد:
      « بی آنکه منکر شیرینی لهجۀ آذربایجانی باشم و بخواهم در بارۀ قدمت زبان ترکی که ـ به قول جناب هیئت ـ به قرنها قبل از میلاد برمی گردد (ص 32) و عظمت ادبیّاتش که صدها شاعر و متفکّر سعدی شکن حافظ کوب فردوسی گداز در آستین دارد؛ با آقای هیئت وارد مناقشۀ قلمی شوم و به شیوۀ جناب ایشان ـ که می کوشند به اقتضای روزگار ترویج فارسی را از بدعتهای رژیم پهلوی قلمداد نمایند ـ مدّعی شوم که این بخشهای تحقیقی و سیاسی ریشه در خارج از مرزهای ایران دارد و محصول تلاش کسانی است که چند سالی تحصیلات خود را در کشور همسایه به انجام رسانده اند و بخواهم از این رهگذر هشداری دهم به مقامات فرهنگی مملکت که هم اکنون هزاران جوان آذربایجانی در مدارس ترکیّه به آموختن الفبای پان تورکیسم مشغولند. که کار از این حرفها و هشدارها گذشته است. » (ته بساط, صص 102 ـ 101)
      سیرجانی ترکی آذربایجانی را یک لهجه می نامد تا در خیال خود از اهمیّت این زبان بکاهد؛ بعد از آن هم با آوردن نام شاعرانی چون سعدی، حافظ و فردوسی می کوشد قدرت زبان فارسی و ادیبان برجستۀ آن را به رخ زبان ترکی کشیده و مبارز بطلبد. او عمداً سهو می کند و نمی خواهد به قول سعدی بفهمد که «نداند که ما را سر جنگ نیست / وگر نه مجال سخن تنگ نیست»
      هر زبانی برای خود ادبیّات و آثار ادبی دارد و تلاش برای تحدّی و اثبات برتری زبان و ادبیّات خودی علیه زبان و ادبیّات دیگری که از قضا اهالی آن هم وطن هم هستند؛ تلاش عبثی است، چرا که هر ادبیّات اگر از یکی بیشتر باشد از دیگری کمتر است و اگر قرار باشد زبان و ادبیّات خاصی کشیده ای بر گوش دیگری بنوازد؛ نظیر همان کشیده را در جای دیگری از زبان و ادبیّات دیگری نوش خواهدکرد.
      مهم این است که معلوم کنیم ادبیّات زبان خودی تا چه حد در تعلیم و تزکیۀ نفوس مؤثّر افتاده و اکابر گردنکشان و سرکردگان ادب آن زبان بخصوص را به انسانیّت، اخلاق و نزاکت نزدیک کرده و از بددهنی، تفاخر و گستاخی در حق دیگران دور داشته است.
      به عنوان یک قاعده می توان خوب یا بد بودن ادبیّات یک زبان را از میوه های آن شناخت. اگر ما از ادبیّات فارسی شناختی نداشتیم و می خواستیم آن را از میوه هایی چون: سعیدی سیرجانی، محمّدعلی فروغی، ذبیح الله صفا، عبّاس اقبال آشتیانی، ادیب طوسی و نظایر آنها بشناسیم به نتایج بسیار بدی می رسیدیم و تصویر ناخوشایندی از ادبیّات فارسی در ذهن ما نقش می بست.

⬅️ منتظر بخش های بعدی باشید.
آدرس کانال:
@bildirish_channel

بیلدیریش, [12.08.20 22:53]
✳️ ترکی ستیزی در آثار علی اکبر سعیدی سیرجانی (سعیدی سیرجانی و دکترهیئت) ۱۰
      سیرجانی در ادامۀ سخن می کوشد توجّه و اهتمام محقّقان زبان ترکی را به خارج مربوط کند و این قبیل فعالیت های پژوهشی را به فارغ التّحصیلان ایرانی دانشگاه های ترکیّه منتسب سازد و با این طرّاحی؛ نظر مقامات مملکت را به این گروه معطوف ساخته و از آنها بخواهد تا از هرگونه فعالیت فرهنگی و پژوهشی این قبیل تحصیل کردگان ممانعت به عمل بیاورند.
      باید توجّه داشت کسی که این نسخه؛ یعنی، مسدود ساختن راه تحقیق و پژوهش در زبان مادری و ممانعت از تألیف در این حوزه ها را تجویز می کند؛ مثلاً یک اهل قلم و استاد دانشگاه است که علی القاعده باید به خاطر حرفۀ خود جانبدار آزادی قلم و بیان باشد، نه اینکه دولت ها را به زدن و بستن محقّقان و شکستن قلم های ایشان ترغیب سازد.
      این هم از عجایب و طرایف کشور ما و رواج گونه ای وارونگی در آن است. در این کشور اکثریّت قاطعی از روشنفکران، استادان دانشگاه، اصحاب نشریّات و در یک کلام اهل قلم و تریبون خواهان ایجاد تضییق و تنگنا برای زبان ترکی و محقّقان و مدافعان آن هستند و برخی از ایشان خیلی صریح بگیر و ببند و به اخیه کشیدن و چوب در آستین هویّت خواهان آذربایجانی کردن را تجویز می کنند. این در حالی است که دستگاه های اطّلاعاتی و امنیّتی بر خلاف تصوّر و توقّع در قبال فعالان و هویّت خواهان آذربایجانی و فعالیت های قلمی و مدنی ایشان راه مدارا و ملایمت را پیش گرفته اند.
 
⬅️ منتظر بخش های بعدی باشید
آدرس کانال:
@bildirish_channel

بیلدیریش, [13.08.20 21:35]
✳️ ترکی ستیزی در آثار علی اکبر سعیدی سیرجانی (سعیدی سیرجانی و دکترهیئت) ۱۱
      در بارۀ ادّعای سیرجانی مبنی بر منشأ خارجی داشتن تحقیقات ترکی در ایران نکتۀ مهم دیگری هم وجود دارد. منشأ بسیاری از تحقیقات تاریخی، فرهنگی و ادبی ایران، همینطور تازه های شعری و نثری فارسی در غرب قرار دارد و پژوهشگران بسیاری از قبیل ادوارد براون، رینولد نیکولسون، ارنست هرتسفلد، ژوزف مارکوارت، ولادیمیر مینورسکی، یوگنی برتلس، اریک اشمیت، هارولد لمب، یان ریپکا، آرتور هنینگ، ریچارد فرای، آرتور پوپ و جمع دیگری از شخصیّت های خارجی از روسی و اروپایی و آمریکایی در قرن گذشته به تحقیقات ایرانی اعمّ از تاریخ ایران، زبان فارسی و فعالیت های باستان شناسی روی آوردند و تألیفاتی از خود برجای گذاردند و راه گشوده شده ای را در برابر محقّقان ایرانی گذاردند، تا این محقّقان وطنی قدم در همان راه ترسیم شده از جانب ایشان بگذارند و با تأثیرپذیری از آن پژوهشگران خارجی، همه چیز ایران و زبان های رایج در ایران را از دریچۀ دید آنها ببینند.
      چرا نویسندگان وطنی در این قبیل موارد یاد ریشه های خارجی تحقیقات زبانی، تاریخی و ادبی خودشان نمی افتند، ولی همین که یک ترک ایرانی قصد می کند کتابی در تاریخ زبان خود تألیف کند حمله ها، وااسفاها، واوطناها سردادن ها آغاز می شود و این قبیل فعالیت های پژوهشی به زمینه سازی های عناصر و کشورهای خارجی مرتبط می گردد؟!
      درد این گروه کم و کیف و منشا تحقیقات ترکی نیست. از نظر ایشان هیچ پژوهشی در باره ترکی ضرورتی ندارد و ترک ایرانی می تواند اطلاعات مورد نیاز خود در باره تاریخ ترک را از ما بگیرد. خود زبان ترکی هم چون چیزی ندارد, پس نیازی به تحقیق و تالیف در این باره نیست!!
 
 ⬅️ منتظر بخش های بعدی باشید.
آدرس کانال:
@bildirish_channel

بیلدیریش, [14.08.20 22:37]
✳️ ترکی ستیزی در آثار علی اکبر سعیدی سیرجانی (سعیدی سیرجانی و دکترهیئت) ۱۲
      سیرجانی با آن مقدّمه سازی سخن را به میدان زبان فارسی می کشاند و با مطرح کردن نام شاعران فارسی سرای آذربایجان، فارسی را در این خطّه دارای سابقه و حق آب و گل معرّفی کند:
      « ... و بی آنکه بخواهم به عظمت گنجینۀ فرهنگی کم نظیری که آبا و اجداد ما در طول این دو هزار و دویست سیصد سال در قالب زبان فارسی برایمان باقی گذاشته اند؛ اشاره ای کنم و در پاسخ مدّعیان که معتقدند حضرت آدم هم در بهشت خلد با همسر نازنینش حوّا به زبان ترکی راز و نیاز می کرده است، به واقعیّات حیّ و حاضر تاریخی استناد جویم که اگر وفور لغات ترکی در لهجۀ آذری از عوارض مستحدث زمانه نیست، ممکن است لطفاً اعلام فرمایید که گزیده گویانی از قبیل قطران و خاقانی و نظامی و دهها قفقازی و ارّانی و آذربایجانی دیگر، این همه اشعار لطیف پارسی را برای دختر شاه پریان سروده اند یا زعفر جنّی؟ » (ته بساط, ص 102)
      فارسی سرایی مختص آذربایجان نبوده و به عللی مشخّص از جمله تبدیل شدن فارسی دری به زبان نوشتار دربار و ادب که ریشه در رفتار شاهان سامانی و سپس پذیرش آن به عنوان یک رویّۀ عمومی از طرف سلسله های بعدی دارد؛ در همه جای فلات ایران مردمانی با زبان های گوناگون آثاری در زبان فارسی پدید آورده اند.
      به بیان ساده تر قطران و نظامی و خاقانی با وجود ترک زبان بودن به فارسی شعر می سرودند؛ همان گونه که سعدی و خواجو و حافظ با وجود تکلّم به زبانی از گروه زبان های پهلوی به فارسی دری شعر می سرودند.
      این هم مطلبی نیست که من ادّعا کنم. استادانی به مراتب معروف تر و صاحب نظرتر از سعیدی سیرجانی از قیبل بدیع الزّمان فروزانفر، پرویز ناتل خانلری، مهدی حمیدی شیرازی بر این نکته صحّه گذارده و اعتقاد دارند امثال سعدی و حافظ فارسی دری و رموز آن را در مدرسه آموخته اند و خود به زبان دیگری تکلّم می کرده اند.
      تنها تفاوت در این است که استادان مورد اشاره اگر در باب سعدی و حافظ و خواجو و دیگر شاعران برخاسته از عراق عجم به پهلوی زبان بودن آنها معتقد بوده اند؛ در باب شاعران آذربایجان به دلیل تنفّر از زبان ترکی؛ زبانی موهوم و مصنوع به نام آذری را در دهان شاعران آذربایجان نهاده اند.
 
⬅️ منتظر بخش های بعدی باشید.
آدرس کانال:
@bildirish_channel

بیلدیریش, [16.08.20 21:43]
✳️ ترکی ستیزی در آثار علی اکبر سعیدی سیرجانی (سعیدی سیرجانی و دکترهیئت) ۱۳
      در بخش نقل شده از سعیدی سیرجانی نکتۀ مبهمی هم وجود دارد. سیرجانی از «وفور لغات ترکی در لهجۀ آذری» سخن گفته و آن را از عوارض مستحدث زمانه می داند! این «وفور لغات ترکی در لهجۀ آذری» یعنی چه؟! برخی از طرفداران جریان آذری بازی از قبیل عبدالعلی کارنگ، منوچهر مرتضوی و چند تن دیگر در معرّفی زبان کنونی رایج در آذربایجان کوشیده اند تصویری نادرست از این زبان در اذهان ترسیم سازند. آنها ترکی آذربایجانی رایج در این ایالت را نه یک زبان مستقل، بلکه ترکیبی از چند لهجۀ بومی ناشناخته و نامعیّن و یک لهجۀ [!] غیربومی معیّن؛ یعنی، ترکی معرّفی کرده اند.
      این گروه تلاش کرده اند با این قبیل ادّعاها و سپس مبالغه در وجود کلمات دخیل در لسان مردم آذربایجان؛ این زبان را مخلوطی از فارسی دری، عربی، ترکی و پاره ای از زبان های باستانی که گویی زمانی در ناکجای تاریخ در آذربایجان مورد تکلّم بوده اند؛ نشان دهند!
      شکل ساده تر و روشن تر این مسئله عبارت از این است که اگر مثلاً زبان اردو مخلوطی از سانسکریت، عربی، فارسی و ترکی است؛ زبان کنونی آذربایجانی هم مخلوطی از فارسی، عربی، آذری و تعدادی لغات ترکی است!!
      با این وصف زبان آذربایجانی ترکی خالص نبوده و مایه از فارسی، عربی و آذری باستانی دارد و در عین حال تعدادی لغت ترکی را هم در خود پذیرفته است!
      عبارت وفور لغات ترکی در لهجۀ آذری ریشه در این تفکّر دارد و سیرجانی زبان مردم آذربایجان را نه ترکی بلکه آذری می داند که تعدادی لغت ترکی را هم در خود پذیرفته است!
 
⬅️ منتظر بخش های بعدی باشید.
آدرس کانال:
@bildirish_channel

بیلدیریش, [17.08.20 23:14]
✳️ ترکی ستیزی در آثار علی اکبر سعیدی سیرجانی (سعیدی سیرجانی و دکترهیئت) ۱۴
     سیرجانی تلاش می کند گفته های دکترهیئت در بارۀ اکثریّت نسبی داشتن زبان ترکی در ایران را به چالش بکشد؛ از این رو می نویسد:
      « و بی آنکه بخواهم با نقل این حکم قاطع جناب دکترهیئت که «زبان ترکی زبان اکثریّت نسبی مردم ایران است» (ص 389) از حضرتشان بپرسم که آیا این سخن با روضه های اشک انگیزی که در شرح مظالم اکثریّت فارسی زبان «شووینیسم» فلان فلان شده و مظلومی اقلیّت ترک زبان خوانده اید و می خوانید؛ تناقضی ندارد؟ » (ته بساط, ص 102)
      سیرجانی در این بخش از نوشتۀ خود محلّ ادّعای دکترهیئت در بارۀ «اکثریّت نسبی داشتن زبان ترکی در ایران» را معلوم می کند، ولی از تعیین محلّ گفتۀ دکترهیئت در بارۀ اقلیّت مظلوم بودن ترک زبان های ایران شانه خالی می کند، تا با این ادّعا یک تناقض ساختگی برای نوشته های دکترهیئت بتراشد. با این حال این مشکل به راحتی قابل حلّ است. در کشور ما در هر ده سال یک بار سرشماری عمومی نفوس و مسکن انجام می گیرد. می توان در یکی از این سرشماری های جمعیّت؛ جایی را هم برای تعیین نوع زبان ملّت ایران در نظر گرفت و به آمار متقنی در این باره دست یافت، تا راه برای همۀ ادّعاها و لاف زدن ها بسته گردد، لیکن از آنجا که در باب مسئلۀ زبان در این کشور سر همه توی حساب است و می دانند تعیین نسبت تکلّم به زبان های مختلف در این کشور پرده از دروغ های بزرگی که در طول قرن گذشته به خورد مردم داده شده؛ برمی دارد؛ هیچگاه در سرشماری نفوس به زبان مردم اهمیّتی داده نمی شود تا راه برای ادّعاهای توخالی در باب اکثریّت داشتن زبان فارسی در این کشور باز بماند.
      در باب روضه های رشک انگیز در شرح مظالم شووینیسم فارس علیه زبان ترکی و تناقض آن با اکثریّت داشتن ترک زبانان در ایران هم باید عرض کنم؛ شووینیسم بی همراهی ترک بی مبالات ایرانی قادر به جاری کردن این مظالم بر مردم ترک نمی شد. به دلایل متعدّدی که شرح آن در این مختصر نمی گنجد؛ بخش قابل توجّهی از ترکان ایرانی؛ بخصوص در قرن اخیر نسبت به زبان و فرهنگ خود بسیار بی توجّه و کم محل بوده اند و همین امر موجبات پیش رفتن سیاست ترکی ستیزی در ایران گشته است.
 
 ⬅️ منتظر بخش های بعدی باشید.
آدرس کانال:
@bildirish_channel

بیلدیریش, [19.08.20 00:12]
✳️ ترکی ستیزی در آثار علی اکبر سعیدی سیرجانی (سعیدی سیرجانی و دکترهیئت) ۱۵
      نویسنده در ادامۀ نقد و تحلیل کتاب «سیری در تاریخ زبان و لهجه های ترکی» به تقریظ دکترحمید نطقی بر این کتاب هم اشارتی کرده و می نویسد:
      « همچنین بی آنکه بخواهم با نقل این عبارت که: «مهاجرت اقوام ترک همزمان با دوران بحرانی تاریخ ایران بود و ورود آنان به صحنۀ تاریخ این سامان بحران را تشدید کرد ... و قرنها گذشت و همزیستی این دو قوم برومند [ترکها و فارسها] به صورت یک واقعیّت تاریخ درآمد ... ملّت ایران می رفت که اختلافات بیهودۀ خانوادگی را بالمرّه به دست فراموشی سپارد، لکن ظهور افکار افراطی نژادپرستی ... در برخی مزاجهای مستعدّ اندیشۀ برتری طلبی و استیلاجویی فرهنگی را بار دیگر برانگیخت ... و به غلط صفت ایرانی با فارس و فارسی زبان بودن مترادف انگاشته شد ... و عدّه ای از خدا بی خبر باز نیمی از مردم کشور را در حلقۀ وفاق و اخوّت راه ندادند.» (ص شش) از جناب نطقی مقدّمه نویس کتاب سؤال کنم که خودشان واعظ نامتّعظ نشده اند؟ » ( ته بساط صص 103 ـ 102 )
      سیرجانی در این بخش به انتخابی گزینشی از نوشتۀ دکتر نطقی دست می زند و به عمد بخشی از نوشته را که به تحلیل سیر تاریخی مسئلۀ حضور ترکان در ایران و تبدیل ترک به جزء لایتجزّای ملّت ایران مربوط بوده؛ حذف می کند تا با این انتخاب مغرضانه نتایج مورد نظر خود را استخراج کند.
 
⬅️ منتظر بخش های بعدی باشید.
آدرس کانال:
@bildirish_channel

بیلدیریش, [19.08.20 20:44]
✳️ ترکی ستیزی در آثار علی اکبر سعیدی سیرجانی (سعیدی سیرجانی و دکترهیئت) ۱۶
      برای پی بردن به اصل مطلب چه بسا نقل کامل نوشتۀ دکترنطقی بتواند برای خوانندگانی که اصل تقریظ مرحوم نطقی را نخوانده اند؛ مفید باشد. دکتر نطقی می نویسد:
      « مهاجرت اقوام ترک همزمان با دوران بحرانی تاریخ ایران بود و ورود آنان به صحنۀ تاریخ این سامان، بحران را تشدید کرد، آتش دشمنیها را گرمتر و تیزتر و سینه ها را از کینه آکنده تر ساخت، لکن در شکل گیری ایران بعد از اسلام عنصر ترک از همان اوان نقش تعیین کننده به عهده گرفت و در کنار عنصر فارس از اجزای لایتجزّای ملّت ایران شد و بهمین علّت از تشکّل و شکوفائی زبان فارسی دری - بعنوان وسیلۀ ارتباطی میان اقوام مختلف این کشور ـ در کنار زبان خود بدون مبالغه لااقل به اندازۀ خود فارسی زبانان کوشید و هم اکنون نیز در این راه کوشاست. » (سیری در تاریخ زبان و لهجه های ترکی، ص شش)
      مشاهده می شود که مرحوم نطقی در این بخش بدون حبّ و بغض و تعصّب خاصّی به تحلیل شرایط می پردازد و همانند سیرجانی و شرکا از خیر مطلق بودن خود و قوم خود سخن نمی گوید. در کنار این مسئله دکترنطقی به نقش تاریخی ترکان در ایران بعد از اسلام اشارتی می کند و ترک ها را از اجزای لایتجزّای ملّت ایران معرّفی می کند و نکته در همین جاست.
      سیرجانی ترک را از اجزای ملّت ایران نمی داند و به سان دیگر همفکران خود معتقد است ترک ایرانی برای احراز شرایط یک ایرانی کامل و بی نقص باید زبان خود را تغییر دهد.
      او از آنجا که هیچ دستاویزی برای رد نقش کارساز ترک در ایران بعد از اسلام و حمایت ایشان از زبان فارسی نمی یابد از سر ناچاری به پاک کردن صورت مسئله می پردازد و نوشتۀ دکترنطقی را به صورت ناقص درج می کند.
     سیرجانی با وجود روشن بودن اظهارات دکترنطقی و بیان متقن و منطقی او باز هم راه عناد را در پیش می گیرد و به آن مرحوم نسبت «واعظ نامتّعظ» می دهد. نطقی و امثال او چه کاری باید می کردند تا در نظر سیرجانی واعظ متّعظ به شمار آیند؟
      استادی کتابی در تاریخ زبان ترکی تألیف کرده و استاد دیگری مقدّمه ای بر آن نوشته. این مقدّمه نویس در کلام خود بر وحدت و برادری پای فشرده و با بیانی متقن و در عین حال مؤدّبانه از کسانی که با اعمال نسنجیدۀ خود زمینۀ نفاق و دوری عاطفی ملّت ایران از یکدیگر را فراهم می سازند؛ گلایه کرده است. با این وصف معلوم نیست واعظ نامتّعظ بودن در کجای این واقعه قرار می گیرد. سیرجانی سورنا را از سر گشاد آن نواخته است. او با صراحت تمام تألیف یک کتاب در باب زبان جمع کثیری ایرانی را محکوم می کند؛ آنگاه مؤلّف و مقدّمه نویس آن کتاب را به تلاش برای تفرقه متّهم می سازد.
 
⬅️ منتظر بخش های بعدی باشید.
آدرس کانال:
@bildirish_channel

بیلدیریش, [20.08.20 21:49]
✳️ ترکی ستیزی در آثار علی اکبر سعیدی سیرجانی (سعیدی سیرجانی و دکترهیئت) ۱۷
      سیرجانی در بخش دیگری هم در پی رد ادّعای دکترهیئت در بارۀ ترک بودن مولوی برمی آید و در این باره مهملاتی را به هم می بافد:
      « نیز بی آنکه بخواهم با نقل این عبارت که: «در زمان سلاجقه زبان فارسی زبان رسمی ایران و آسیای صغیر شد و ترک زبانان اکثر آثار خود را به فارسی نوشتند و درین زبان آثاری مانند مثنوی معنوی و دیوان غزلیّات شمس ... و امثال آنها را آفریدند.» (ص 5) ضمن تنظیم ادّعانامه ای علیه مولانا که: مرد محترم ترک نژاد ترک زبان، چرا خودت را به کوچۀ علی چپ زده ای و با اعلام «دانم من اینقدر که به ترکی است آب سو» از افشای زبان مادریت طفره رفته ای؟ و عاجزانه از حضرت دکتر سؤال کنم که ممکن است بفرمایید ایرانیها قبل از تشریف فرمایی سلاجقه به چه زبانی حرف می زده اند و اصلاً زبانی داشته اند یا نه؟ » (ته بساط، ص 103)
      مشکل ما با مخالفان زبان ترکی در ایران دو جنبه دارد. یک جنبه این است که آنها با حقیقت سر عناد و مخالفت دارند. ترک زبان بودن بخشی از مردم ایران یک حقیت واقعی و عینی است، لیکن این قبیل حضرات بر پایۀ همان عناد متّکی بر نژادپرستی و خودبزرگ بینی، وجود زبان ترکی در ایران را اتّفاقی که نباید رخ می داد محسوب می دارند و بر اساس همین پیش زمینه سعی می کنند در گمان ناپختۀ خود به بازگرداندن واقعه به مجرای مورد نظر خود اقدام کنند.
      به بیان دیگر در صدد رفع اشتباه از تاریخ برمی آیند و با زیر پا گذاردن همۀ الزامات هم وطنی آشکارا و بی هیچ شرمی به تخطئۀ زبان مادری جمع بزرگی از هم وطنان خود می پردازند، تا از این رهگذر ایرانیان ترک را از زبان مادری خود منزجر کرده و به پذیرش زبان فارسی به عنوان زبان تکلّم متقاعد کنند.
      جنبۀ دوم مشکل مورد اشاره فقدان دانش زبانی و تاریخی در این گروه است. بسیاری از شخصیّت های ترکی ستیز حتّی یک کتاب هم در بارۀ زبان ترکی نخوانده اند، امّا با وجود این بی دانشی حق هرگونه اظهار نظر منفی علیه ترکی را برای خود محفوظ می دانند.
      در بخش نقل شده هر دو مشکل خودنمایی می کند. مسئلۀ ترک زبان بودن مولوی به تأیید برخی فحول زبان و ادبیّات فارسی از قبیل ذبیح الله صفا و بدیع الزّمان فروزانفر رسیده و نویسندگان ترک اعمّ از ایرانی و غیرایرانی در این باره کتب و مقالاتی را نگاشته اند و ترک بودن مولوی امری بدیهی و فارغ از هر گونه چون و چرا تلقّی می گردد، لیکن سیرجانی بر پایۀ همان عناد و بی دانشی خود از پذیرش این مسئله استنکاف می ورزد.
 
⬅️ منتظر بخش های بعدی باشید.
آدرس کانال:
@bildirish_channel

بیلدیریش, [22.08.20 20:19]
✳️ ترکی ستیزی در آثار علی اکبر سعیدی سیرجانی (سعیدی سیرجانی و دکترهیئت) ۱۸
      بسياري از توركولوگ ها و منابع گوناگون مانند دايره المعارف اسلام، جلال‌الدّين مولوي را در زمرة نخستين شاعران تركي گوي آسياي صغير به شمار آورده‌اند. رومي و فرزندش علاوه بر پيشگامي در تركي‌نويسي، همچنين از پيشگامان كاربرد اوزان عروضي در شعر تركي آسياي صغير شمرده مي‌شوند. به واقع اهميّت اشعار تركي باقي‌مانده سلطان ولد و مولانا كه به لحاظ كمّي در مقابل اشعار فارسي ايشان غيرقابل اعتنا هستند؛ در سنّت‌شكني آنهاست.
      تا عصر ايشان زبان تركي زبان تودة مردم و طوائف در آسياي صغير و آذربايجان و زبان دولت‌مردان و سلاطين جهان اسلام بوده و هنوز به عنوان زبان ادبي غالب به كار نمي‌رفت و در عرصه‌هاي نوشتاري، ارتباطات و تحريرات خصوصي و هم در دستگاه دولتي زبان فارسي رايج و مرسوم بوده است.
      مولانا زماني ترکی سرایی را آغاز كرد كه نوشتن به زبان تركي كسرشأن و عيب شمرده مي شد. اين سروده‌هاي تركي كه در چنين محيطي و در اوج حاكميّت زبان فارسي و سنّت فارسي‌نگاري و فارسي‌سرايي در غرب عالم اسلامي نگاشته شده اند؛ مانند نوري در تاريكي آغازگر نهضت ادبي ـ فرهنگي تركي‌سرايي و رنسانس ادبي تركي در آسياي صغير و آذربايجان بوده‌اند.
      مي‌توان گفت مولوي ديواري را كه نظامي از عهده فروريختن آن برنيامده بود، فروريخت و سدّ ظاهراً رخنه ناپذير فارسي‌سرايي و فارسي نويسي را شكست و راه را براي شاعران بعدي گشود و زمينه ساز پديد آمدن ادبيّاتي گرديد كه هرچه پيشتر آمد بر رونق و جلوه‌گري آن افزوده گشت.
 
⬅️ منتظر بخش های بعدی باشید.
آدرس کانال:
@bildirish_channel

بیلدیریش, [23.08.20 20:21]
✳️ ترکی ستیزی در آثار علی اکبر سعیدی سیرجانی (سعیدی سیرجانی و دکترهیئت) ۱۹
      در بخش نقل شده در بخش ۱۷ نکتۀ دیگری هم وجود دارد که از همان بیماری عمومی سعیدی سیرجانی و دیگر ناسیونالیست های فارسی گرای ایرانی حکایت می کند. سیرجانی با نقل گفتۀ دکترهیئت در باب رسمی شدن زبان فارسی دری در زمان سلاجقه در بیانی که لجاجت توام با بی سوادی از سر و روی آن می بارد؛ از دکترهیئت می پرسد: «ممکن است بفرمایید ایرانیها قبل از تشریف فرمایی سلاجقه به چه زبانی حرف می زده اند و اصلاً زبانی داشته اند یا نه؟»  
      یعنی واقعاً سیرجانی از درک تمایز بین زبان رسمی و زبان تکلّم در میان ملل کثیرالالسنه ناتوان است؟ قرائن بسیاری بر کم سوادی توام با حق ستیزی در سعیدی سیرجانی صحّه می گذارد. قبل از رسمیّت یافتن فارسی به عنوان زبان فرمان های دولتی و ادب در فلات ایران مردم هر منطقه زبان تکلّم خود را داشته اند و ای بسا آثاری هم در آن زبان ها خلق می کرده اند، لیکن با رسمیّت یافتن فارسی دری مهاجر از شرق؛ عیبی که سلطان پسندید هنر شد و ادیبان بر پایۀ پسند حکام و درباریان به فارسی دری روی آوردند و نبوغ خود را صرف افزودن بر سرمایه های فارسی دری کردند.
      بخش اندکی از مردم عادی رو به شعر و ادب آورده و جماعت منشی و دبیر درباری به موازات فارسی نویسی و فارسی سرایی زبان مادری خود را هم داشتند و با آن زبان ها بین خود ارتباط برقرار می کرده اند و به آن زبان آثاری خلق می کردند که در اثر کوتاهی و کم محلی، بخش بزرگی از این نوع آثار از بین رفته است تا زمینه برای لاف و گزاف گویی سیرجانی و شرکای فکری او مساعد گردد.
 
⬅️ منتظر بخش های بعدی باشید.
آدرس کانال:
@bildirish_channel

بیلدیریش, [24.08.20 22:49]
✳️ ترکی ستیزی در آثار علی اکبر سعیدی سیرجانی (سعیدی سیرجانی و دکترهیئت) ۲۰
      سیرجانی نظامی را هم به مانند مولوی مشمول توجّه خود قرار می دهد و با بیانی سخیف در پی ردّ ترک بودن نظامی برمی آید:
      « ... بی آنکه با نقل این عبارت که: «نظری به مقدّمۀ لیلی و مجنون ... نشان می دهد که ... نظامی می خواسته اشعار خود را به ترکی بسراید؛ زیرا درین مقدّمۀ نظامی از زبان شروانشاه چنین می گوید:
در زیـور پـارسی و  تــازی
این تـازه عـروس را طـرازی
ترکی صفت وفای ما نیست
ترکانه صفت سزای ما نیست
آن کـز نسب بلنــد زایــد
او  را سخـن بلنـد  بـایــد »  (ته بساط, ص 103)
      سیرجانی در این بخش «ترکانه صفت» را جایگزین «ترکانه سخن» می سازد؛ هر چند که خودش با بیان تمسخرآمیزی در پاورقی همان صفحه جملۀ کوتاهی با این مضمون اضافه می کند: «گویا نظامی گفته باشد «ترکانه سخن» ... » (ته بساط، پاورقی ص 103)
      در شعر نظامی نشانه های بسیاری از زبان مادری او می توان یافت. نظامی تعداد قابل توجّهی واژه و ضرب المثل ترکی در اشعار خود به کار برده است. از این گذشته در اشعار خود به داستان ها و افسانه های ترکی نیز روی خوش نشان داده و در ستایش از ترک و ابراز ارادت به ترکان آنچنان تند و آتشین پیش رفته که در این راه گوی سبقت را از دیگر شاعران فارسی سرا ربوده است.
      هيچ‌كس از شعراي فارسي‌گو به اندازۀ نظامي با واژۀ و مفهوم ترك و تركي با محبّت و ستايش برخورد نكرده و تعبيرات، استعارات و ضرب‌المثل‌هاي تركي را به كار نگرفته است. همۀ اینها در حالی است که در اشعار نظامی حتّی یک بار هم از زبان موهوم آذری یاد نشده و نام بردن از دیگر زبان های پیرامونی آذربایجان در شعر او چیزی در حدّ ناچیز است.
 
⬅️ منتظر بخش های بعدی باشید.
آدرس کانال:
@bildirish_channel

+ نوشته شده در جمعه بیست و یکم آذر ۱۳۹۹ ساعت ۱۲:۲۹ ق.ظ توسط aliroshanzadehizmara  | 
مطالب قدیمی‌تر